جنبش مشروطه
ترور میرزا علیاصغرخان اتابک اعظم در بهارستان
شاهنشاهی
۸ شهریور ۲۴۶۶
میلادی
۳۱ اوت ۱۹۰۷
خلاصه
ترور میرزا علیاصغرخان امینالسلطان اتابک اعظم نام رایجی است برای کشته شدن رئیسالوزراء و وزیر داخلهٔ ایران، در جلوخان بهارستان، پس از نشست مشترک هیئت وزیران و نمایندگان مجلس شورای ملی در روز شنبه ۸ شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اوت ۱۹۰۷ میلادی. صورت مذاکرات همان روز و مقالهٔ روزنامهٔ مجلس آن شنبه را نوشتهاند. تلگراف بامداد یکشنبهٔ مجلس به حکام و انجمنهای ایالتی نیز از «دیروز (بیست و یکم ماه)» سخن میگوید. ونسا مارتین در مقالهٔ «انقلاب مشروطه» دانشنامهٔ ایرانیکا تاریخ قتل را برابر ۳۱ اوت میگذارد. خاطرات حیدرخان عمواوغلی، به نقل امیر خادم از کتاب اسماعیل رایین، رفتن به حمام را روز جمعه و آمدن اتابک به مجلس را فردای آن،، میداند. احمد کسروی در «تاریخ مشروطهٔ ایران» همین نشست را یکشنبه هشتم شهریور، برابر، نوشته است. امیر خادم در قسمت سیویکم پادکست «ماجرای مشروطه» همان جلسه را ۹ شهریور میداند. شنبه ۸ شهریور برابر ۳۱ اوت، و هر تاریخ قمری را با نام منبع میآورد و میان آنها داوری نمیکند.
اتابک در آن نشست مستوفیالممالک را به وزارت جنگ و علاءالملک را به وزارت عدلیه معرفی کرد و عریضهٔ وزیران به محمدعلی شاه قاجار و دستخط پادشاه را در تقویت مجلس و اتمام قانون اساسی خواند. پس از مجلس علنی، وزیران و سید عبدالله بهبهانی با او به عمارت بالای بهارستان رفتند. نزدیک دو ساعت از شب گذشته، در هنگام خروج، جوانی تبریزی به نام عباس آقا صراف با رولور به او تیراندازی کرد. اتابک را به خانهاش بردند و همان شب درگذشت. ضارب، به روایت روزنامهٔ مجلس و بیشتر منابع، تیری به خود زد و در دم جان سپرد. روایت مشهور، که خاطرات حیدرخان آن را تقویت میکند، او را فدایی کمیتهٔ مجری اجتماعیون عامیون میداند. مهدیقلی هدایت مخبرالسلطنه، وزیر علوم همان کابینه، قتل را کار دولتیها به نام ملیها میخواند. مارتین سه نظریه را کنار هم میگذارد و از نیکی کدی و جواد شیخالاسلامی نقل میکند که دو توطئهٔ جداگانه در میان بوده است.
اتابک را بسیاری از رجال، از جمله هدایت، تنها میانجی ممکن میان پادشاه و مجلس میدانستند. یک ماه بعد، محمدعلی شاه قاجار متمم قانون اساسی را امضا کرد. بازگشت او به ایران و تشکیل کابینهاش مدخل جداگانه دارد و اینجا فقط آن اندازه میآید که زمینهٔ قتل را بسازد. واقعهٔ پارک اتابک در ۱۲۸۹ خورشیدی نیز مدخل جداگانه است و با این ترور یکی نیست.
زمینه
بازگشت از اروپا و کابینهٔ رئیسالوزرایی
میرزا علیاصغرخان امینالسلطان اتابک اعظم سالها صدراعظم ناصرالدین شاه قاجار و مظفرالدین شاه قاجار بود و پس از کنارهگیری، چند سال در خارج از ایران به سر برد. شرح احضار و ورود او در مدخل بازگشت اتابک آمده است. مارتین مینویسد محمدعلی شاه قاجار او را از تبعید اروپا بازخواند و در آوریل ۱۹۰۷ میلادی، برابر با اواخر فروردین و اردیبهشت ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، به ریاست وزراء گمارد. به نوشتهٔ او، اتابک در، برابر با ۱۹ آوریل ۱۹۰۷ میلادی و ۲۹ فروردین ۱۲۸۶ خورشیدی، با کشتی جنگی روسی به بندر انزلی رسید. نیروهای تندرو محلی کوشیدند از پیاده شدنش جلوگیری کنند، اما او در همانجا هواداری خود را از مشروطه اعلام کرد. مارتین، با استناد به هدایت و کسروی، میافزاید که برخی گمان میبردند اتابک با سیاست مجلس را از کار بیندازد، و برخی او را تنها کسی میدانستند که توان آشتی دادن گروههای مخالف را دارد. انجمن آذربایجان و واعظ نصراللهخان ملکالمتکلمین به این انتصاب اعتراض کردند.
هدایت در «خاطرات و خطرات» ترکیب کابینهٔ اتابک را چنین مینویسد: ابوالقاسمخان ناصرالملک وزیر مالیه، میرزا حسن خان مستوفیالممالک وزیر جنگ، علاءالسلطنه وزیر امور خارجه، علاءالملک وزیر عدلیه، مهندسالممالک وزیر فواید عامه، وزیر همایون وزیر تجارت، و خود هدایت وزیر علوم. هدایت کشاکش انتظارها را در یک جمله خلاصه میکند: مردم منتظر بودند با ورود اتابک «شاه مشروطهطلب بشود» و محمدعلی شاه قاجار متوقع بود که «اتابک مشروطه را از اذهان ببرد». به نوشتهٔ او، اتابک در این میانه «چهار میخ» بود میان پادشاه، مجلس، سید عبدالله بهبهانی و شیخ فضلالله نوری، و مقصود پادشاه از احضار او حاصل نشد.
خادم کارنامهٔ کوتاه اتابک در مشروطه را، برخلاف نفرت انجمنهای زیرزمینی از سابقهٔ صدارت او در دورهٔ مظفری، نشانهای از درایت سیاسی میداند. نمونهٔ بارزی که میآورد پایان شورش شاهزاده ابوالفتح میرزا سالارالدوله است، که با تسلیم او و اعزامش تحت حفاظت خود اتابک تمام شد. شورش سالارالدوله مدخل جداگانه دارد. انجمنهای تندرو همان مهارت را هم به حساب اتابک نمیگذاشتند، یا آن را دلیل نفوذ بیش از حد او میشمردند.
میانجی میان دربار و مجلس
در تابستان ۱۲۸۶ خورشیدی چند بحران همزمان بر تهران سنگینی میکرد: بست شیخ فضلالله نوری در حرم حضرت عبدالعظیم، که مدخل جداگانه دارد؛ تجاوز دستههای ایلیاتی از خاک عثمانی در حوالی ارومیه؛ تهی بودن خزانه و معوق ماندن حقوق قشون؛ و ناتمام ماندن متمم قانون اساسی. مارتین مینویسد اتابک در تابستان از محمدعلی شاه قاجار خواسته بود اعضای سختگیرتر کابینه را کنار بگذارد و در مجلس جناح «معتدل» را تقویت میکرد. این حرکتها مخالفت تندروان و محافظهکاران را با هم برانگیخت، و پیشنهادهای او برای وام خارجی به قصد سامان مالیه با بدگمانی روبهرو شد. براون در «انقلاب ایران» مینویسد نیاز به پول هر روز فوریتر میشد، طرح بانک ملی پیش نرفته بود، وام آلمانی به هم خورده بود، و مردم با وام تازهٔ روسی سخت مخالف بودند؛ با این همه اتابک با حوصله و قدرت اقناع تقریباً به اکثریت در مجلس نزدیک شده بود.
خادم از دستاوردی یاد میکند که ثمرهاش پس از قتل ظاهر شد. دولت در پرداخت اقساط وام بانک شاهنشاهی، که تحت حمایت بریتانیا بود، درمانده بود. اتابک از طریق ناصرالملک، وزیر مالیه، و علاءالسلطنه، وزیر امور خارجه، از دولت بریتانیا خواست بازپرداخت اصل وام به تأخیر افتد تا دولت و مجلس فرصت اصلاح مالیه بیابند. دو هفته پس از قتل، در ۲۱ شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۲ سپتامبر ۱۹۰۷ میلادی)، سفیر بریتانیا نامهای رسمی به وزیران مالیه و خارجه نوشت و با فرجهٔ سهساله موافقت کرد: در این سه سال ایران فقط سود ماهانه را میپرداخت. سه شرط نیز نهادند: ایران وام تازهای نگیرد مگر با تأیید بریتانیا و روسیه؛ امتیاز انحصاری ضرب سکه را به هیچ کس نسپارد؛ و دولت و مجلس آشکارا به اصلاحات اقتصادی بپردازند. خادم شرط دوم را ادامهٔ مقاومت بریتانیا در برابر انحصار ضرب سکه در امتیازنامهٔ بانک ملی میداند. این فرجه نفس کوتاهی به خزانه داد، اما سوراخهای بودجه را تمام نکرد. نشان میدهد اتابک، در هفتههای منتهی به قتل، در کار گشودن گره مالی دولت بود، نه فقط در جدال لفظی با انجمنها.
کامران میرزا نایبالسلطنه از وزارت جنگ، پس از استیضاح مجلس، کناره گرفته بود و شاهزاده عبدالحسین میرزا فرمانفرما، وزیر پیشین عدلیه، به حکمرانی آذربایجان رفته بود. کابینه ناقص بود. اتابک مستوفیالممالک را برای جنگ و علاءالملک را برای عدلیه در نظر داشت. یحیی دولتآبادی در «حیات یحیی» از زبان اتابک میآورد که پیدا کردن حتی یک تن مورد اطمینان به جای وزیر جنگ کار آسانی نبود. همین نقص کابینه، و ناتوانی دولت در پایان دادن به بست شیخ فضلالله نوری، دستاویز تندروان شد که اتابک را مسئول همهٔ آشفتگیها بخوانند.
هشدارها و سوءظن انجمنها
انجمنهای زیرزمینی، بهویژه حوزهٔ تهران اجتماعیون عامیون و انجمنهایی که با آن پیوند داشتند، از بازگشت اتابک ناراضی بودند. خادم مینویسد به باور این گروهها بازگشت او بخشی از توطئهٔ دربار علیه مشروطه بود و فتنههای بهار و تابستان را مستقیم یا غیرمستقیم به او نسبت میدادند. دولتآبادی مینویسد در اوایل انجمنی از اصناف کمیسیونی گذاشت، فسادها را از اتابک دانست و گمان برد که او آمادهٔ بر هم زدن مجلس است. انجمن شرحی نوشت و از دولتآبادی خواست واسطهٔ ابلاغ باشد. دولتآبادی شب به باغ ییلاقی اتابک در قیطریه رفت. اتابک با تنی از نمایندگان و رؤسای تجار سر گفتوگوی استقراض خارجی بود. نامه را خواند و گفت محمدعلی شاه قاجار همراهی نمیکند و از او بیش از این ساخته نیست. چون دولتآبادی تمثیل هشت چرخ ارابه را پیش کشید و خواست هر هشت وزیر عوض شوند، اتابک به مستوفیالممالک که در باغ قدم میزد اشاره کرد و پرسید هشت تن را از کجا پیدا میکنید. در خروج، دولتآبادی به او گفت جانش در خطر است. اتابک پاسخ داد خدا حفظ مینماید.
میگوید جواب این است که مانع پیشرفت و مشروطه و قانون شاه است و مرا هم نزد او متهم کردهاند. این است که از من کاری پیشرفت نمیکند. میگویم بنویسید. میگوید مینویسم، جواب را به فلانی دادهام قبول کرده. برمیخیزم و هنگام خارج شدن به او میگویم جان شما در خطر است. میگوید خدا حفظ مینماید.
هدایت نیز از هشدار نزدیکان خبر میدهد. به روایت او، حاج میرزا یحیی دولتآبادی روز پنجشنبه به خانهٔ هدایت آمد، از اوضاع شکایت کرد و گفت صلاح هدایت در استعفا است، «اتابک را میزنند» و برای او نیز خطر هست. هدایت نوشت راه سوءظن به نیت اتابک بر او بسته است و در عهد سستی نمیکند. با هم به قیطریه رفتند. اتابک گفت امروز دوازده تن از انجمن آدمیت نزد او بودهاند و سوءظن را رفع کردهاند. هدایت انجمن آدمیت را، برخلاف اطمینان اتابک، از عمال پادشاه میدانست و به اتابک گفت به حرف آدمیت گوش ندهد؛ حتی تکلیف استعفا کرد. اتابک از رام کردن محمدعلی شاه قاجار مأیوس نبود.
از سوی دیگر، عباسقلیخان آدمیت، بنیانگذار جامع آدمیت، و عونالممالک از اعضای آن انجمن در به صاحبقرانیه رفتند تا از اتابک توضیح بخواهند. فریدون آدمیت متن خاطرات عونالممالک را در «فکر آزادی و مقدمهٔ نهضت مشروطیت» آورده و خادم بخشهای بلندی از آن را خوانده است. در این روایت، اتابک از خدمت در دورهٔ ناصرالدین شاه قاجار و از وامهای دورهٔ مظفرالدین شاه قاجار سخن گفت، سفر اروپا و ژاپن را مایهٔ دگرگونی خود خواند، و ادعا کرد در بدو ورود محمدعلی شاه قاجار از او همدستی برای رام کردن «علاف و بقال» میخواسته و او نپذیرفته است. به گفتهٔ او، وزیران را به قسم مشروطه واداشت، اما کامران میرزا نخستین نقضکنندهٔ عهد شد و پادشاه نیز پشت او را خالی کرد؛ «بازی شیخ فضلالله» با کمک مالی دربار برپا شد. اتابک همچنین از احضار شتابزده به نزد پادشاه یاد کرد که در باغ قوای حربیه را برای حملهٔ ناگهانی به تهران آماده دیده و با مهلت سهروزه او را از آن کار بازداشته است. اینها سخنان اتابک است به روایت عونالممالک، نه مشاهدات مستقل. خادم میگوید اصل کشمکش با دربار با گزارش سفیر بریتانیا نیز میخواند، اما آب و تاب قهرمانانهٔ روایت را باید پایین کشید.
به جدت خدمات شایان کردم. به پدرت ده برابر خدمت کردم. نتیجه حقوق و صفتی ندیدم. به خودت در خصوص ولایتعهدی تو خدمت کردم، غیر از این به هیچ وجه آشنایی با تو ندارم غیر از صدارت من و ولیعهدی خودت. حالا من برای اصلاح امور به ایران آمدم. صریح میگویم تمام آنچه را فرمودی به شما دروغ گفتند. ملت تو را دوست دارد، هنوز غیرت شاهپرستی در ایرانیان باقی است. تمام اینها القاء شبهه و اغتشاش مملکت و اعدام سلطنت توست.
دولتآبادی از هیجان ضد اتابک در بهارستان نیز خبر میدهد. به نوشتهٔ او، شاهزاده یحیی میرزا بالای بلندی رفت و گفت خرابی کار ملت از امینالسلطان است و اگر مشروطه میخواهند باید دفع شر او را بکنند. دولتآبادی این تحریک را از انجمن آذربایجان میداند که سید حسن تقیزاده مدیر آن بود. این نسبت را باید به خود دولتآبادی باقی گذاشت. خادم مینویسد نقشهٔ قتل از بدو ورود اتابک مطرح بود و حتی در باکو گروهی از اجتماعیون عامیون، به روایتی، به خطا به دیگری تیر انداختند. حیدرخان نیز بعدها گفت چند بار به قیطریه رفتند و کار پیش نرفت.
چه رخ داد
عریضهٔ وزیران و دستخط روز شنبه
هدایت مینویسد سواد دستخط را صبح شنبه به دربار بردند، وزیران آمدند و صنیعالدوله، رئیس مجلس، نیز حاضر بود. محمدعلی شاه قاجار متغیر بود؛ به گمان هدایت به او باورانده بودند که آمدهاند دستخط عزل او را بگیرند. اتابک عرض کرد مسوده حاضر است. پادشاه آن را گرفت، قدری ملایم شد، چند جا را اصلاح کرد و به صحه رساند. هدایت در حاشیه مینویسد مسوده با اصلاحات پادشاه بعدها نزد او مانده است. عصر شنبه دستخط را به مجلس بردند و خواندند.
دولتآبادی روایت دیگری از تدارک همان روز دارد. به نوشتهٔ او، هدایت یک روز پیش او را دعوت کرد و گفت وزیران فردا اجماعاً نزد پادشاه میروند، حرف را بیپرده میزنند و عریضهای میدهند؛ اگر جواب مساعد بود دستخط میگیرند و اگر نبود همه استعفا میدهند، و خود هدایت حتی اگر دیگران ندهند خارج میشود. سپس پرسید اگر دستخط موافق گرفتند روز شنبه به مجلس بیایند یا نه. دولتآبادی گفت نه، زیرا برای اتابک آمدن به مجلس خطر دارد، و دستخط را نمیتوان به پیشانی چسباند؛ پیش از نشان دادن آن نیز خطر هست. قرار شد روز شنبه دولتآبادی در شمیران، در باغ خود، بماند و اگر دستخط مساعد شد هدایت زودتر او را ببیند تا مطلب را به انجمنهای مورد ملاحظه حالی کنند، و اتابک پس از رفع غائله به مجلس بیاید. روز شنبه دولتآبادی تا دو ساعت به غروب در شمیران منتظر ماند و هدایت نیامد. بعد معلوم شد اتابک و وزیران تا یک ساعت به غروب در سلطنتآباد با پادشاه در کشمکش بودهاند و دستخط را گرفتهاند و دیگر وقت ملاقات نمانده است. به روایت دولتآبادی، اتابک سید عبدالله بهبهانی را آگاه کرد و بهبهانی با غرور گفت به مجلس بروید، من هم میآیم.
صورت مذاکرات نشست شنبه این جلسه را چنین آغاز میکند که در میان قرائت نظامنامهٔ وزارت داخله هیئت وزیران وارد شد و سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی نیز حضور داشتند. اتابک، که در مذاکرات با عنوان وزیر داخله سخن میگوید، نخست دو وزیر تازه را معرفی کرد.
چون در کابینه وزرا در این ایام تغییر و تبدیلی داده شده بود لهذا امروز اولا برای معرفی حاضر در مجلس شدهاند. جناب مستوفی الممالک وزیر جنگ مسئول و جناب علاءالملک وزیر عدلیه منتخب شدهاند و ثانیا در باب کلیه امورات با هیئت وزرا شرفیاب خاکپای همایونی شدیم و آنچه لازم بود در اصلاح کلیه کارها عرض شد و بعضی احکامات مطاعه لازمه صادر گردید برای این حاضر در مجلس شدیم که خاطر آقایان وکلا را از مراتب مستحضر داریم و دستخطی هم صادر شد تاکید در اجرای قوانین مشروطیت و اتمام قانون اساسی و سایر قوانین که انشاءالله آقایان وکلا اقدامات مجدانه نمایند و تاکید میکنیم که قانون اساسی را زودتر تمام کنند.
حاج محمدحسین امینالضرب گفت وکلا وقتی میتوانند جدا مشغول کار باشند که حواسشان جمع باشد و در اطراف مملکت و سرحدات صدایی بلند نشود. اتابک پاسخ داد امیدوار است انقلاب کلی جایی نباشد. امینالضرب اصرار کرد که در تهران همه روز انقلاب و اغتشاش است. محققالدوله خواست محرکین را پیدا کنند و قلع آنها را از پیشگاه همایونی بخواهند، و از تهیهٔ مالیه برای ارباب حقوق ضعیف نیز سخن گفت. حاج محمداسماعیل آقا گفت تا امروز اسباب انتظاری میان وزیران و وکلا بود و امروز آن اسباب رفع شد، اما اگر در میان کار سکته رخ دهد مجلس دیگر قبول نخواهد کرد. اتابک گفت معنی مسئولیت و مشروطیت را میداند و اگر موانع باشد باید خودشان رفع کنند؛ هیئت وزیران میخواست استعفا بدهد و ترتیب مشروطیت و مسئولیت را به حضور پادشاه عرض کرد و بر طبق آن دستخط صادر شد. از پول نیز گفت: قسمتی از مالیهٔ آن سال و قسمتی از آنچه محمدعلی شاه قاجار برای بانک ملی مرحمت کرده بود و قسمتی از محلهای دیگر باید برداشته شود، اما از همه مهمتر تأسیس بانک ملی است. گمان کسانی را که پنداشتهاند بانک برای قرض فوری به دولت ساخته شده «خبط» خواند و گفت بانک برای سامان مالیه و تجارت و آبادی است و پس از زیاد شدن سرمایه البته دولت از بانک داخلی خود قرض میکند.
سپس سید محمدتقی هراتی عریضهٔ وزیران را، که به دستخط همایونی موشح بود، خواند. میرزا فضلعلی آقا تبریزی، نمایندهٔ آذربایجان، بعدها نوشت اتابک بهسبب شدت چند سطر عریضه نخواسته بود آنها در مجلس علنی شود؛ بنابراین متنی که خوانده شد ممکن است تمام عریضه نباشد. آنچه در صورت مذاکرات آمده این است.
قربان خاکپای جواهر آسای اقدس همایونت شویم خانه زادان بموجب تعهدی که در خاکپای مبارک کردهایم و کلام خدا را بشهادت گرفتهایم ناگزیریم در هر موقع انچه را صلاح دولتخواهی نسبت بذات اقدس ملوکانه میدانیم در مصلحت ملک و دولت و ملت که عین مصلحت پادشاهست میبینیم بعرض برسانیم پزیشانی خلق آشفتگی عموم اختلال اوضاع مملکت از این بیشتر نمیشود مردم تسویه امور را از مجلس میخواهند مجلس موافق حقی که در قوانین اساسی باو داده شده است به وزراء مسئول رجوع میکند و جدا اجرای قوانین اساسی را میخواهد امیدواری وزرا در اجرای آن قوانین تقویت بندگان اعلیحضرت اقدس شهریاری است و البته این نکته در خاکپای مبارک مبرهن است که تا صور احکام بر وفق قوانین اساسی مقرر نگردد شکایت مجلس توحش مردم اختلال امور رفع نخواهد شد و در سوءعاقبت این وضع هیچ شبهه نیست و به یقین داریم که نیات مقدسه ملوکانه با عرایض دولتخواهانه این غلامان تباین ندارد استدعای عاجزانه غلامان اینست که از برای رفع تزلزل ارکان ملک و آسایش خاطر مبارک موکدا دستخط ملوکانه صادر شود که قوانین اساسی باید جدا بموقع اجرا گذارده شود تا رفع محظور از این غلامان شده بدون ملاحظه مشغول خدمت گزاری باشیم زیاده قدرت جسارت ندارد.
دستخط محمدعلی شاه قاجار، به تاریخ، در پاسخ خوانده شد.
جناب اشرف اتابک اعظم اجرای قوانین به تقویت مجلس چیزی است که همیشه مقصود و منظور من است تکلیف دولت و وزرا همین است و همیشه همینطور به وزرا فرمودهایم و بعدها هم خواهیم فرمود وزرا بدون دغدغه خاطر مشغول خدمات مرجوعه بخود باشند و لازمه تقویت هم همیشه از طرف ما نسبت به آحاد وزراء خواهد شد و مخصوصا بنویسیم که وزراء قانون اساسی را از طرف ما از مجلس بخواهند که زودتر نوشته و تمام شود.
پس از دستخط، گفتوگو به مسئولیت جمعی وزیران، امنیت بلاد، و مالیه کشید. حاج امام جمعه خطاب به اتابک گفت تمام ملت اگر به یک تن تعدی شود شخص او مسئول است، و افزود هرگز به استعفای وزیران راضی نیستند و از آنان کار میخواهند. دکتر ولیاللهخان پرسید آیا هشت وزیر با میل اتابک هستند و آیا ضمانت کفالتی از یکدیگر دارند. اتابک گفت از وزارتی که معرفی کرده اطمینان دارد و هر وزیری مسئول کار خویش است، مگر در امور کلی سیاسی که همه مسئولاند. برنامهٔ فوری را اصلاح امور، اشاعهٔ عدل، رفع ظلم، امنیت بلاد و اصلاح مالیه خواند. سید حسن تقیزاده گفت هنگام آمدن وزیران باید از امور کلیه و سیاست مملکت پرسش شود، نه از جزئیات، و عمل مالیه و ممیزی علمی را مقدم دانست. اتابک نشست را با این جمله به پایان برد که امیدوار است به زودی با اتحاد وکلا و وزیران تمام امور اصلاح و انتظام عمومی حاصل شود.
کسروی همین سخنان را «سراپا فریب» میخواند و مینویسد نمایندگان بیخردانه سپاس گفتند. این داوری کسروی است و در بخش دیدگاهها آمده است. فضلعلی آقا، که خود در جلسه بود، از شعف اتابک پس از خروج از نزد پادشاه یاد میکند و مینویسد اتابک پای پلهها گفته بود دیگر باید جد در کار را بیشتر نمود. خادم نامه را پیروزی موقتی اتابک میداند: او میخواست نشان دهد حمایت پادشاه را گرفته و دستش برای فیصله دادن به غائلهٔ شیخ فضلالله نوری باز شده است. همان روز، پس از خروج از بهارستان، اتابک هدف تیر قرار گرفت.
شلیک در جلوخان بهارستان
پس از اذان و ختم مجلس علنی، به روایت فضلعلی آقا، اتابک با وزیران و بهبهانی و جمعی از وکلا به بالاخانه رفت و جمعی دیگر در حیاط بهارستان به تنفس نشستند. دولتآبادی مینویسد اتابک دست بهبهانی را گرفت و گفت به بالاخانه بروند تا مردم متفرق شوند؛ خالی از اضطراب هم نبود. هدایت مینویسد پس از مجلس، تقیزاده و مستشارالدوله و بهبهانی مدتی با اتابک در بالاخانه نشستند و چنین مینمود که کاری شده است. در این میان دبیرالسلطان، پسر وکیلالدوله، و صنیعحضرت و موقر، پسر ناظمالسلطنه، وارد شدند. هدایت ورود بیموقع آنان را مظنون دانست. پاسی از شب گذشت. مغیرالسلطان، خویشاوند اتابک، به روایت هدایت دم در عمارت به او گفته بود تأمل کند تا درشکه را همانجا بیاورند؛ نشنیدند. دم در بزرگ ازدحام بود و درشکه دیر رسید.
فضلعلی آقا جزئیات خروج را چنین مینویسد که سید محمد طباطبایی و حاج امام جمعه نزدیک سه ساعت از شب رفته خواستند از در معمول بهارستان بیرون روند، یکی از کسانشان گفت ازدحام عبور را مشکل کرده است، پس از در دیگر رفتند. درشکهٔ ایشان را نیز به آن در آوردند. از میان جمعیت سه تن با آن درشکه به در سمت دیگر آمدند، دیدند اتابک از آن در بیرون نیامد و شتابان به در معمولی برگشتند. خود فضلعلی آقا در دم دالان فاصل دو حیاط دید که جمعی از وکلا دوان میآیند و اتابک لاله در دست با آنهاست. هیاهو صدای طپانچه را پوشاند. گفتند دم در بزنبکش است. آدمهای آقایان گفتند لالهها را خاموش کنید و اتابک نیز به تبعیت آنان چراغ را خاموش کرد و هنوز نمیدانست مطلب چیست.
روزنامهٔ مجلس، در شرحی که برای تکمیل مذاکرات همان روز نوشت، صحنه را چنین روایت میکند که پس از مجلس علنی از عمارت تحتانی به ابنیهٔ فوقانی رفتند، نزدیک دو ساعت از شب وزیران به زیر آمدند، و در حالی که بهبهانی دست اتابک را در دست داشت از صحن به فضای جلوخان وارد شدند. سائلی به بهبهانی متوسل شد و او را چند قدم نگاه داشت. در این میان جوانی عباسآقا نام، تبریزیالاصل که مدتی در تهران به صرافی اشتغال داشت، پیش آمد و با رولور سه تیر پیاپی خالی کرد. وزیر داخله به زمین افتاد. خدام و حراس بیرون دویدند. سربازی از قراولان زخم خورد و گلولهای نیز به سیدی خورد. قاتل چون عرصه را تنگ دید تیری به صورت خود خالی کرد و در دم مرد. چون حراس رسیدند در تن اتابک رمقی بود، اما هر سه تیر به جای خطرناک خورده بود و پس از ربع ساعت درگذشت.
بعد از مجلس علنی و مذاکرات شفاهی از عمارت تحتانی به ابنیه عالیه فوقانی مجتمعا تشریف فرما شده تقریبا دو ساعت از شب وزرا به زیر آمده در حالتی که حضرت آیتالله آقا سید عبدالله مجتهد دست جناب اشرف اتابک اعظم را در دست داشته از صحن عمارت بهارستان خارج و به فضای جلو خان وارد شدند از تصادفات امور سائلی بدیل عنایت حضرت آیهالله متشبث شده به کثرت الحاح حضرت آیتالله را چند قدمی نگاهداشته در بین این احوال جوانی عباس آقا نام تبریزی الاصل که مدتی بود در طهران به شغل صرافی اشتغال داشته پیش میآید و با رولور سه تیر متوالیا خالی کرده وزیر داخله یک مرتبه به زمین افتاده به محض استماع صدا خدام و حراس مجلس بیرون دویده سربازی که در جرگه قراولان است پیش آمده او هم زخم خورده و سیدی هم هدف گلوله شده شخص قاتل چون عرصه را بر خود تنگ دیده یک تیر هم بصورت خود خالی میکند و فیالفور از دنیا میرود تا وقتی که ازدحام حراس و خدمه میرسد حضرت اتابک اعظم را جزیی رمقی در تن باقی بوده ولی از سوءاتفاق هر سه این تیرها در محل خطرناکی واقع شده بعد از ربع ساعت روح پر فتوحش به عالم بالا پرواز مینماید.
فضلعلی آقا عدد تیرها را پنج میداند که در دالانِ در پیاپی خالی شد؛ یکی به سینهٔ اتابک خورد و یکی به پایش. او را در همان حال در کالسکه گذاشتند و به خانهاش بردند. دربارهٔ کسی که بهبهانی را نگاه داشت دو روایت میآورد: یکی آنکه متظملی برای تظلم او را گرفت، و دیگر آنکه از همراهان قاتل بود و طپانچه را به قاتل داد و برای عقب نگاه داشتن بهبهانی گفت آقا عرض دارم. کالسکه و قزاقهای اتابک را قدری دورتر، پیش قهوهخانهٔ مقابل در بهارستان، نگاه داشته بودند. فضلعلی آقا تأخیر کالسکه را از «ممدات قضا» میخواند. خادم همین جدایی محافظان را بعید میداند که تصادف صرف باشد و آن را با شلوغی هماهنگشده جلوی در اصلی مربوط میکند.
به روایت فضلعلی آقا، بهبهانی بیصدمه به دالان میان دو حیاط آمد و کمی آرمید. برای صنیعالدوله نیز احتمال خطر میرفت، اما او هنوز بیرون نرفته بود. علاءالملک و مستوفیالممالک و وزیر همایون پس از دیدن سلامت خود به منازل رفتند و بازنگشتند. فضلعلی آقا با بهبهانی و علاءالسلطنه، وزیر امور خارجه، و ناصرالملک، وزیر مالیه، و وزیر علوم و چند نماینده ماند تا تحقیقی شود. اتابک را پس از رسیدن به خانه رو به قبله نهادند و به فاصلهٔ یک ساعت یا بیشتر، بیآنکه حالی پیدا کند و حرفی بزند، درگذشت. براون زمان مرگ را حدود نیم ساعت پس از رسیدن به خانه مینویسد. تلگراف مجلس «به فاصلهٔ چند دقیقه» گفته است. این اختلافها در منابع مانده است.
ادوارد براون در «انقلاب ایران» شلیک را در همان ۳۱ اوت میگذارد، روزی که قرارداد انگلستان و روسیه نیز در سنپترزبورگ امضا شد، و مینویسد اتابک را از زمین برداشتند، در عبا پیچیدند و به خانهٔ شهریاش بردند.
با این همه، همین وام روسی همچنان هدفی بود که امینالسلطان به سوی آن کار میکرد و با حوصلهٔ تمامنشدنی و قدرت نادر اقناع تقریباً به اکثریت در مجلس رسیده بود که در ۳۱ اوت، درست در همان روزی که پیمان نامیمون انگلستان و روسیه در سنپترزبورگ امضا شد، هنگام خروج از بهارستان در معیت سید عبدالله بهبهانی، به دست جوانی صراف از آذربایجان، عضو یکی از انجمنها، به نام عباس آقا هدف تیر قرار گرفت. عباس آقا سپس، پس از خنجر زدن به سربازی که خواست دستگیرش کند، خود را کشت. امینالسلطان را از زمینی که بر آن افتاده بود برداشتند، در عبا پیچیدند و به خانهٔ شهریاش بردند، و نزدیک نیم ساعت بعد درگذشت.
متن اصلیYet this last was still the object towards which the Aminu's-Sultan continued to work, and, by means of his inexhaustible patience and rare powers of persuasion, he had almost succeeded in obtaining a majority in the Assembly, when, on August 31 — the very day on which the ill-omened Anglo-Russian Agreement was signed at St Petersburg — he was shot as he was leaving the Baharistan in the company of Sayyid 'Abdu'llah Bahbahani by a young banker of Azarbayjan, a member of one of the anjumans or political societies, named 'Abbas Aqa, who immediately afterwards shot himself, after stabbing a soldier who tried to arrest him. The Aminu's-Sultan was lifted from the ground where he lay, wrapped in his cloak, and driven to his town residence, where he died about half an hour later.
مدارک جیب و بازداشتهای همان شب
فضلعلی آقا مینویسد دم کالسکه کسانی در موقع قتل خاک پاشیدند تا زننده معلوم نشود. نخست میرزا صادق، پسر میرزا عباسقلیخان آدمیت، را گرفتند که پس از صدای طپانچه گریخته بود و قزاق در تعقیب، او را دم خانهٔ مشارالدوله شیرازی یافته بود. گفت میخواسته به اتابک عریضه بدهد و مصدر کاری نیست. در کاغذهای بغلش عریضهای بود بدین مضمون که آمده اطلاعاتی بدهد، وکیلالسلطنه نگذاشته، و بعضی انجمنها در صدد قتل اتابکاند، از جمله چند شب پیش در خانهٔ یحیی میرزا جمع بودهاند. گفت پدرش نیز از اهل انجمن سری است و مطالبشان از او پوشیده است. سلاحی با او نبود.
دوم جنازهٔ کسی را آوردند که گلوله از دهانش رفته و از کله بیرون آمده بود. پطران و فشنگ و کارد خنجری و بیاض دعا داشت، با بلیت اتحادیهٔ طلاب و بلیت انجمن آذربایجان و کاغذهای دیگر. این را قاتل دانستند که هنگام تعقیب طپانچه را به دهان خود خالی کرده است. نامش عباس آقای تبریزی صراف بود. بعد با نظر پزشکان معین شد که خود را با گلوله کشته است. سوم، یکی از گریختگان با خنجر به شکم و پای سرباز دماوندی، که از قراولخانهٔ چهارراه بیرون آمده بود، زد و از سمت خیابان ظلالسلطان گریخت و پیدا نشد. گلولهای نیز به پای سید محمد، از کسان بهارستان، خورد. همان شب کسان حکومت عباسقلیخان آدمیت را با کاغذهای خانهاش گرفتند و به قزاقهای بهارستان سپردند. خادم مینویسد پس از چند روز معلوم شد پدر و پسر در قتل دست نداشتهاند و هر دو آزاد شدند؛ هشدار نامه نیز دیر رسیده بود.
در جیب عباس آقا کارتی نیز یافتند. کسروی متن آن را چنین میآورد: «عباس آقا صراف آذربایجانی عضو انجمن نمره ۴۱ فدایی ملت.» براون نوشته را چنین نقل میکند: عباس آقا، صراف آذربایجان، عضو انجمن، فدایی ملی شمارهٔ ۴۱. به گفتهٔ براون، از جسد چهار کپسول استریکنین و پارهای سنگ جهنم نیز به دست آمد. کسروی از براون دو کپسول استریکنین و یک پاره سنگ دوزخ نقل میکند. روشن نشد کارت به کدام انجمن تعلق دارد. فضلعلی آقا از بلیت انجمن آذربایجان سخن گفته است. خادم هشدار میدهد که این نام را نباید با انجمن ایالتی رسمی تبریز یکی گرفت؛ مقصود انجمنی مخفی در تهران است که با اجتماعیون عامیون پیوند داشته است. کسروی مینویسد نام «انجمن نمره ۴۱» مایهٔ ترس بسیار شد و صدها کس دعوی همبستگی با آن کردند، اما بنیادی نداشت.
کسروی عباس آقا را جوانی بیست و دو ساله از مردم تبریز، پسر حاجی محمد، میشناساند که در تهران به صرافی میپرداخت و در بازار بسیاری او را میشناختند. دولتآبادی سن او را نزدیک بیست و سه سال مینویسد، جوانی آرام و بیشرارت، بیعیال و اولاد، با معاش منظم و دارایی مختصر، که در کار مشروطهخواهی شور داشت. به روایت دولتآبادی، چون در مجمع رفیقان قرعه به نام او افتاد حاضر شد؛ به عکاسخانهٔ عبدالله میرزا رفت، عکس برداشت و به روسیخان شاگرد عکاس گفت این عکس را ارزان نفروش که طالب بسیار خواهد داشت؛ روزها با رولور مشق تیر میکرد؛ و روز پیش از واقعه به حمام رفت و خود را پاکیزه کرد. حیدرخان نیز از حمام روز جمعه با عباس آقا و میرزا علیاکبر و حسن آقا، برادر عباس آقا، یاد میکند.
هدایت در شناسایی زننده تردید میکند. به نوشتهٔ او سه تیر به اتابک اصابت کرد و سید به سلامت گذشت؛ عباسنامی تیری در دهانش خورده بود و از پشت سر نیز سخن میگفتند؛ در میدان، جلو در منزل امینالسلطان، به مسافتی دور از در مجلس افتاده بود و از بغلش تعرفهٔ انجمن آدمیت درآمده بود. هدایت این تعرفه و ملاقات دوازده تن به عنوان آدمیت را هر دو «دم خروس» میخواند. میافزاید اگر او قاتل بود داعی نداشت در طرف دیگر میدان خود را بزند، و اتابک هیچوقت مسلحی همراه نداشت؛ بدبختی عباس آقا آن بود که در آن محل تنها بود. پزشکان، به روایت فضلعلی آقا و دولتآبادی، خودکشی را تصدیق کردند.
صنیعالدوله و هدایت، به نوشتهٔ هدایت، میخواستند حرکت کنند و از کیفیت دم در خبر نداشتند. در سرسرای مجلس حاج امینالضرب جلوی آنان را گرفت و قضیه را خبر داد. قدری درنگ کردند و از در دیگر به منزل رفتند.
تلگراف مجلس و لایحهٔ اصناف
بامداد یکشنبه وکلا و علمای حاضر در دارالشورا، به نوشتهٔ روزنامهٔ مجلس، از این اتفاق سخت اندوهگین بودند و برای جلوگیری از تزلزل ولایات تلگرافی به حکام و انجمنهای ایالتی مخابره کردند. هدایت نیز همین تلگراف را میآورد و تاریخ آن را میگذارد.
تلگرافخانههای عموم ولایت بحکام و انجمنهای ایالتی اطلاع بدهند. دیروز (بیست و یکم ماه) اتابک اعظم وزیر داخله برای معرفی وزرای جنگ و عدلیه حسب الرسم بمجلس مقدس شورای ملی حاضر شده بعد از انعقاد مجلس دو ساعت از شب رفته در بیرون بهارستان در موقع درشکه نشستن از طرف دو نفر شخص مجهولالحال بگلوله رولور مضروب و به فاصله چند دقیقه برحمت ایزدی پیوست قاتل با رفیق قاتل بلافاصله خود را کشته مجلس شورای ملی به اتفاق امنای دولت بجد تمام مشغول تحقیقات است که منشا این سوءقصد و مرتکبین اصلی آن را بدست آرد قتل مرحوم اتابک اعظم از ضایعات عظیمه و موجب تاسف و تحسر کلی است امید است کشف منشا فساد و جزای قانونی مرتکب و شرکای او در سایه قدرت و سطوت مجلس شورای ملی بسهولت میسر و از برای عموم ملت ایران تشفی عادلانه حاصل شود.
در همین روزها مجلس تلگرافی نیز به محمدعلی شاه قاجار نوشت و قتل را از ضایعات بزرگ دولت و ملت خواند، خدمات اتابک را در آستان سه پادشاه یاد کرد، و از آمدن کسبه و اصناف به دارالشورا برای تحقیق سوءقصد و فرونشاندن آتش اغراض خبر داد و خواستار انتخاب شخصی کافی بر وزارت داخله و تأکید بر اسباب نظم شد. دستخط تلگرافی پادشاه از صاحبقرانیه در نشست سهشنبه خوانده شد.
در نشست یکشنبه، که صورت مذاکرات آن را نشست ۱۴۷ ثبت کرده است، نمایندگان اصناف به مجلس آمدند و تحقیق و تدفین را خواستند. محققالدوله گفت جای تأسف است که اشخاص خدمتگزار به چنین بلایی مبتلا شدند و باید ترتیبی نهاد که خائنان به چنین تجاوزی دست نزند. سید محمدتقی هراتی لایحهٔ انجمن اصناف را خواند.
حضور مبارک امنای مجلس عرض میشود که تمام اهتمامات حجج اسلام و علمای اعلام و عقلای مملکت و ملت در تاسیس این مجلس محترم به جهت رفع ظلم و اشاعه عدل بوده است و تمام مراتب ما ضعفا مسلمانان که هیات اصناف و تجار و کسبه این مملکت میباشیم تاکنون هر چه داشتهایم در این راه صرف نمودهایم و اکنون این واقعه بزرگ که قتل این شخص که صدراعظم مملکت و اول مشروطه خواه و خدمتگزار بدولت وملت بوده است بظلم و طغیان واقع شده لهذا با کمال احترام استدعا مینمائیم که جدا مجلس محترم از هیئت وزرا و حکومت شهر قاتل ومحرک این عمل شنیع را خواسته مجازات قانونی بدهند والا ما اصناف شما وکلای محترم را آسوده نخواهیم گذاشت.
آقا میرزا محمود خوانساری گفت البته جد وکلا بر این است که قاتل و محرک معلوم شود. محققالدوله افزود خائنین نمیگذارند نیت خالص اصناف بروز کند. کسروی این دلسوزی را نابجا میخواند. آن داوری از او است. آنچه در سند اصناف آمده، عنوان «اول مشروطهخواه» است، در مجلسی که تندروان همان شخص را ستون استبداد میخواندند.
خاکسپاری، گور عباس آقا و اجتماعها
دولتآبادی مینویسد نعش اتابک را در کالسکه به خانهاش بردند، شستند، و فردا شب بیاطلاع کسی به قم فرستادند و آنجا دفن کردند. کسروی نیز از شستن و پیچیدن در سفید و فرستادن به قم سخن میگوید. هدایت مینویسد اگر قتل از طرف ملیون بود میبایست از طرف دولت برای انظار خارجه تشریفاتی به جا آید؛ ظاهر آن بود که به میل خاطر پادشاه شده است و ختم مختصری هم گذاشته نشد. به عقیدهٔ او، اگر مردم را تصدیق کنیم که اتابک فدای مقاصد پادشاه شده، میبایست دولت به جنازهٔ مردی بدین شهرت در داخل و خارج احترام میگذاشت.
جنازهٔ عباس آقا را به حیاط بهارستان آوردند و روی خاک نهادند. دولتآبادی ظهر یکشنبه نعش را پای دیوار عمارت، در باغ طرف شمال، دید. پزشک آوردند تا معلوم کنند خودکشی بوده یا او را کشتهاند، و خودکشی تصدیق شد. نعش را در گورستان مختارالسلطنه دفن کردند. تندروان از مشروطهخواهان قاتل را تجلیل میکردند و از رفتار نظمیه که نعش را شبانه دفن کرده و محل را نشان نمیداد دلتنگ بودند. روز دوشنبه هیجانی برخاست و میخواستند بر اجلالالسلطنه، رئیس نظمیه، حمله برند. اجلالالسلطنه از دوستان دولتآبادی بود و از او استمداد کرد. دولتآبادی به خانهٔ او رفت، نمایندگان انجمنها را آرام کرد و پس از تحقیق که در کفن و دفن کوتاهی نشده، به رئیس نظمیه گفت انکار محل قبر بدگمانی را میافزاید. محل را نشان دادند و غسال گواهی داد که او را غسل داده و کفن کرده و دفن نموده است. مردم آرام شدند و بر گور علامتی نهادند.
کسروی مینویسد جنازه دو روز و بیشتر روی خاک ماند، زیرا در آغاز مجلس و بسیاری از مردم تهران کار او را نیک نمیداشتند و شهربانی آشنایان و دوستانش را دنبال میکرد؛ سپس شهربانی او را با خواری از زمین برداشت و به گورستان فرستاد. شنبه ۱۵ شهریور نزدیک دو هزار تن سر خاک آمدند. در تبریز قلیچآقا با شمشیر آخته به بازار رفت. ختم ۲۸ شهریور در مسجد میدان مقصودیه برگزار شد. کسروی مینویسد برادر عباس آقا از تهران گریخت و در قزوین به ناشناس خود را کشت.
چهلم را کسروی یکشنبه ۱۳ مهر مینویسد. براون از شمارهٔ ۱۳۵ «حبلالمتین»، مورخ ۸ اکتبر ۱۹۰۷ میلادی، گزارش جشن یکشنبه، برابر با ۶ اکتبر ۱۹۰۷ میلادی و ۱۳ مهر ۱۲۸۶ خورشیدی، را میآورد و از اجتماع بر گور و سخنرانی در ستایش کار او خبر میدهد. خادم از گزارش سفارت بریتانیا رقم نزدیک به پانزده هزار تن را میآورد که مانند بست در گورستان چادر زدند. این دو رقم با هم نمیخواند و هر یک به منبع خود میماند. هدایت از ازدحام و گلریختن در شب هفتم بر گور عباس آقا نیز سخن میگوید.
دیدگاهها
روایت اجتماعیون عامیون و خاطرات حیدرخان
روایت رایجی که در میان تندروان و سپس در تاریخنگاری مشروطه پیچیده این است که حوزهٔ مخفی اجتماعیون عامیون تهران «اعدام» اتابک را تصویب کرد و اجرای آن را به کمیتهای سپرد که حیدرخان عمواوغلی ریاست آن را داشت و قرعه به نام عباس آقا افتاد. حیدرخان سالها بعد این سازمان را چنین نوشت. متن او، به روایت خادم، از کتاب «حیدر عمواوغلی» اثر اسماعیل رایین است و در نشریهٔ «یادگار» نیز آمده است. مارتین همان روایت را یکی از نظریههای معاصر میشمارد و به چاپ شیخالاسلامی و ویلسون از خاطرات حیدرخان ارجاع میدهد.
خیانتهای سابقه میرزا علی اصغر خان ابداً منظور نظر نبوده، مجدداً شروع به خیانتهای پیدرپی کرده، اتصالاً بدون آنی استراحت در کار انهدام اساس مشروطیت بود. چنانچه شیخ فضلالله مجتهد را نیز پول داده تحریک کرده با جمعی هواخواهانش به حضرت عبدالعظیم فرستاد و آن غائله را برپا نمود. حوزه مخفی اجتماعیون عامیون تهران که مرحوم حاجی ملکالمتکلمین و آقا سید جمال واعظ نیز در آن حوزه عضویت داشتند، اعدام اتابک را رأی داده به کمیته مجری حکم اعدام اتابک را فرستادند. کمیته مجری هم حکم را به هیئت مدهشه که عبارت از دوازده نفر تروریست تقسیم به سه جوخه چهار نفری و در تحت ریاست من بودند، فرستادند. کمیسیون مخصوص از برای تعیین اسلحه، یعنی اینکه ترور با بمب بشود یا با اسلحه دیگر، منعقد گردید. پس از مشورت زیاد تعیین اسلحه شد و به اکثریت آراء بمب و اسلحه دیگر را صلاح ندیده، بنا شد که با رولور این کار انجام پذیرد. در هیئت مدهشه قرعه کشیده شد، به نام عباس آقا بیرون آمد. دو نفر هم برای او محافظ قرار داده شد. چندین دفعه به قیطریه عمارت ییلاقی اتابک در شمیران رفته، که من هم با آنها بودم و ممکن نشد که انجام پذیرد. خبر داده شد که فردا ۲۲ رجب اتابک به پارلمان خواهد آمد. روز جمعه ۲۱ من و عباس آقا و میرزا علیاکبر و حسن آقا برادر عباس آقا به حمام رفتیم. فردا به پارلمان رفته بلیتی برای عباس آقا گرفته شد که در جزء تماشاچیان به پارلمان رفت.
این روایت را باید در حد خاطرات بعدی یک طرف باقی گذاشت. نسبت پول دادن اتابک به شیخ فضلالله نوری ادعای حیدرخان است و با روایت خود اتابک، که بست را کار دربار و نایبالسلطنه میدانست، و با گزارش مارتین، که مالی بست را عمدتاً از دربار و خود پادشاه میداند، نمیخواند. نام ملکالمتکلمین و سید جمال واعظ نیز در این متن از زبان حیدرخان آمده است. کسروی مینویسد حیدرخان کشتن اتابک را به گردن میگیرد و «چنین میگویند که تقیزاده هم آگاهی میداشته»، و آن روز خود حیدرخان جلو بهارستان بوده و برای کمک ریگ به چشم سربازان میپاشیده؛ سپس میافزاید دانسته نیست این اندازه تا چه حد راست است. خادم احتمال میدهد تقیزاده در کمیتهٔ سیاسی، نه در شاخهٔ اجرایی، جای داشته باشد، و یادآور میشود که خود تقیزاده در خاطراتش پیوند خاصی با حیدرخان را انکار کرده است.
دولتآبادی نیز، بیآنکه نقش خود را صریح بگوید، نشان میدهد با انجمنهای تندرو در ارتباط بوده، از برنامهٔ قتل خبر داشته، و به هدایت هشدار داده است که اتابک را روز شنبه به مجلس نبرند. نگاه او به عباس آقا ستایشآمیز است. فضلعلی آقا، که خود را بیربط نزدیک با اتابک میخواند، پس از مرگ جانب دیگری میگیرد.
از روزی که اتابک آمده بود مردم دربارهاش دو فرقه بودند. جمعی او را مشروطهخواه و با مجلس همراه و اولین شخص لایق وزارت داخله و صدراعظمی ایران میدانستند و جمعی دیگر به ضد این معتقد بودند. دلیل فرقه اول مکاتیب امثال ملکم و طالبوف و غیرهما و روزنامههای خارجه و کردار خودش بعد از ورود و بیمیلی شاه بر تقدیر صحت و معاندت و مخالفت مستبدین با او و نحو اوست. دلیل فرقه ثانی عدم رفع انقلابات اطراف، با اینکه رفع فتنه سالارالدوله با مختصر توجهی از مشارالیه شد، و با رئیس مجلس مربوط شدن و مجلس را همخیال خود کردن. [...] او بعد از مراجعت از سفر فرنگستان غیر از امینالسلطان اول بود و تمام همتش این بود که خدمتی به ملت و ایران نماید که تلافی کارهای وزارت ایام استبدادش بشود. مشارالیه ایرانی را ویران نموده، خود مکرر ویران شده، تجربهها کرده، کسی شده بود که آبادی از او مترقب گردیده بود. اما در وقت لزومِ وجودش، از بدبختی ایران، این چنین پیش آمد.
روایت دربار و داوری هدایت
هدایت، وزیر علوم کابینه و گواه بخش بزرگی از همان روز، قتل را کار ملیون نمیداند. به نوشتهٔ او «اتابک به دست دولتیها و به نام ملیها کشته شد». مردم پنداشتند فتحی کردهاند و در تاریکی میرقصند، حتی بعضی قتل را برای شهرت به خود نسبت دادند. اگر نسبت به دولت میرسید، به عقیدهٔ او دولت بیم میداشت و مجلس را به توپ نمیبست. این جملهٔ اخیر از سنهٔ بعد خبر میدهد و داوری بعدنگر است.
درشب هفت عباس آقا برقبر او ازدحامی شد و گلها ریختند و قضیالامر اتابک بدست دولتیها و به نام ملیها کشته شد.
او به نقل از اورنگ، که بعدها محمدعلی میرزا را ملاقات کرده بود، میآورد که محمدعلی میرزا دو نوبت از قتل اتابک اظهار تأسف کرده و گفته بود «خبط کردم»، و دبیرالسلطان هنگام مرگ نزد اورنگ به دخالت در قتل اقرار کرده بود. هدایت این هر دو را روایت دستدوم میماند. ورود دبیرالسلطان و صنیعحضرت و موقر را به بالاخانه در همان شب نیز او مظنون دانسته بود، و نوشته بود سعدالدوله به خانهٔ میرزا حسینخان، منشی سفارت اتریش، که نزدیک مجلس بود رفته است، و موقر به نیرالملک گفته بود شما اینجا نمانید. این قرائن را هدایت کنار هم میچیند، اما تحقیق حقوقی به معنای امروزی از آنها برنمیآید.
دربارهٔ سیاست اتابک پس از سفر، هدایت صریحتر است: اتابک فرصت نیافت آنچه را پس از سفر در پیش گرفته بود اجرا کند.
در سیاست اتابک قبل از مسافرت نبود او را فرصت ندادند ملت ظنین و بیفرصت دولت مخالف نتیجه همان بود که شد.
صنیعالدوله، رئیس مجلس، به نوشتهٔ مارتین معتقد بود توطئه را دربار چیده است و از بیم جان خود از ریاست کناره گرفت. خادم میافزاید صنیعالدوله قتل را با دشمنی کهنهٔ میرزا جوادخان سعدالدوله نیز پیوند میداد، در حالی که مدرک استواری برای دخالت سعدالدوله در دست نیست. مرتضیقلیخان وزیر مخصوص، حاکم تهران، به نوشتهٔ مارتین از این اعتقاد که کار از انجمن سری تندرو است و از بیم توطئهٔ ارتجاعی علیه خود، از مقام کناره گرفت.
سه نظریه و سخن از دو توطئه
مارتین در ایرانیکا تاریخ قتل را برابر ۳۱ اوت مینویسد و نظریهها را چنین مرتب میکند: یک نسخهٔ معاصر آن است که کمیتهٔ مخفی تهران به «اعدام» رأی داد و کار را به گروهی سپرد که حیدرخان رهبر آن و عباس آقا عضو آن بود؛ برخی محافظهکاران همین را پذیرفتند. نظریهٔ دوم، که صنیعالدوله بر آن بود، توطئهٔ دربار است. هنوز کسانی، بر پایهٔ خاطرات حیدرخان، به یک توطئهٔ واحد تندرو باور دارند. بررسی اسناد بریتانیا، به روایت کدی در مقالهٔ ۱۹۷۱ میلادی «ترور امینالسلطان (اتابک اعظم)، ۳۱ اوت ۱۹۰۷» و پژوهش جواد شیخالاسلامی دربارهٔ اسناد راکد وزارت امور خارجهٔ انگلستان، از دو توطئهٔ جداگانه سخن میگوید، بیآنکه معلوم کند کدام یک به هدف رسید. مارتین میان اینها برنده اعلام نمیکند.
به یک روایت معاصر، اعضای کمیتهٔ مخفی تهران به «اعدام» او رأی دادند و کار را به گروهی سپردند که حیدرخان رهبر آن و عباس آقا عضو آن بود. [...] نظریهٔ دوم، که قتل را دربار طراحی کرده بود، نزد صنیعالدوله بود، که از بیم جان خود از ریاست مجلس کناره گرفت. هنوز کسانی، بر پایهٔ خاطرات حیدرخان، بر آناند که قتل از یک توطئهٔ واحد تندرو برخاست. با این همه، بررسی اسناد بریتانیا از دو توطئهٔ جداگانه حکایت میکند، هرچند روشن نیست کدام یک به هدف رسید.
متن اصلیAccording to one contemporary version, members of the secret Tehran committee had voted for his "execution" and assigned the task to a group of which Haydar Khan was the leader and Abbas Aqa a member. [...] A second theory, that the assassination had been plotted by the court, was held by Sani'-al-Dawla, who resigned as president of the Majles in fear of his own life. There are still those who believe, on the basis of Haydar Khan's memoirs, that the assassination resulted from a single radical plot. Investigation of British documents, however, suggests that there were two separate plots, though it is not clear which of them was the successful one.
کسروی نظریههایی را که یحیی میرزا اتابک را زد و برای بدنام کردن دیگری تیری به عباس آقا زد، یا حیدرخان پس از قتل عباس آقا را کشت تا راز نماند، یا محمدعلی میرزا چون در نهان خواهان مشروطه بود دستور قتل داد، «پندارهایی از روی دلخواه» میخواند و میگوید آگاهی درستی در دست نیست؛ آنچه از جستجوی خود به دست آورده به حیدرخان و انتخاب عباس آقا بازمیگردد. در همان حال، کسروی اتابک را پافشار بر انداختن مشروطه میداند و مینویسد بیشتر نمایندگان را تباه کرده و نیروی مجلس را گرفته بود. این داوری با روایت هدایت و فضلعلی آقا و با دستخط همان روز نمیسازد و باید آن را از صدای کسروی جدا نگاه داشت.
براون نامهٔ مخبری به تاریخ ۵ دسامبر ۱۹۰۷ میلادی را میآورد که قتل را نقطهٔ عطف جنبش آزادی و نشان عزم ایرانیان برای برداشتن هر وزیری میخواند که به گمانشان بر ضد آزادیهای تازهشان توطئه میکند. نویسنده میگوید از تأیید ترور سیاسی اکراه دارد، اما نمیتواند انکار کند که این قتل به جنبش اصلاحات «خیر عظیم» رساند و از آن پس کسی جرئت مخالفت علنی با مجلس را نیافت. براون میافزاید در آغاز برخی روزنامههای ایران از این خشونت ابراز وحشت کردند، اما سپس، بهویژه پس از آشکار شدن مفاد قرارداد ۱۹۰۷، توجه عامه به سوی ضارب برگشت و او را میهنپرستی دانستند که جان داد تا کشور را از خائنی برهاند. این قضاوت مخبر براون است.
کسروی از مبادلهٔ شعر ترکی میان روزنامهٔ «ملانصرالدین» قفقاز و روزنامهٔ «آذربایجان» تبریز پس از آمدن و کشته شدن اتابک نیز یاد میکند: قفقاز سستکاری مجلس را دستاویز کرد که جنبش ایران سرسری است؛ پس از قتل، آذربایجان نوشت دعا مستجاب شد؛ ملانصرالدین پاسخ داد یک گل بهار نمیآورد و توپ و تفنگ و کشتی جنگ و وزارت مالیه کجاست؛ آذربایجان گفت یواش یواش. کسروی مینویسد این شعرها در تبریز شناخته شد و کودکان در کوچهها میخواندند، و نظیر آن را در روزنامههای تهران نمیبیند. این بازتاب مطبوعاتی یک شهر است، نه دلیل حقوقی هویت آمر.
پیامدها
ترس سیاسی، استعفای صنیعالدوله و ریاست احتشامالسلطنه
خادم مینویسد پس از قتل، رجال و اعیان تهران سخت ترسیدند که نام بعدی در فهرست انجمنهای زیرزمینی باشند، و میدانستند نظمیه توان حمایت از نخستوزیر را هم نداشته است. نخستین اثر آشکار در خود مجلس ظاهر شد. صنیعالدوله، که پیشتر نیز بر سر نزاع با سعدالدوله یک بار استعفا داده و بازگردانده شده بود، این بار از ریاست کنار رفت. در نشست شنبه ورقهٔ استعفای سوم او خوانده شد. او نوشت در آغاز به حسن ظن نمایندگان ریاست را پذیرفته، هرچه بر خدمات افزوده نتیجه به عکس بخشیده، زحماتش پنهان مانده و در معابر بد گفتهاند بلکه به قتل تهدیدش کردهاند، و استدعا کرد این استعفا را بپذیرند و اگر سزاوار است همان وکالت برایش بماند.
حضور ذیسعادت ظهور وکلای عظام ادام الله تاییداتهم در بدو تاسیس این مجلس که تنها باعث سعادت ملت و آبادی مملکت بود بعضی نظر بحسن ظنی که باین بنده داشتند به ریاستم منتخب کردند و چون برحسب نیت صاف خود چنین اقدامی را نموده کفی بالله شهیدا آنچه لازمه کوشش و سعی بود فرو گذار نکردم. اگر قصوری میشد علت آن بود که اسباب فراهم نبود و هر چه هر روزه بر خدمات خود افزودم نتیجه بعکس بخشید و رفته رفته زحمات صادقانهام در خفیه ماند بلکه علنا در معبرها بد گفتند بلکه تهدید بقتلم کردند اینک بدون هیچ شکایت و گله عرض مینمایم و استدعا میکنم که این استعفاء سومم را پذیرفته و بهمان وکالت اگر سزاوار هستم قبولم فرمایند.
خادم تاریخ کناره گرفتن را ۱۲ شهریور مینویسد. مارتین علت را بیم جان و باور به توطئهٔ دربار میداند.
مجلس در جستوجوی رئیس تازه به میرزا محمودخان احتشامالسلطنه روی آورد. او از خاندان قاجار و وزیرمختار پیشین در برلین بود، در ماههای مهاجرت و بست از تهران دور و در کمیسیون مرز ایران و عثمانی به سر میبرد، و به وکالت غیابی انتخاب شده بود. خادم مینویسد او در ۱۷ شهریور وارد صحن شد و همان روز به ریاست برگزیده شد. صورت مذاکرات نشست سهشنبه انتخاب رئیس را در دستور همان روز دارد. ریاست احتشامالسلطنه تا فروردین بعد، نزدیک هفت ماه، ماند. خادم این دوره را، به رغم وخامت اوضاع کشور، منظمترین و کارآمدترین مقطع قانونگذاری مجلس اول میداند. هدایت مینویسد احتشامالسلطنه برای گسیختن حاضرتر است تا برای بستن؛ با مشروطه صمیمی است اما تندی صلاح نبود. صنیعالدوله از آن پس فقط به عنوان وکیل در مجلس حاضر میشد.
انجمن امرا، پایان بست شیخ فضلالله و امضای متمم
دومین تغییر، به روایت خادم، چرخش ناگهانی بسیاری از اعیان و امرا به سوی مجلس بود. برادر احتشامالسلطنه، احمدخان علاءالدوله، در جلب آنان نقش داشت. در ۴ مهر ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۲۷ سپتامبر ۱۹۰۷ میلادی) نامهٔ «انجمن امرا» یا انجمن سرداران در مجلس خوانده شد که با لحنی چاکرانه از محمدعلی شاه قاجار میخواست با اساس مشروطه همراهی کند و تهدید میکرد اگر نکند از نوکری دربار مأیوس باشند. تقیزاده در همان نشست پاسخ داد تشکیل مجلسی از وزیران و وکلا و امرا برای رفع اختلافات از وظیفهٔ آنان خارج است؛ قانونگذاری حق مجلس شورای ملی است و کار امرا اگر سمت لشکری دارند امور نظامی است. شرح این نامهها و سوگند بعدی امرا در بهارستان در مدخل متمم قانون اساسی آمده است. آنچه به پیامد قتل مربوط است این است که مارتین مینویسد پادشاه از رویدادها تا حدی به هراس افتاد و در، برابر با ۱۶ سپتامبر ۱۹۰۷ میلادی، شیخ فضلالله نوری از بست بیرون آمد، احتمالاً چون حمایت مالی دربار قطع شده بود. خادم مسیر خروج آبرومندانه را نامهٔ پرسشهای داماد بهبهانی و پاسخ مجلس میداند که در روزنامهٔ مجلس به تاریخ، برابر ۲۵ شهریور در شمارش او، چاپ شد. بست شیخ فضلالله مدخل جداگانه دارد و اینجا فقط پایان آن در هفتههای پس از قتل ثبت میشود.
گره امضای متمم، به گفتهٔ خادم، در دربار بود نه در مجلس. احتشامالسلطنه بررسی باقی اصول را در رأس کار گذاشت و مجلس در حدود یک ماه آن را به پایان برد. محمدعلی شاه قاجار که پیشتر امضا را به تأیید علمای نجف موکول کرده بود، پس از فشار انجمن امرا، در ۱۴ مهر ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی)، برابر با ۷ اکتبر ۱۹۰۷ میلادی، متمم را امضا کرد. تاریخ و مواد متمم مدخل خود را دارند. توالی رویدادها این است که قتل در شهریور رخ داد و امضا در مهر آمد. مارتین و هدایت اتابک را میانجی میدانستند، نه مانع امضا. جملهٔ رایج که با مرگ او «مانع اصلی» فرو ریخت، با این روایتها سازگار نیست.
خادم نکتهای را میافزاید که باید به او نسبت داد: در نگاه انجمنهای انقلابی، مشکلات تابستان همه از اتابک بود و چون پس از قتل بست پایان یافت و متمم امضا شد و بسیاری از امرا اعلام همراهی کردند، ترور در کوتاهمدت کاری موفق نمود و راه را بر عادت ترور سیاسی در سالهای بعد هموار کرد. این تفسیر خادم است. آنچه مسلم است ترس رجال و ضعف نظمیه است، و اینکه صنیعالدوله چند سال بعد، در دورهٔ مجلس دوم، خود هدف قتل قرار گرفت؛
قرارداد سنپترزبورگ، فرجهٔ وام و فضای بدگمانی
در همان ۳۱ اوت ۱۹۰۷ میلادی، برابر ۸ شهریور ۱۲۸۶ خورشیدی، قرارداد انگلستان و روسیه در سنپترزبورگ امضا شد. هدایت مینویسد امضا در ۸ شهریور بود، خبر در ۸ مهر به تهران رسید و در ۱۰ مهر در مجلس عنوان شد، و برخی این پیمان را نیز به حساب اتابک گذاشتند. متن قرارداد و واکنش مجلس مدخل جداگانه دارند. اینجا فقط همزمانی امضا با روز قتل، و دیر رسیدن خبر به تهران، ثبت میشود. براون همین همزمانی را در روایت خود برجسته کرده است.
در ۲۱ شهریور نامهٔ سفیر بریتانیا دربارهٔ فرجهٔ سهسالهٔ بازپرداخت وام بانک شاهنشاهی رسید، که زمینهٔ آن در مذاکرات وزیران مالیه و خارجهٔ کابینهٔ اتابک بود. در همان ۲۱ شهریور، به روایت خادم، میرزا نصراللهخان مشیرالدوله، صدراعظم آغاز مشروطه که ماهها خانهنشین بود، به سکتهٔ قلبی درگذشت. فضای بدگمانی چندان بود که وکلا از رئیس تازه خواستند با پزشک خارجی علت مرگ را معلوم کند تا شایعهٔ سم و ترور بخوابد. پزشک مرگ را سکته دانست.
مجلس از پادشاه خواست برای وزارت داخله شخصی کافی برگزیند. کابینههای پس از اتابک، از جمله ریاستالوزرایی بعدی ابوالقاسمخان ناصرالملک، به ماههای بعد و به مدخلهای دیگر تعلق دارد. میانجی که برخی او را تنها کس قادر به آشتی پادشاه و مجلس میدانستند از میان رفت، تحقیق اعلامشدهٔ مجلس و دولت به معرفی «مرتکبان اصلی» در منابع.
ورقهٔ وابسته
انجمن خدمت و سوگند درباریان در بهارستانانجمن خدمت همان نمایش مشروطهخواهی دربار است که کسروی از ترس گلولهٔ عباسآقا میداند.
که امروز قدرت و شوکت سلاطین عظیمالشان روی زمین را میبینیم که بواسطه این اساس مشروطیت باین عظمت نایل شدهاند
ورقهٔ وابسته
گفتار روحالقدس: نطق غیبی سلطانالعلماءنطق غیبی پاسخ به آرامنمایی دربار پس از قتل اتابک است و بهای خون نویسندهاش در باغشاه پرداخته شد.
ایکاش که در این مملکت بک شاهپرست پیدا میشد چند کلمه بدخواهی «روحالقدس» را بشاه دادخواه میرساند – ما را نه هوای سلطنت است نه خیال وزارت در حفظ وطن و حمایت هم وطنان بجان بکوشیم و از حرف حق گفتن چشم نه پوشیم میان رعیت و بنده فرق است اطاعت شهوات نفسانی بر بنده لازمست نه بر رعیت زیرا که رعیت بنده نیست و آزاد است بلکه با خود شاه هم مساویست فقط حقوق پاسبانی سلطان را باید پاداش داشته باشند در صورتیکه شاه هم بوظیفه شبانی و پاسبانی خود عمل کند (گوسفند از برای چوپان نیست) (بلکه چوپان برای خدمت اوست) رقابت سلاطین با یکدیگر جهت توسعه مملکت و رفاهیت رعیت است – رعیت را برای آسایش و زندگانی دو چیز است (یکی مال و دیگر جان) سلاطین سابقه ایران چنانچه تواریخ شاهد است برای حفظ این دو چیز همیشه لواء جهانگیری افراخته داشتند و رعیت را در سایه خود آسوده میداشتند چون ودایع حق را که ملت باشد از شر دشمنان حفظ میکردند ملقب (بظل الله فیالارض) شدند – سلاطین لاحقه هم پیروی و تاسی بایشان کردند و از مملکت و رعیت خود بهرهمند شدند و تمام سلاطین عالم را مطیع و باج ده خود نمودند چنانچه داستان شاپور ذوالاکتاف و دیگر سلاطین بر این گفته گواهست – هر پادشاه که از وظیفه خود کوتاهی کرد عاقبت بکیفر غیبی گرفتار شده مانند خسرو پرویز و شاه سلطان حسین صفوی – پس ملت در همه قرون و ازمنه در بستر امن و امان بکمال راحتی میغنودند پاسبانان با کمال جد و جهد حمایت و حفظ آنها را میکردند – این شیوهٔ مرضیه وجههٔ همت تمام سلاطین بود تا عهد سلطنت فتحعلی شاه و محمد شاه در زمان پادشاهی این دو تاجدار هم اگرچه پارهٔ صدمات و لطمات بملت رسید و قطعهٔ از وطن عزیزشان بباد فنا داده شد باز تا اندازهٔ ملت راحت بودند جان و مالشان تا حدی محفوظ بود – دور سلطنت که بناصرالدین شاه رسید ورق برگشت ستارهٔ بدبختی ملت طالع شد جماعت تنپرور پست فطرت بیشرف معاون قوهٔ باطنی سلطان شدند رذالت ذاتی را ظاهر ساختند دست تعدی بودائع پروردگار گشودند جان و مال ملت مظلومه را قسمت کردند – ابتدا جهت تحصیل پارک و کالسکه و مبل اطاق مثل دزدان اموال ملت را بغارت بردند و قطعهقطعه خانمان رعیت را باجانب فروختند تا اواخر سلطنت شاه مظفر عدل پرور تمام اموال ملت بغارت رفت (سک و خرس و خوک) مقوائی خریده شد – عاقبت سلطانالمستبدین با رئیس الخائنین گرفتار آه ملت مظلومه شده هر دو هدف گلوله وطن پرست غیبی گشتند – شاه نیک فطرت و صدر اعظم نیکو سجیت آثار ملت دوستی و وطن پرستی را بیادگار نهادند (تعرف الاشیاء باضدادها) این دو شاه و دو صدر اعظم آثار خیریه و شریه بسوء خاتمت و حسن عاقبت سرمشق و منشأ تاریخ برای سلاطین آتیه گذاشتند. چون سلطنت به اعلیحضرت رسید مال ملت تمام غارت شده غیر از یک جانی برای ملت باقی نمانده است – در این عهد دست بجان ملت زده شد – یکطرف اقبالالسلطنه بحکم مرکزی مشغول ریختن خون ملت شد – یک سمت عثمانی تحریک شده اطفال ملت را ذبح و اهل بیت ملت را اسیر و چقدر فاصلهٔ ملت را تلف کرد یکجانب وزیر نظام مامور قتال و اغشاش خراسان میشود – از طرف دیگر جهان شاه خان از طهران بزنجان رفته اهل زنجان را قطعه قطعه نمود – تا ملت بخواهد خود را از گرگان داخله نجات بدهد گرفتار سگان و گرگان خارجه میشود. از هر گوشه دردمندی و از هر کناره آه مستمندی بلند است لیلا و نهاراً مشغول دعاگوئی این دورهٔ سلطنت هستند
منابع
صورت مذاکرات شنبه و یکشنبه، عریضهٔ وزیران، دستخط پادشاه، و شرح شلیک را دارد.
هدایت کابینه، هشدار دولتآبادی، شرح شلیک، و این داوری را که قتل کار دولتیها به نام ملیها بود نوشته است.
خادم فرجهٔ وام، خاطرات حیدرخان، استعفای صنیعالدوله، و اجتماع چهلم را روایت کرده است.
دولتآبادی ملاقات قیطریه، هشدار به هدایت، و غائلهٔ گور عباس آقا را آورده است.
آدمیت دیدارهای اتابک در صاحبقرانیه را از خاطرات عونالممالک نقل کرده است.
کسروی متن سخن اتابک، کارت فدایی شمارهٔ ۴۱، و اجتماعهای پس از قتل را ثبت کرده است.
براون همزمانی با قرارداد سنپترزبورگ، شلیک، مدارک جیب، و گزارش چهلم را آورده است.
مارتین ورود اتابک به انزلی، تاریخ قتل، و سه نظریه را کنار هم گذاشته است.
ناظمالاسلام قتل اتابک را به تیر عباس آقای تبریزی ثبت کرده است.
دوره
پادشاه
کسان
- میرزا علیاصغرخان امینالسلطانرئیسالوزراء
در نشست شنبه وزیران تازه را معرفی کرد و هنگام خروج از بهارستان هدف تیر قرار گرفت و همان شب درگذشت.
به روایت روزنامهٔ مجلس و بیشتر منابع، به اتابک تیر زد و سپس تیری به خود خالی کرد.
- محمدعلی شاه قاجارپادشاه ایران
دستخط تقویت مجلس و اتمام قانون اساسی را صادر کرد.
- سید عبدالله بهبهانیمجتهد تهران
دست در دست اتابک از بهارستان بیرون آمد و خود بیصدمه ماند.
- سید محمد طباطباییمجتهد تهران
در نشست حضور داشت و از در دیگر بهارستان خارج شد.
- حاج میرزا یحیی دولتآبادیاز کوشندگان مشروطه
در قیطریه به اتابک هشدار داد و غائلهٔ گور عباس آقا را فرونشاند.
- حیدرخان عمواوغلیاز اجتماعیون عامیون
در خاطرات بعدی تصویب حکم و اجرای آن را به خود و حوزهٔ تهران نسبت داد.
- مرتضیقلیخان صنیعالدولهرئیس مجلس
پس از قتل، از بیم جان، استعفا داد و به وکالت بسنده کرد.
- محمودخان احتشامالسلطنهنمایندهٔ تهران
اندکی پس از قتل به ریاست مجلس برگزیده شد.
- ابوالقاسمخان ناصرالملکوزیر مالیه
در مذاکرهٔ فرجهٔ وام بانک شاهنشاهی بود و پس از شلیک برای تحقیق در بهارستان ماند.
- حاج محمدحسن امینالضربنمایندهٔ تجار
در نشست از ناامنی تهران سخن گفت و خبر شلیک را به سرسرا رساند.
- سید حسن تقیزادهنمایندهٔ تبریز
در نشست از مسئولیت جمعی و تقدم مالیه سخن گفت.
حیدرخان او را عضو حوزهٔ تصویبکنندهٔ حکم خوانده است.
حیدرخان او را نیز در همان حوزه نام برده است.
- شیخ فضلالله نوریمجتهد تهران
در زمان قتل هنوز در بست حضرت عبدالعظیم بود.
- میرزا نصرالله خان مشیرالدوله نایینیصدراعظم پیشین
دو هفته پس از قتل به سکته درگذشت.
- میرزا جوادخان سعدالدولهنمایندهٔ مجلس
صنیعالدوله در گمان خود او را با قتل پیوند داد.