پادشاه ایران · ولیعهد تبریز
محمدعلی شاه قاجار
زاد
شاهنشاهی
۲۴۳۱
میلادی
۱۸۷۲
مرگ
شاهنشاهی
۱۶ فروردین ۲۴۸۴
میلادی
۵ آوریل ۱۹۲۵
- تبار و خاستگاه
- دارالسلطنه تبریز؛ پرورشیافته در دربار ولیعهدی آذربایجان و مستشاران روسی.
- خانواده
- فرزند مظفرالدینشاه از تاجالملوک (دختر امیرکبیر)؛ پدر سلطان احمدشاه قاجار.
- پایگاه اجتماعی
- پادشاهی مستبد قاجار؛ چهره شاخص استبداد نظامی و روسگرایی دربار.
- چرا در این داستان است
- عامل اصلی کودتای ۲ تیر ۱۲۸۷، به توپ بستن مجلس شورای ملی و آغاز دوران خونین استبداد صغیر.
خلاصه
ولیعهدیاش در تبریز با بدنامی نزد آزادیخواهان گذشت. شاهیاش با بیاعتنایی به مجلس آغاز شد و با توپ لیاخوف به استبداد صغیر رسید. خلع شد، به روسیه رفت، و یکبار برای بازگشتن کوشید و شکست خورد.
زندگی و کار
حکومت آذربایجان و خوی خودکامه
محمدعلی میرزا در دوران طولانی ولایتعهدی در تبریز، با تشکیل قشون ایلی و اتکا به آموزگاران روسی چون سرگی شابشال، روحیهای سرکوبگر و خودرأی یافت. او از نخستین روزهای برپایی انجمن تبریز با آن به مخالفت برخاست و در ایام تاجگذاری در تهران، با دعوت نکردن نمایندگان مجلس به دربار، دشمنی بنیادین خود را با حکومت قانون آشکار ساخت.
کودتای بهارستان و استبداد صغیر
پس از ترور اتابک و سوءقصد نافرجام دوشانتپه، محمدعلیشاه به باغشاه رفت و با صدور مانیفست «راه نجات و امیدواری»، بریگاد قزاق را به فرماندهی کلنل لیاخوف مأمور به توپ بستن مجلس و ویرانی بهارستان نمود. او در باغشاه آزادیخواهانی چون ملکالمتکلمین و میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل را به دار آویخت و تبریز را به مدت یازده ماه به محاصره و قحطی کشاند.
خلع و فرجام در تبعید
با ورود مجاهدان شمال و سواران بختیاری به پایتخت در تیر ۱۲۸۸، محمدعلیشاه به سفارت روسیه در زرگنده پناهنده شد. مجلس عالی بهارستان او را از سلطنت خلع کرد. وی به روسیه تبعید شد و سالها بعد تلاشی نافرجام برای تجاوز نظامی و بازپسگیری تاجوتخت از طریق گمیشان و استرآباد انجام داد که با شکست قوایش درهم شکست و سرانجام در سانرموی ایتالیا درگذشت.
سالشمار
دی ۱۲۸۵
شاهنشاهی دی ۲۴۶۵
میلادی ژانویه ۱۹۰۷
تاجگذاری در دارالخلافه
آغاز پادشاهی بدون دعوت از نمایندگان مجلس شورای ملی.
۲ تیر ۱۲۸۷
شاهنشاهی ۲ تیر ۲۴۶۷
میلادی ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸
به توپ بستن بهارستان
آغاز دوران استبداد صغیر با فرماندهی کلنل لیاخوف.
۲۵ تیر ۱۲۸۸
شاهنشاهی ۲۵ تیر ۲۴۶۸
میلادی ۱۶ ژوئیه ۱۹۰۹
خلع رسمی از سلطنت
تصویب خلع محمدعلیشاه در مجلس عالی پس از فتح تهران.
منابع
کسروی دشمنی او با مشروطه را از تبریز پیش از تاجگذاری مینویسد. تاجگذاری را نمایش بیپروایی میداند، نه تغییر کیش.
براون محمدعلی شاه قاجار را وابسته به روس میبیند. کودتا را با چراغ سبز سفارتها مینویسد، بهویژه پس از قرارداد ۱۹۰۷.
ملکزاده او را قاتل پدر میداند. قتل در باغشاه را دیگران هم نوشتهاند.
پادشاه همزمان
- محمدعلی شاه قاجارپادشاه به توپ بستن مجلس
رویدادها
- به توپ بستن مجلس و واقعه باغشاه۲ تیر ۱۲۸۷ (شاهنشاهی ۲۴۶۷)
- مقاومت ۱۱ ماهه تبریز و پایداری ستارخانتیر ۱۲۸۷ (شاهنشاهی ۲۴۶۷)
- فتح تهران و اعادهٔ مشروطیت۲۲ تیر ۱۲۸۸ (شاهنشاهی ۲۴۶۸)
- خلع محمدعلی شاه و پادشاهی احمد شاه قاجار۲۵ تیر ۱۲۸۸ (شاهنشاهی ۲۴۶۸)
- شورش تبریز بر مسیو پریم و بستن دبستانهاتیر ۱۲۸۲ (شاهنشاهی ۲۴۶۲)
- ژاندارمری دولتی و افسران سوئدی۱۲۹۰ (شاهنشاهی ۲۴۷۰)
- مهاجرت کبری علمای تهران به قم۲۴ تیر ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)
- امضای متمم قانون اساسی۱۴ مهر ۱۲۸۶ (شاهنشاهی ۲۴۶۶)
- محاکمه و اعدام شیخ فضلالله نوری۹ مرداد ۱۲۸۸ (شاهنشاهی ۲۴۶۸)
- عزل عینالدوله و انتصاب مشیرالدوله به صدارت عظما۶ مرداد ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)
- تاجگذاری محمدعلیشاه و بیاعتنایی به نمایندگان مجلس۲۸ دی ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)
- بستنشینی تجار تهران در حرم حضرت عبدالعظیم۵ اردیبهشت ۱۲۸۴ (شاهنشاهی ۲۴۶۴)
- خیزش انجمن اصفهان، تحصن کنسولگری و برکناری ظلالسلطان۱۴ اسفند ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)
- صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدینشاه۱۴ مرداد ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)
- گشایش دارالشورای ملی و آغاز کار مجلس اول۱۴ مهر ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)
- ترور میرزا علیاصغرخان اتابک اعظم در بهارستان۸ شهریور ۱۲۸۶ (شاهنشاهی ۲۴۶۶)
- توشیح قانون اساسی ۵۱ مادهای مشروطه توسط مظفرالدینشاه۸ دی ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)
- اولتیماتوم روسیه و انحلال مجلس دوم۳ آذر ۱۲۹۰ (شاهنشاهی ۲۴۷۰)
- بستنشینی شیخ فضلالله نوری در شاهعبدالعظیم و نشر لوایح ضد مجلس۱ تیر ۱۲۸۶ (شاهنشاهی ۲۴۶۶)
- تصویب امتیازنامهٔ دوازدهگانهٔ تأسیس بانک ملی ایران۲۸ دی ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵)
پیوستگان
- ولادیمیر لیاخوففرماندهٔ بمباران مجلس
- شیخ فضلالله نوریپیشوای شرعی مخالف مشروطهٔ عرفی
- حسینپاشاخان امیربهادر جنگوزیر دربار و فرماندهٔ قشون ضد مشروطه