اتابک اعظم · امینالسلطان · صدراعظم
زاد
۱۲۳۷
شاهنشاهی
۲۴۱۷
میلادی
۱۸۵۸
هجری شمسی تقویم اصلی این دفتر است. شاهنشاهی همان سال خورشیدی است به اضافهٔ ۱۱۸۰؛ رسمیت دولتیاش از ۱۳۵۴ است، نه از روزگار مشروطه.
مرگ
شهریور ۱۲۸۶
شاهنشاهی
شهریور ۲۴۶۶
میلادی
اوت ۱۹۰۷
- تبار و خاستگاه
- فرزند آقا ابراهیم امینالسلطان؛ از درون دستگاه ناصری برآمد، نه از شاهزادگی.
- خانواده
- خاندان دیوانی. خودش چندبار صدراعظم شد. زن و فرزندان در سایهٔ لقب اتابک ماندند.
- پایگاه اجتماعی
- رجل دیوانی و دلال امتیاز و وام. نه روحانی، نه ایلخان، نه مجاهد.
- چرا در این داستان است
- وام روس، تعرفهٔ گمرک، بازگشت به صدارت محمدعلی، و قتل در بهارستان. کسروی او را دشمن در جامهٔ دوستی میخواند.
خلاصه
چندبار صدراعظم ناصرالدینشاه و مظفرالدینشاه. مرد وام روس و تعرفههای گمرکی. پس از سفر فرنگ به صدارت محمدعلیشاه برگشت و همان سال به تیر عباسآقا تبریزی افتاد. کسروی او را دشمن در جامهٔ دوستی میخواند.
زندگی و کار
اتابک ناصری
در عهد ناصرالدینشاه و مظفر به صدارت رسید و افتاد. کارش بستن وام و نگاه داشتن تخت با پول پترزبورگ بود. کسروی گفتاری دارد: اتابک به چه نیرنگها کوشید.
بازگشت ۱۲۸۶
از فرنگ برگشت تا میان شاه و مجلس راه باریکی باز کند. براون او را دیپلمات کارکشته میبیند. کسروی نیرنگ. ناظمالاسلام بدگمانی مجلس را مینویسد.
قتل
نهم شهریور ۱۲۸۶ عباسآقای صراف تبریزی او را کشت و خود را نیز کشت. همان روزها قرارداد ۱۹۰۷ بسته شد. کسروی قاتل را روسفیدکنندهٔ آزادیخواهان خواند. این داوری اوست.
سالشمار
۹ شهریور ۱۲۸۶
شاهنشاهی ۹ شهریور ۲۴۶۶
میلادی ۳۱ اوت ۱۹۰۷
قتل در بهارستان
اتابک افتاد؛ دربار لرزید.
داوری منابع
اینها حکم تاریخ نیستند. حرف هر کتاب جدا آمده تا کسروی با ناظمالاسلام یا براون قاطی نشود.
کسروی مینویسد به رسم دوستی دشمن مشروطه بود. پس از قتل: «عباس آقا جانبازی بسیار مردانهای نمود. بدترین دشمنان کسی است که در جامهٔ دوستی رخ نماید.» این تندترین دفاع او از یک ترور سیاسی است.
ناظمالاسلام بازگشت اتابک را با بدگمانی مجلس و انجمنها مینویسد. او را سیاستمدار کهنهکار دربار میبیند، نه مؤمن به قانون.
براون اتابک را دیپلمات کارکشته میداند که میکوشید میان دربار و مجلس راه باریکی باز کند. همدلی براون با قاتل کمتر از کسروی است؛ واقعه را لرزه در دربار میبیند.
پادشاه همزمان
- محمدعلیشاهشاه به توپ بستن مجلس
رویدادها
- قتل اتابک۹ شهریور ۱۲۸۶
- قرارداد ۱۹۰۷ روس و انگلیس۹ شهریور ۱۲۸۶
پیوستگان
- محمدعلیشاهشاه کودتا و استبداد صغیر
- عبدالمجید میرزا عینالدولهصدراعظم آغاز جنبش؛ سپس فرماندهٔ سپاه دولتی بر تبریز