جنبش مشروطه
قرارداد ۱۹۰۷ سنپترزبورگ
شاهنشاهی
۹ شهریور ۲۴۶۶
میلادی
۳۱ اوت ۱۹۰۷
خلاصه
انگلستان و روسیه در غیاب ایران، کشور را به سه منطقه نفوذ شمالی (روس)، جنوبی (انگلیس) و بیطرف مرکزی تقسیم کردند. مجلس و مطبوعات اعتراض کردند اما قدرت مهار نداشتند.
زمینه
امپراتوریهای بریتانیا و روسیه در سنپترزبورگ برای مقابله با قدرت روزافزون امپراتوری آلمان در اروپا، به دههها رقابت استعماری موسوم به «بازی بزرگ» پایان دادند و در غیاب ایران، سرنوشت کشور را رقم زدند.
چه رخ داد
۱. انعقاد قرارداد ۳۱ اوت ۱۹۰۷ (۹ شهریور ۱۲۸۶)
نظر باینکه دولتین انگلیس و روس متفقاً متعهدند که انتگریته و استقلال ایران را مراعات نمایند و محض آنکه صمیماً مایل بحفظ نظم در تمام نقاط این مملکت و ترقی صلحآمیز آن میباشند و مایلند که برای تمام سایر مدل بالسویه حقوق تجارتی و صناعتی همیشه برقرار بوده باشد و چون هریک از دولتین مذکورتین ملاحظه ترتیب جغرافیائی و اکونومی (ثروتی) اهتمام مخصوص در حفظ امنیت و نظم بعضی ایالات متصله و مجاوره ایران بسرحد روس از یکطرف و بسر حد افغانستان و بلوچستان از طرفی دیگر دارند برای احتراز از هرگونه علل و اسباب حدوث اختلاف نسبت بمصالح خودشان در ایالات سابقالذکر ایران موجب مدلول فصول ذیل با یکدیگر اتفاق نمودند.
دستینه در پترسبورگ همان روز قتل اتابک بود. آگاهی به وزارت خارجه ایران تازه ۸ مهر رسید. کسروی دیباچه را چنین آورده است:
فصل اول: انگلیس آن سوی خط قصر شیرین، اصفهان، یزد و خلیج تا تقاطع سرحد روس و افغانستان امتیاز نجوید. فصل دوم: روس آن سوی خط قازیک، بیرجند، کرمان تا بندر عباس امتیاز نجوید. فصل سوم: مشورت پیشین؛ امتیازات موجود برقرار.
۲. مجلس و نامهٔ سفارت
دوشنبه ۱۰ مهر نامهٔ سفارت انگلیس و متن پیمان در مجلس خوانده شد. پاسخ مجلس این بود که پیمان تنها به آن دو دولت روان است و ایران میتواند امتیاز را وارونه دهد. کسروی بیشتر نمایندگان را از اندازهٔ زیان ناآگاه میداند. تکهٔ نامهٔ سفارت به وزارت خارجه:
این پیمان زیانی به آزادی و جداسری کشور ایران نخواهد داشت، و دولت روس «مادامی که بمصالح آنها خلل وارد نیامده از هر گونه مداخله» در کارهای ایران خودداری خواهد نمود.
کسروی زیان را چیرگی بیشتر روس، فشار بر مشروطه، و یاوری به محمدعلی میداند و بمباران و التیماتوم را از نتیجههای دراز میشمارد.
نطق ۱۲ آبان ابوالحسنخان شیرازی
عزت ما ایران است. شرافت ما ایران است. شما را به خدای ایران قسم میدهم بیایید هر وکیلی از هر کجا که هست بهر وسیله و ترتیبی که میتوانید و میدانید اهل مملکت خود را از مخاطره وطن خود بیاگاهانید و علاج این درد بیدرمان را که امروز فقط به اتحاد ممکن است حاصل شود بنمایید.
خادم نطق ۱۲ آبان ۱۲۸۶ ابوالحسنخان شیرازی، نمایندهٔ مجلس، را میآورد. او نوشتهاش را خواند چون میگفت از عصبانیت زبانش به مقصود نمیرسد. استقلال را دادهٔ خدا ندانست که با یک نامهٔ سفارتخانه تضمین شود. گفت این استقلال وقتی معنی پیدا میکند که ایرانیان نفاق را کنار بگذارند و متحد شوند و معاهده را بیاثر کنند.
در دنباله، استقلالی را که میگفت به محمدعلی شاه قاجار وعده دادهاند به سرنوشت کره مانند کرد.
خادم نطق ۱۲ آبان ابوالحسنخان شیرازی را میخواند. نماینده از وکلا میخواهد مردم ولایت خود را از خطر معاهده آگاه کنند و اتحاد را تنها علاج میداند.
متن قرارداد و ورود لیاخوف
تمامیت و استقلال ایران
متن اصلیintegrity and independence of Persia
مقدمهٔ قرارداد ۱۹۰۷، که در ضمیمهٔ کتاب شوستر آمده، دو دولت را متعهد میکند به تمامیت و استقلال ایران حرمت بگذارند. عبارت انگلیسی مقدمه این است:
همین متن کشور را به منطقههای نفوذ تقسیم کرده است. کاظمزاده ورود کلنل لیاخوف را در ۱۵ سپتامبر ۱۹۰۷ ثبت میکند، دو هفته پس از امضای قرارداد.
مقدمهٔ قرارداد، که شوستر در ضمیمه آورده، دو دولت را به حرمت تمامیت و استقلال ایران متعهد میکند.
کاظمزاده ورود لیاخوف را ۱۵ سپتامبر ۱۹۰۷ مینویسد، دو هفته پس از امضای قرارداد.
پیامد
دو دولت ایران را بینماینده به نوار امتیاز بخش کردند. کسروی در گفتار یازدهم همان دست باز شمال را تا راپورت لیاخوف، تهدید قطع حمایت، بریگاد به جای سرباز ایرانی، و دستخط تزار «آفرین قزاقها» میبرد.
سالشمار
۹ شهریور ۱۲۸۶
شاهنشاهی ۹ شهریور ۲۴۶۶
میلادی ۳۱ اوت ۱۹۰۷
انعقاد قرارداد سنپترزبورگ
امضای معاهده تقسیم استعماری ایران میان روسیه و انگلستان.
منابع
کسروی پیمان ۱۹۰۷ را بخش کردن ایران میان روس و انگلیس میداند، بیآنکه نمایندهای از ایران در پترسبورگ باشد. زیان را چیرگی بیشتر روس، فشار بر مشروطه، و یاوری به محمدعلیشاه میشمارد.
براون این معاهده را خیانت لیبرالهای بریتانیا به نهضت مشروطهٔ ایران توصیف میکند.
دوره
پادشاه
کسان
- محمدعلی شاه قاجارپادشاه ایران
در برابر تقسیم کشور ناتوان ماند و برای سرکوب مجلس به روسها تکیه کرد.
- سید حسن تقیزادهنمایندهٔ تبریز
در مجلس نطقهای تند علیه قرارداد ایراد نمود.