جنبش مشروطه
۱۴ مهر ۱۲۸۵
شاهنشاهی
۱۴ مهر ۲۴۶۵
میلادی
۷ اکتبر ۱۹۰۶
خلاصه
نخستین دوره مجلس شورای ملی با حضور منتخبان تهران در کاخ گلستان افتتاح و جلسات به کاخ بهارستان منتقل شد. مرتضیقلیخان صنیعالدوله به ریاست، وثوقالدوله به نایبرئیسی اول و امینالضرب به نایبرئیسی دوم برگزیده شدند و آییننامه داخلی پارلمان پیریزی گردید.
زمینه
در پی صدور فرمان مشروطیت و توشیح نظامنامه انتخابات صنفی، هیجان سراسر پایتخت را فراگرفت. اگرچه انتخابات در ایالات به کندی پیش میرفت، رهبران نهضت دریافتند که تعلل در تشکیل مجلس، خطر بازگشت استبداد را در پی دارد. از این رو مقرر شد پیش از رسیدن وکلای ایالات، مجلس با حضور شصت تن از منتخبان تهران کار خود را آغاز کند. گزینش روز ۱۸ شعبان ۱۳۲۴ قمری (۱۴ مهر ۱۲۸۵) به جای نیمه شعبان بدین جهت بود که هویت مستقل پارلمان زیر سایه اعیاد سنتی مذهبی قرار نگیرد.
چه رخ داد
۱. تشریفات گشایش در کاخ گلستان و استقرار در بهارستان
مراسم افتتاحیه با حضور مظفرالدینشاه فرتوت و بیمار، شاهزادگان قاجار، هیئت وزرا و نمایندگان طبقات در تالار برلیان کاخ گلستان برگزار شد. شاه با صدایی ضعیف خطابه کوتاهی قرائت کرد و نمایندگان به کاخ بهارستان (عمارت اهدایی میرزا حسینخان سپهسالار) نقل مکان کردند.
در بهارستان، جلسات نخستین بر روی فرش و به شکل سنتی نیمدایرهای تشکیل میشد. در صدر اتاق، رئیس مجلس بر سکویی اندکی مرتفعتر مینشست و در دو سوی او دو مجتهد نامدار، سید محمد طباطبایی و سید عبدالله بهبهانی، به رسم احترامات سنتی جای میگرفتند. مرتضیقلیخان صنیعالدوله به ریاست، حسن وثوقالدوله به نایبرئیسی اول و حاج محمدحسین امینالضرب به نایبرئیسی دوم برگزیده شدند.
۲. تکوین ساختار پارلمانی، انضباط جلسات و آموزش شبانه وکلا
مجلس در هفتههای آغازین با رفتارهای ناآشنا به سنتهای پارلمانی غرب دستبهگریبان بود. تریبون نطق وجود نداشت و ورود دیرهنگام طباطبایی و بهبهانی تمام وکلا را به قیام و تعارفات طولانی وامیداشت. علاوه بر این، هجوم تماشاچیان بیشمار که گاه به دخالت کلامی در صحن میانجامید، صنیعالدوله را واداشت که با صدور دو فقره بلیط رسمی به ازای هر نماینده، ورود تماشاچیان را مهار کند.
وکلای اصناف نظیر سید محمدتقی هراتی (صنف ریختهگر و مسگر) و ملاحسن (صنف کفاش) برای جبران کمبود دانش حقوقی خویش، شبها در منزل میرزا محمدخان صدیق حضرت، مدرس مدرسه علوم سیاسی، حاضر میشدند و مبانی حقوق عمومی و سیاست مدرن را فرا میگرفتند.
۳. نطق تاریخی تقیزاده در ۳۰ آذر ۱۲۸۵
در جلسه ۶ ذیالقعده ۱۳۲۴ (۳۰ آذر ۱۲۸۵)، سید حسن تقیزاده، وکیل ۲۸ ساله تبریز، با خطابه پرشوری سکوت صحن را شکست و گفت:
«مجلس ما خیلی ناقص است و بدتر آنکه در راه ترقی و تکمیل هم نیست... اگر دول و ملل عالم را مقیاس قرار دهیم... چون این دولت را معکوس کنیم دولت و ملت ما خواهد شد، همانطور که از قلب مناره چاه پدید آید. برخلاف کلمه منحوسه "حالا زود است" که در لسان ما معمول است، وقت ما پرقیمت و گرانبهاست؛ به حدی که با کمال جرأت میتوانم بگویم که وقت مجلس مبعوثان، گرانبهاترین اوقات دنیاست و هر دقیقهاش معادل دو سال وقت پارلمانهای فرانسه و انگلیس است. برای آنکه ما اول مجلس خودمان را مجلس بکنیم از چهار فقره ناچاریم: اولاً اجراء نظامنامه داخله مجلس؛ ثانیاً اخطار وکلاء ولایات و فرستادن مأمور برای تسریع حرکت آنان؛ ثالثاً حضور وزراء و مقابله هیئت قانون با هیئت اجرا؛ و رابعاً مطالبه قانون اساسی از دولت بدون کمترین تأخیر.»
ورقهٔ وابسته
استنطاق مجلس در فاجعه دختران قوچان و عزل آصفالدولهاستنطاق دختران قوچان نخستین آزمون مجلس بود که ظلم ولایتی را از عریضه به بازجویی علنی کشاند.
«ما اسرای ملت و مملکت را از وزیر داخله میخواهیم؛ باید از همان پولهایی که حیفومیل کردهاند بدهند و اسرا را بخرند و به وطن بازگردانند.»متن کامل این ورقه
پیامد
افتتاح مجلس اول ساختار سیاسی ایران را از تمرکز استبدادی به پاسخگویی پارلمانی وارد کرد و آییننامه داخلی ۸۸ مادهای را مستقر ساخت.
سالشمار
۱۴ مهر ۱۲۸۵
شاهنشاهی ۱۴ مهر ۲۴۶۵
میلادی ۷ اکتبر ۱۹۰۶
گشایش رسمی دارالشورای ملی
قرائت نطق شاه در کاخ گلستان و استقرار وکلای تهران در بهارستان.
۲۵ مهر ۱۲۸۵
شاهنشاهی ۲۵ مهر ۲۴۶۵
میلادی ۱۷ اکتبر ۱۹۰۶
انتخاب هیئت رئیسه
انتخاب صنیعالدوله به ریاست، وثوقالدوله و امینالضرب به نیابت ریاست مجلس.
۳۰ آذر ۱۲۸۵
شاهنشاهی ۳۰ آذر ۲۴۶۵
میلادی ۲۱ دسامبر ۱۹۰۶
نطق تاریخی تقیزاده
اخطار چهارگانه تقیزاده در باب انضباط مجلس و مطالبه فوری قانون اساسی.
داوری منابع
کسروی مجلس اول را نخستین سنگر ملت در برابر استبداد میشمارد.
براون نطقهای مجلس را با ستایش ترجمه میکند و شوق آزادیخواهی نمایندگان را میستاید.
دوره
پادشاه
کسان
- مرتضیقلیخان صنیعالدولهنخستین رئیس مجلس شورای ملی
احراز کرسی نخستین ریاست دارالشورای ملی و تدوین ساختار آییننامه داخلی.
- سید محمد طباطباییپیشوای روحانی مشروطه در تهران
به عنوان پیشوای روحانی در گشایش مجلس حاضر بود و از استقلال آن دفاع کرد.
- سید عبدالله بهبهانیپیشوای سیاسیتر روحانیان مشروطهخواه تهران
حامی پرنفوذ مجلس و رابط میان وکلای اصناف و علما در جلسات بهارستان.
- عبدالرحیم طالبوف تبریزینظریهپرداز مشروطه و آموزش عمومی؛ وکیل دورهٔ اول مجلس
به عنوان وکیل تبریز برگزیده شد.
- محمودخان احتشامالسلطنهدیپلمات تجددخواه؛ رئیس مجلس اول شورای ملی
به ریاست مجلس اول پس از صنیعالدوله رسید.
- ارباب جمشید جمشیدیانبانکدار و حامی مالی مشروطه؛ نماینده زرتشتیان در مجلس اول
به عنوان تنها نماینده زرتشتیان و اقلیتهای دینی در مجلس اول حضور یافت.
- حاج محمدحسن امینالضرببزرگتاجر و رئیس ضرابخانه؛ بانی مجلس وکلای تجار
احراز نیابت ریاست دوم مجلس و سازماندهی اداری و مالی بهارستان.
- سید حسن تقیزادهرادیکال مجلس اول؛ رجل بعدی دولت
ایراد نطق پرشور ۳۰ آذر در اخطار به رئیس مجلس درباره ضرورت انضباط پارلمانی و حضور وزرا.