استبداد صغیر
۲۲ تیر ۱۲۸۸
شاهنشاهی
۲۲ تیر ۲۴۶۸
میلادی
۱۳ ژوئیه ۱۹۰۹
هجری شمسی تقویم اصلی این دفتر است. شاهنشاهی همان سال خورشیدی است به اضافهٔ ۱۱۸۰؛ رسمیت دولتیاش از ۱۳۵۴ است، نه از روزگار مشروطه.
خلاصه
ستون بختیاری از جنوب و ستون گیلان از قزوین به تهران رسیدند. شاه به سفارت روس پناه برد. لیاخوف امان خواست. مشروطه با ایل و مجاهد قفقازی برگشت، نه با منبر تنها.
زمینه
تبریز مانده بود. بختیاری اصفهان را گرفته بود. گیلان با سپهدار و یپرم راه قزوین را باز کرد.
چه رخ داد
دو ستون
بیستودوم تیر ۱۲۸۸ از جنوب و شمال رسیدند. براون حرکت را عملیات هماهنگ میبیند. کسروی پیروزی را مینویسد و حسرت سامان را همانجا میگذارد.
پناه شاه
محمدعلی به سفارت روس رفت. لیاخوف امان خواست. مشروطه با ایل و مجاهد قفقازی برگشت، نه با منبر تنها.
پیامد
سه روز بعد مجلس عالی شاه را خلع کرد. احمد کودک بر تخت نشست.
داوری منابع
کسروی پیروزی را مینویسد و همان حسرت همیشگی را دارد: این هنوز سامان کشور نیست.
براون حرکت دو ستون را عملیات هماهنگ میبیند. نقش سردار اسعد و یپرم در روایت او پررنگ است.
دوره
پادشاه
کسان
- علیقلیخان سردار اسعد بختیاریفرماندهٔ ستون بختیاری در فتح تهران
ستون بختیاری را از جنوب به تهران رساند.
- نجفقلیخان صمصامالسلطنهگشایندهٔ اصفهان؛ رئیسالوزرای سالهای بعد
اصفهان را گشود و راه ستون جنوب را باز کرد.
- محمدولیخان تنکابنی سپهدار اعظمفرماندهٔ ستون گیلان در فتح تهران
ستون گیلان را از قزوین به پایتخت آورد.
- یپرمخان داویدیانفرماندهٔ مجاهد ارمنی؛ رئیس نظمیهٔ تهران
مجاهدان ارمنی را در ورود به شهر فرمان داد.
- ستارخانفرماندهٔ مقاومت تبریز
نماد ایستادگی تبریز ماند؛ ستون فتح کار ایل و گیلان بود.
- محمدعلیشاهشاه کودتا و استبداد صغیر
به سفارت روس پناه برد و لیاخوف امان خواست.