استبداد صغیر
فتح تهران و اعادهٔ مشروطیت
شاهنشاهی
۲۲ تیر ۲۴۶۸ تا ۲۵ تیر ۲۴۶۸
میلادی
۱۳ ژوئیه ۱۹۰۹ تا ۱۶ ژوئیه ۱۹۰۹
خلاصه
بامداد سهشنبه ۲۲ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)، برابر با ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی، دو ستون نیروهای مشروطهخواه، یکی از شمال به فرماندهی محمدولیخان تنکابنی سپهدار اعظم و دیگری از جنوب به فرماندهی علیقلیخان سردار اسعد بختیاری، از میان خطوط بریگاد قزاق و نیروهای دربار گذشتند و وارد تهران شدند. مورگان شوستر، مستشار مالی آمریکایی که چند سال بعد این رویداد را در کتاب «اختناق ایران» روایت کرد، ساعت ورود را شش و نیم بامداد مینویسد و مهارت این حرکت را به یپرمخان، فرمانده داشناکهای ارمنی در ستون گیلان، نسبت میدهد. جنگ در کوچهها و میدانها تا سه روز ادامه یافت. بریگاد قزاق به فرماندهی کلنل ولادیمیر لیاخوف میدان توپخانه و قزاقخانه را نگاه داشت و توپخانهٔ محمدعلی شاه قاجار از سلطنتآباد بهارستان را گلوله باران کرد.
بامداد جمعه ۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)، برابر با ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی، محمدعلی شاه قاجار با گروهی از ملازمان، از جمله حسینپاشاخان امیر بهادر جنگ، از سلطنتآباد به سفارت روسیه در زرگنده پناه برد. همان شب، مجلس عالی مرکب از علما، وکلای پیشین مجلس اول، وزیران، شاهزادگان، اعیان، بازرگانان و رؤسای اصناف در عمارت بهارستان تشکیل شد، محمدعلی شاه را از سلطنت برداشت، پسر خردسالش سلطان احمد میرزا را به پادشاهی شناخت و نیابت سلطنت را موقتاً به علیرضاخان عضدالملک، ایلخان قاجار، سپرد. وزارت جنگ به سپهدار اعظم و وزارت داخله به سردار اسعد رسید و لیاخوف پذیرفت که بریگاد قزاق زیر فرمان وزیر جنگ دولت تازه خدمت کند.
این رویداد، که در تاریخنگاری مشروطه به «فتح تهران» و «اعادهٔ مشروطیت» شهرت دارد، دورهٔ معروف به استبداد صغیر را پس از به توپ بستن مجلس در تیر ۱۲۸۷ خورشیدی به پایان رساند. منابع در نقش سپهدار و سردار اسعد، سهم مجاهدان قفقازی و بختیاری، شمار کشتگان و میزان خودداری نیروهای مشروطهخواه از غارت، یکسان نیستند.
زمینه
به توپ بستن مجلس و ایستادگی تبریز
در ۲ تیر ۱۲۸۷ خورشیدی (۲۴۶۷ شاهنشاهی)، برابر با ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸ میلادی، بریگاد قزاق به فرماندهی کلنل لیاخوف مجلس شورای ملی و مسجد سپهسالار را به توپ بست. محمدعلی شاه قاجار از باغشاه این عملیات را هدایت کرد. شرح آن روز در مدخل جداگانه آمده است. دولت مجلس را منحل کرد، ملکالمتکلمین و میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل را کشت، و گروهی از کوشندگان را تبعید یا به بند کشید. مرکز مقاومت مشروطهخواهان به تبریز منتقل شد، جایی که ستارخان و باقرخان، با پشتیبانی شماری از انقلابیون قفقازی، در برابر نیروهای دولتی به فرماندهی شاهزاده عبدالمجید میرزا عینالدوله ایستادند.
ونسا مارتین، تاریخنگار و نویسندهٔ مقالهٔ «انقلاب مشروطه، بخش دوم» در دانشنامهٔ ایرانیکا، مینویسد که نیروی دولتی از دی تا فروردین ۱۲۸۸ تبریز را در محاصره داشت، تا آنکه محمدعلی شاه قاجار، که سخت به پول نیاز داشت، در برابر فشار بریتانیا و روسیه اجازه داد ستونی روسی شهر را از محاصره بیرون آورد. ورود قشون روسیه به آذربایجان امید دربار را به پایان کار مشروطهخواهان سست کرد، اما در همان حال مجاهدان گیلان را، که بسیاریشان تبعهٔ روسیه بودند و از گرفتاری میترسیدند، به حرکت به سوی تهران واداشت.
خیزش اصفهان و ورود بختیاریان
ادوارد گرانویل براون، ایرانشناس و استاد دانشگاه کمبریج، در کتاب «انقلاب ایران» خیزش ولایات را چنین آغاز میکند که بختیاریان در ۱۲ دی ۱۲۸۷ خورشیدی (۲۴۶۷ شاهنشاهی)، برابر با ۲ ژانویهٔ ۱۹۰۹ میلادی، اصفهان را به دست گرفتند و رشت در ۱۹ بهمن، تربت حیدریه در ۲۳ اسفند، همدان و شیراز در ۵ فروردین ۱۲۸۸، بنادر عباس و بوشهر در اواخر اسفند، و مشهد در ۱۷ فروردین ۱۲۸۸ به جنبش پیوستند. براون این حرکات را یکسان نمیداند: خیزش اصفهان و رشت را منظم و از پیش طرحشده میخواند، و آشوب کرمانشاه را از سنخ پریشانیهایی میشمارد که در ضعف دولت مرکزی همواره در ایران رخ میداده است.
خیزش ولایات، چنانکه دیدیم، با بختیاریان در اصفهان در ۲ ژانویهٔ ۱۹۰۹ آغاز شد. رشت در ۸ فوریه به دنبال آن آمد… این حرکتها همه از یک سنخ نبودند، زیرا برخی، مانند اصفهان و رشت، منظم و هدفمند و آشکارا از پیش طرحشده بودند، و برخی دیگر، مانند شیراز و بوشهر و تفت، آمیزهای درهمتر داشتند.
متن اصلیThe revolt of the provinces was, as we have seen, headed by the Bakhtiyaris at Isfahan on Jan. 2, 1909. Rasht followed suit on Feb. 8... These movements were not all of the same quality, for while some, such as those of Isfahan and Rasht, were orderly, purposeful and evidently carefully planned, others, such as those of Shiraz, Bushire and Taft, were of a more mixed character.
به روایت مارتین، مردم اصفهان از نجفقلیخان صمصامالسلطنه، ایلخان بختیاری، در برابر میرزا محمدخان اقبالالدوله، حاکم تازه، یاری خواستند. صمصامالسلطنه، که برادرش علیقلیخان سردار اسعد او را به هواداری از مشروطهخواهان تشویق کرده بود، وارد اصفهان شد و اقبالالدوله در کنسولگری بریتانیا بست نشست. مارتین میافزاید که بختیاریان شاید به همان فرصت محلی خرسند میماندند، اگر سردار اسعد، که تازه از اروپا بازگشته بود، درنمییافت که سهمی بزرگ در جنبش مشروطه میتواند صدای بختیاریان را در دولت مرکزی نیرومندتر کند. در فروردین ۱۲۸۸ دو خاندان رقیب ایلخانی و حاجیایلخانی بر سر بهرهبرداری از قدرت به توافق رسیدند.
قیام رشت و نقش سپهدار
مارتین آغاز قیام رشت را برابر با ۷ فوریهٔ ۱۹۰۹ میلادی، یعنی ۱۸ بهمن ۱۲۸۷ خورشیدی (۲۴۶۷ شاهنشاهی) مینویسد؛ براون تاریخ ۸ فوریه را ثبت کرده است. به روایت ایرانیکا، انقلابیون، از جمله مجاهدان به رهبری معزالسلطان (سردار محیی) و سه برادرش و علیمحمد تربیت، و نیز داشناکهای ارمنی قفقازی به فرماندهی یپرمخان، با محمدولیخان سپهدار اعظم، والی گیلان که با محمدعلی شاه قاجار درافتاده بود، همدست شدند. مارتین، با استناد به خاطرات سید حسن تقیزاده و یادداشتهای خود سپهدار، مینویسد که سپهدار اعظم به همان اندازه که سپاه را رهبری میکرد، «در پی آن بود».
پرسی مولزورث سایکس، افسر و تاریخنگار بریتانیایی و نویسندهٔ «تاریخ ایران»، روایتی تندتر پیش مینهد. او مینویسد که سپهدار، که پیشتر در آذربایجان زیر دست عینالدوله فرماندهی کرده بود، به گمان برخی برای نگاهبانی از املاک پهناورش به مشروطهخواهان پیوست. سایکس او را «ترسو و ناپایدار» میخواند، اما میافزاید که ثروت هنگفتش پشتیبانیاش را ارزشمند میساخت. این داوری از آنِ سایکس است.
فشار دو دولت و دستخطهای اردیبهشت
در ۲ اردیبهشت ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)، برابر با ۲۲ آوریل ۱۹۰۹ میلادی، نمایندگان بریتانیا و روسیه یادداشتی تند به محمدعلی شاه قاجار دادند. براون متن این یادداشت را از کتاب آبی بریتانیا نقل میکند. دو دولت مینوشتند که در پی نقض پیدرپی وعدهها و فرمانبری پادشاه از حلقهٔ درباریان مخالف مشروطه، کار به جایی رسیده است که جز در پایتخت، دولت مرکزی را در هیچ جای کشور اقتداری نمانده است.
وضع از بد به بدتر رفته بود و اکنون دشوار مینمود که بتوان نقطهای از کشور، جز پایتخت، را نشان داد که دولت مرکزی را در آن اقتداری باشد.
متن اصلیthe situation had gone from bad to worse, and it was now difficult to point to any part of the country, except the capital, where the Central Government had any authority.
برنامهٔ دو دولت عزل امیر بهادر جنگ و مشیرالسلطنه، اعادهٔ رژیم مشروطه، تشکیل کابینهای مورد اعتماد، تدوین قانون انتخابات تازه، اعلام عفو سیاسی و تعیین تاریخ انتخابات و گشایش مجلس را دربرداشت. اگر محمدعلی شاه قاجار همهٔ جزئیات را میپذیرفت، روسیه یکصد هزار لیره و بریتانیا پس از تصویب مجلس همان مبلغ را وام میداد. براون مینویسد که سرانجام در ۲۰ اردیبهشت ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۰ مه ۱۹۰۹ میلادی) پادشاه کوتاه آمد و وعده داد قانون اساسی پیشین را «بی هیچ تغییر» بازگرداند، انتخابات را پس از اعلام قانون تازه برگزار کند، مجلس را در همان بهارستان بگشاید و تبعیدیان سیاسی بازگردند.
مارتین همین عقبنشینی را به روز تولد محمدعلی شاه قاجار، ۱۵ اردیبهشت ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۵ مه ۱۹۰۹ میلادی) نسبت میدهد و مینویسد که او اعادهٔ اصول مشروطه را اعلام کرد و ۱۹ تیر را تاریخ انتخابات عمومی نهاد. اختلاف این دو تاریخ در منابع باقی است. سر ادوارد گری، وزیر خارجهٔ بریتانیا، به سر جرج بارکلی، وزیر مختار بریتانیا در تهران، دستور داد که اگر مشروطهخواهان به این عقبنشینی دیرهنگام خرسند نباشند، بریتانیا مسئولیتی نمیپذیرد و سفارت باید بیطرفی سخت نگاه دارد.
اگر ملیون اکنون به تسلیم دیرهنگام شاه خرسند نیستند، ما به هیچ روی نمیتوانیم مسئول باشیم… در چنین حالی رفتار شما باید بیطرفی سخت باشد و از هر اقدامی که بتوان آن را مداخله تفسیر کرد پرهیز شود.
متن اصلیif the Nationalists are not now satisfied with the tardy surrender of the Sháh, we cannot be responsible in any way... in such a case your attitude should be one of strict neutrality, and any action which might be interpreted as intervention should be avoided.
در ۱۳ اردیبهشت ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۳ مه ۱۹۰۹ میلادی) سردار اسعد و صمصامالسلطنه به همهٔ سفارتهای خارجی در تهران تلگراف کردند. براون مضمون تلگراف را چنین میآورد که دو برادر از اقدامات برای نجات تبریز سپاسگزاری کردند، اما خواستند که دولتها دیگر در امور داخلی ایران دخالت نکنند، و با اظهار وفاداری به پادشاه افزودند که آنان و دیگر مشروطهخواهان به سوی پایتخت خواهند رفت تا او را به اجرای پیمانهایی که با مردم بسته است وادارند.
خواستههای مشروطهخواهان و آمادگی دو ستون
مشروطهخواهان به وعدههای دربار اعتماد نداشتند. براون مینویسد که رهبران ملیون «تجربهٔ بسیار از پیمانشکنی و کینهجویی درمانناپذیر» محمدعلی شاه قاجار داشتند، بهویژه تا وقتی حلقهٔ درباریان مخالف مشروطه بر جای بود. در ۲۷ اردیبهشت ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۷ مه ۱۹۰۹ میلادی) سپهدار، به روایت خبرنگار رویتر که براون نقل میکند، خواستههای مشروطهخواهان را فهرست کرد: خروج قشون خارجی از خاک ایران؛ دستخطی صریح در اعادهٔ تمام قانون اساسی ۳۰ دسامبر ۱۹۰۶ با پنجاه و یک ماده و متمم ۷ اکتبر ۱۹۰۷ با صد و هفت ماده؛ خلع سلاح نیروهای غیرنظامی دربار؛ و دور کردن امیر بهادر جنگ و مشیرالسلطنه و دیگر چهرههای نامدار مخالف مشروطه از دربار.
یکم، خروج قشون خارجی از خاک ایران. دوم، دستخطی شاهانه که آشکارا بگوید پادشاه قانون اساسی پیشین را تمام و کمال بازگردانده است، یعنی قانون اساسی اصلی ۳۰ دسامبر ۱۹۰۶ با پنجاه و یک ماده، همراه با متمم ۷ اکتبر ۱۹۰۷ با صد و هفت ماده. سوم، خلع سلاح نیروهای غیرنظامی پادشاه. چهارم، دور کردن امیر بهادر جنگ و مشیرالسلطنه و دیگر مخالفان نامدار مشروطه از دربار.
متن اصلی(1) Evacuation of Persian territory by foreign troops. (2) Royal Rescript declaring explicitly that the Sháh had restored the old Constitution in its entirety, i.e. the original Fundamental Law of December 30, 1906, comprising 51 Articles, together with the Supplement of October 7, 1907, comprising 107 Articles. (3) Disarmament of the Sháh's irregular troops. (4) Removal from the Court of Amir Bahádur Jang, Mushiru's-Saltana, and other prominent reactionaries.
در ۱۹ اردیبهشت ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۹ مه ۱۹۰۹ میلادی) لیاخوف در گفتوگو با خبرنگار تایمز گفت که هفتصد و پنجاه قزاق بریگاد، پنج هزار سرباز منظم و ایلی، و شش توپ تندزن برای دفاع از تهران در اختیار دارد و بریگاد به تنهایی از پس هر حملهٔ انقلابیون یا بختیاریان، جدا یا با هم، برمیآید، به شرط آنکه فرصت آمادگی باشد. براون همین خوشبینی را در برابر آنچه سپس رخ داد میگذارد.
نیروهای گیلان در راه قزوین پیش آمدند. براون مینویسد که در ۲۳ اسفند ۱۲۸۷ راه رشت تا تهران تا چهل میلی شمال قزوین در دست مشروطهخواهان بود و تا ۱۸ اردیبهشت ۱۲۸۸ پیشقراولانشان در کرند، در سوی تهرانی قزوین، جای گرفتند. ستون بختیاری از اصفهان به کاشان و سپس به قم رسید. مارتین مینویسد که در اوایل تیر نزدیک دو هزار تن از آنان در قم بودند. آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، از مراجع نجف، در تلگرافی به سرداران بختیاری که ناظمالاسلام کرمانی صورتش را در «تاریخ بیداری ایرانیان» آورده است، حفظ قوای ملی، نگاهبانی از مجلس، نپذیرفتن ضمانت مشروطه از اجانب و اجرای حکم بر مستبدین را لازم شمرد.
چه رخ داد
پیشروی از قزوین و قم و هشدار مداخلهٔ روسیه
در هفتههای پایانی خرداد و روزهای نخست تیر ۱۲۸۸ دو ستون به تهران نزدیک شدند. فیرود کازمزاده، تاریخنگار و نویسندهٔ «روسیه و بریتانیا در ایران»، مینویسد که دولت روسیه به سفارت خود در تهران اطلاع داد که حرکت واحدهایش از قزوین به سوی پایتخت تنها به درخواست سفارت امپراتوری خواهد بود، و ظرف چند روز قشون روسیه وارد قزوین شد. شوستر تاریخ رسیدن حدود دو هزار سرباز روسی به خاک ایران را ۱۷ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۸ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) و ورودشان به قزوین را ۲۰ تیر مینویسد. سفارتها به سران مشروطهخواه هشدار دادند که پیشروی بیشتر به سوی پایتخت مداخلهٔ خارجی را به دنبال خواهد داشت. این هشدارها حرکت را بازنداشت.
مهدی ملکزاده، تاریخنگار و پسر ملکالمتکلمین، در «تاریخ انقلاب مشروطیت ایران» مینویسد که پس از بیرون رفتن دو اردوی دولتی از شهر برای جلوگیری از قشون ملی، محمدعلی شاه قاجار همهٔ وقت خود را صرف تهیهٔ نقشهٔ دفاع تهران کرد. دروازهها، بهویژه دروازههای شرقی و جنوبی در سر راه قزوین و قم، با توپهای دهنپر قدیمی و خمپاره و سرباز مسلح مستحکم شد. میدان توپخانه و قزاقخانه مرکز عملیات نیروهای دولتی بود و عمارت قزاقخانه قرارگاه لیاخوف و صاحبمنصبان ارشد به شمار میرفت.
درگیریهای شاهآباد و بادامک
شوستر مینویسد که در آن هنگام گزارش میرسید برخی از نیروهای دربار در سلطنتآباد هستند و از بریگاد قزاق نیز هشتصد تن زیر فرمان لیاخوف در تهران، سیصد و پنجاه تن در شمال پایتخت و دویست تن در جنوب، در انتظار رسیدن بختیاریان، جای دارند. در ۱۲ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) نیروی مستقر در کرج به شاهآباد، در شانزده میلی تهران، عقب نشست و فردای آن روز میان این نیرو و مشروطهخواهان درگیری رخ داد. شوستر تلفات قزاقهای ایرانی را، که زیر فرمان کاپیتان زاپولسکی با دو درجهدار روسی و سه توپ میجنگیدند، یک صاحبمنصب ایرانی و سه کشته و دو زخمی مینویسد و تلفات مشروطهخواهان را دوازده تن.
در ۱۹ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۰ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) میان بریگاد قزاق و بختیاریان در بادامک، پانزده میلی غرب تهران، نبردی درگرفت که نتیجهٔ قاطعی نداشت. درگیریهای پراکنده تا دو روز بعد ادامه یافت. ملکزاده از جلسهٔ مشورتی در بادامک یاد میکند که وثوقالسلطنه دادور در آن حاضر بود و سرداران ملی را به حرکت فوری به سوی تهران تشویق کرد. به نوشتهٔ ملکزاده، وثوقالسلطنه پیش از انقلاب گیلان لشکرنویسباشی قشون استرآباد بود و با سپهدار دوستی داشت؛ چون خبر قیام گیلان را شنید از شغل دولتی روی برتافت، به مجاهدان پیوست و امور مالی قشون ملی را تا فتح تهران اداره کرد.
ناظمالاسلام کرمانی در وقایع، برابر با چهارشنبه ۱۶ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی، مینویسد که بازارهای تهران بسته بود و مردم در اضطراب بودند. او از شایعهٔ اتهام شاهزاده عبدالحسین میرزا فرمانفرما نزد محمدعلی شاه قاجار یاد میکند، بدین مضمون که فرمانفرما میخواهد ناصرالدین میرزا را به تخت بنشاند، و نشان همراهی فرمانفرما با ملت را آن میداند که باغ ییلاقی سپهدار را اجاره کرده و در آنجا نشسته است. ناظم همچنین تلگراف آخوند خراسانی به سرداران بختیاری را در همین روزها ثبت میکند.
تلگراف اطمینان که از سیم خارجه فرموده بودید رسید. موقع باریک، وطن در خطر، حفظ قوای ملیهٔ منتخبیه، حراست مجلس، عدم ضمان مشروطیت از اجانب، سلب قوای استبدادیه، اجرای حکم الهی بر مستبدین لازم.
ورود بامداد ۲۲ تیر به تهران
شوستر روایت فشردهٔ بامداد ورود را چنین مینویسد که دو نیروی ملی، در کمال شگفتی بریگاد قزاق و سپاه دربار، از میان خطوط آنان گذشتند و آهسته در ساعت شش و نیم بامداد وارد تهران شدند، و مهارت این حرکت بیگمان از آنِ یپرمخان بود.
در ۱۳ ژوئیه دو نیروی ملی، در کمال شگفتی بریگاد قزاق و سپاه سلطنتی، از میان خطوط آنان گذشتند و آهسته در ساعت شش و نیم بامداد وارد تهران شدند. مهارت این حرکت بیگمان از آنِ یپرمخان، رهبر ارمنی، بود که پیشتر از او یاد شده است.
متن اصلیOn July 13th the two Nationalist forces, to the utter surprise of the Cossack Brigade and Royalist troops, slipped through their lines and quietly entered Teheran at 6.30 in the morning. The skill of the manoeuvre was undoubtedly due to Ephraim Khan, the Armenian leader, who has been mentioned heretofore.
براون، که روایتش را از گزارشهای تایمز، رویتر، دیلی نیوز و روزنامهٔ فرانسوی «تان» فراهم آورده، مینویسد که شب ۲۱ تیر مشروطهخواهان، یا دستکم گروهی انبوه از آنان، آهسته از نقطهای میان شاهآباد و یافتآباد، که میبایست سواران غیرنظامی آن را نگهبان باشند، گذشتند. بامداد بعد، چون خبرنگار تایمز به نزد صاحبمنصبان قزاق رفت، با خبر شگفت روبهرو شد که خود سپهدار با سیصد تن در شب گذشته از خطوط گذشته و در ساعت شش و نیم بامداد درون حصار تهران است. دروازهبانان، وقتی خبرنگار از دروازه میگذشت، شهر را آرام میخواندند و ورود سپهدار را به ریشخند میگرفتند.
براون نمایش نیروهای مشروطهخواه در بادامک، کنار رود کرج، را ظاهراً حرکتی انحرافی میداند تا توجه نیروهای دربار را مشغول کند و بخش عمدهٔ نیروی متحد از میان تپههای شمال تهران بگذرد و از دروازههای کمحفاظ یا بیحفاظ آن سو وارد شود. خبرنگار «تان» که براون شرح ۲۲ تیر او را نقل میکند، صحنه را چنین دیده است.
بامداد امروز در دمیدن آفتاب، پیشقراولان قشون ملی، با پیشگامی بختیاریان، از یکی از دروازههای شمال غربی نزدیک سفارت فرانسه وارد تهران شدند. نیروی آنان، که تنها چند هزار تن بود، با ایستادگی سختی روبهرو نشد. بیدرنگ محلهٔ سفارتخانههای خارجی را گرفتند، نگهبانان دروازهها و پلیس را با افراد خود عوض کردند و گشتیهایی برای نگاهبانی از نظم گماشتند. اندکی بعد دستهای از داوطلبان ملی، یا مجاهدان، همراه سپهدار از یکی از دروازههای جنوبی وارد شدند، در حالی که بخش عمدهٔ سپاه، به فرماندهی حاجی علیقلیخان سردار اسعد، در قرارگاه خود ماند و تا بعدازظهر وارد پایتخت نشد تا همهٔ توان خود را در نقطهای که سختترین ایستادگی در آن روی مینمود متمرکز کند.
متن اصلیThis morning at sunrise the advanced guard of the Nationalist troops, headed by the Bakhtiyaris, entered Tihrán by one of the north-west gates near the French Legation. Their forces, consisting of several thousand men only, met with no serious resistance. They immediately occupied the quarter in which the foreign Legations are situated, replaced the guards at the gates and the police by their own men, and organized patrols to maintain order. A little later a body of the National Volunteers, or Mujáhidín, entered with the Sipahdár by one of the southern gates, while the bulk of the army, commanded by Hajji 'Ali-quli Khan the Sardár-i-As'ad remained at its headquarters and did not enter the capital until the afternoon, in order to concentrate all its efforts on the point where the fiercest resistance should be encountered.
خبرنگار تایمز ورود یکی از دستهها را از دروازهٔ یوسفآباد در باروی شمالی مینویسد: دروازه باز و بینگهبان بود و حدود هشتصد سوار بیشلیک گلولهای وارد شدند. کارمندان بانک که بامداد به سواری رفته بودند این دسته را دیدند و حدود یک ساعت بعد، در راه بازگشت به بانک، با گشتی که هر روز قزاقها در محلهٔ شمالی میزدند روبهرو شدند. یک رگبار گلوله آن دسته را به سوی قرارگاه خود تاراند و به گمان آن خبرنگار، لیاخوف در همان دم برای نخستین بار از واقعه خبر یافت. خبرنگار دیلی نیوز و رویتر، به نقل براون، مینویسد که دروازهٔ یوسفآباد را اوباش مسلح نگاه میداشتند که پس از چند تیر تفنگ را انداختند و گریختند؛ دروازهٔ دولتآباد را سربازان نگاه میداشتند که سه تن از آنان جان باختند و بقیه تسلیم شدند؛ و سپهدار و سردار اسعد در میان فریاد «زنده باد مشروطه» وارد شهر شدند. مشروطهخواهان برای اعلام گشودن شهر بمبی منفجر کردند.
ملکزاده روایت علیخان دیوسالار مازندرانی، از رؤسای مجاهدان، را از قول سالار فاتح میآورد. دیوسالار مینویسد که پیش از ورود به پایتخت، سردار اسعد و سپهدار فرمان دادند مجاهدان با بیرق سفید حرکت کنند؛ جمعی پیراهن از تن بیرون کردند و بر پرچم و تفنگها افکندند و از دروازهٔ بهجتآباد وارد شهر شدند.
پیش از اینکه وارد پایتخت بشویم سردار اسعد و سپهدار امر دادند مجاهدان با بیرق سفید حرکت کنند. جمعی پیراهن از تن بیرون کرده بر روی پرچم و تفنگها انداختند و از دروازهٔ بهجتآباد وارد شهر شدند. قراولان دروازه بعد از زد و خورد مختصری فرار کردند. ما یکسره خود را به بهارستان رسانیدیم. سپهدار و سردار اسعد و یپرمخان در خیابان اسلامبول برای محاصرهٔ قزاقخانه رفتند.
اختلاف این روایتها در نام دروازهها و ترتیب ورود ستونها بر جای است. خبرنگار «تان» پیشگامی بختیاریان را از دروازهٔ شمال غربی و ورود سپهدار را از دروازهٔ جنوبی مینویسد؛ تایمز بر دروازهٔ یوسفآباد در شمال تکیه دارد؛ دیوسالار از دروازهٔ بهجتآباد و بیرق سفید سخن میگوید.
تا نزدیک ظهر، به روایت خبرنگار دیلی نیوز، بخش شمالی شهر یکسره در دست مشروطهخواهان بود و گشتیهای آنان نظم را نگاه میداشتند. بسیاری از سربازان و قزاقها به سوی مشروطهخواهان آمدند. مردم با شوق پیشواز میکردند و به نوشتهٔ همان خبرنگار نشانهای سرخ میبستند و قشون ملی را دلداری میدادند. تلفات مشروطهخواهان در آن بامداد اندک بود. شوستر مینویسد که مردم نیروهای ملی را با بزرگترین شوق پذیرفتند و ۲۲ تیر را روز رهایی خود شمردند.
در تمام روز در تهران جنگ خیابانی جریان داشت. مردم نیروهای ملی را با بزرگترین شوق پذیرفتند و ۱۳ ژوئیه را روز رهایی خود شمردند.
متن اصلیThere was street fighting in Teheran during the entire day. The people received the Nationalist forces with the greatest enthusiasm, and July 13th was regarded as the day of their salvation.
خبرنگار تایمز، که تا آن روز مشروطهخواهان را خوار میداشت، در تلگراف شامگاه ۲۲ تیر زبان عوض کرد و حرکت را «به خوبی طرحشده و درخشان اجراشده» خواند.
رویدادهای امروز، جز برای اندک کسانی که در کار بودند، شگفتی فوقالعاده پدید آورد. پس از جنگ بیرون تهران گمان نمیرفت نیروهای ملی بتوانند بیآنکه نخست در نبردی عمومی پیروز شوند وارد شهر شوند. اما حرکت ناگهانی آنان، که به خوبی طرح شده و درخشان اجرا شده بود، راه را بیشلیک گلولهای بر ایشان گشود. مردم در آن بخشهای شهر که اکنون در دست آنان است با شوق پیشوازشان کردند و گفته میشود که حدود سه هزار تن از مردم را در شمار نیروها درآورده و مسلح کردهاند.
متن اصلیEvents to-day caused extraordinary surprise except to the initiated few. After the fighting which occurred outside Tihran it was not supposed possible that the Nationalist forces could have entered the city without at first fighting a successful general engagement. Their sudden move, however, which was cleverly conceived and brilliantly executed, enabled them to get through without firing a shot. They have been enthusiastically received by the people in those parts of the town which they now occupy, and some 3000 of the people are said to be enrolled and armed by them.
نبرد سه روزه در شهر
ملکزاده جنگ تهران را نبردی سه روزه میخواند که «تقدیرات نهایی آزادی ملت ایران را از قید استبداد دربرداشت»، و از مورخان داخلی و خارجی گله میکند که این جنگ را به اختصار برگزار کردهاند. او علت را آن میداند که جز دستههای منظم قوای دولتی و اردوی ملی، در صدها کوی و برزن دستههای داوطلب از مشروطهخواه و هوادار دربار به جان هم افتاده بودند و با یکدیگر ارتباطی منظم نداشتند. به نوشتهٔ او، امیر بهادر جنگ، وزیر جنگ، پیشتر مردم را به ویرانی شهر تهدید کرده بود. ملکزاده متن آن تهدید را چنین میآورد.
امیر بهادر وزیر جنگ اعلام کرده بود که پیش از آنکه انقلابیون وارد تهران بشوند، شهر را مبدل به تل خاکستر خواهم نمود و همهٔ مشروطهخواهان را از زیر شمشیر خواهم گذراند و حسرت تجدید مشروطیت را بر دلشان خواهم گذاشت.
این تهدید، همراه با بیم مردم از انتقام مجاهدان، سبب شد هر دو سو خود را مسلح کنند و حتی برخی روحانیان اطرافیان خود را گرد آوردند.
در ۲۳ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۴ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) جنگ در مرکز شهر ادامه یافت. بریگاد قزاق همچنان میدان را نگاه داشت و پرچم روسیه بر خانهٔ لیاخوف در اهتزاز بود، با آنکه سران مشروطهخواه به سفارتهای روسیه و بریتانیا اعتراض کردند که قزاقان از زیر همان سقف به سوی آنان تیر میاندازند. نیروهای محمدعلی شاه قاجار از سلطنتآباد به رشتهتپهای در حدود سه میلی شمال شرقی شهر آمدند و بهارستان و نقاط دیگر را گلوله باران کردند، اما اثر چندانی نگذاشتند. شمار مشروطهخواهان داخل شهر را در آن روز حدود دو هزار و پانصد تن نوشتهاند، از جمله پانصد بختیاری که بامداد رسیدند. بارکلی و سابلین، کاردار سفارت روسیه، بار دیگر نزد محمدعلی شاه قاجار رفتند و از او خواستند بمباران را متوقف کند و با مشروطهخواهان کنار بیاید؛ او این پیشنهاد را رد کرد.
بعد از ظهر همان روز لیاخوف به سپهدار نامه نوشت و شرایط تسلیم را پیش نهاد: در برابر اطمینان به اینکه بریگاد قزاق بتواند زیر دولت مشروطه خدمت کند، سلاح را تحویل دهد و افسران روسی یکسره از نبرد کنار روند. سپهدار با این پیشنهاد موافقت کرد، اما مذاکرات، که بیشتر بر عهدهٔ اوراینوف، منشی سفارت روسیه، بود، به نتیجهٔ فوری نرسید و روز با تیراندازی سنگین به پایان رسید. خبرنگار تایمز در تلگراف شب ۲۳ تیر رفتار مشروطهخواهان را ستود.
رفتار آنان بیعیب بوده است. در آن بخشهای شهر که در دستشان است نظم برقرار مانده، به اسیران رحم کردهاند، و در مجموع خواهشی ستودنی نشان میدهند که نقشهٔ خود را به شیوهای متمدنانه پیش ببرند.
متن اصلیTheir behaviour has been irreproachable. Order has been maintained in those parts of the town which they occupy, they have shewn mercy to their prisoners, and altogether they evince a laudable desire to carry out their plans in a civilized manner.
در ۲۴ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۵ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) مشروطهخواهان دروازهٔ جنوبی، که براون احتمال میدهد دروازهٔ حضرت عبدالعظیم بوده باشد، و دو توپ بزرگ را گرفتند. بریگاد قزاق هنوز میدان مرکزی را نگاه داشته بود. سردار اسعد، در گفتوگو با خبرنگار رویتر در بهارستان که هنوز آماج توپخانهٔ دربار بود، امیدوار مینمود و ابراز امید کرد که قشون روسیه مانع تکمیل پیروزی مشروطهخواهان نشود. شوستر مینویسد که در این روز نیروهای ملی تقریباً بر تمام پایتخت مسلط بودند، هرچند بریگاد هنوز میدان مرکزی را در دست داشت.
پناه بردن محمدعلی شاه به سفارت روسیه
براون پایان کار را بامداد جمعه ۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) مینویسد: در ساعت هشت و نیم، محمدعلی شاه قاجار با حدود پانصد سرباز و ملازم، از جمله امیر بهادر جنگ، به سفارت روسیه در زرگنده پناه برد و بدینسان در عمل از تخت کناره گرفت، هرچند خلع رسمی او تا همان شب به تعویق افتاد. او این راه را از روز ورود مشروطهخواهان در نظر داشت و وعدهٔ پذیرایی را از سفارت روسیه گرفته بود. بر فراز خانهٔ وزیر مختار پرچم روسیه و بریتانیا را برافراشتند و قزاقان روسی و سواران هندی نگهبانی دادند.
کازمزاده گزارش سابلین، کاردار سفارت روسیه، را از ورود محمدعلی شاه قاجار به باغ سفارت نقل میکند.
ملازمان شاه ساعت هشت بامداد به زرگنده رسیدند. شاه با فرزندانش نیم ساعت بعد آمد. من آن اندازه سخنور نیستم که اندوه باشکوه آن دم را وصف کنم که شاه، رنگپریده و نحیف، سواره وارد باغ سفارت شد. من و اعضای سفارت به پیشواز اعلیحضرت رفتیم و قزاقان اسکورت سلام نظامی دادند. شاه به نگهبانان به روسی گفت «زدوروو». با هیجانی نمایان دست مرا فشرد و به خانهٔ وزیر مختار درآمد.
متن اصلیThe Shah's suite arrived in Zargandeh at 8 o'clock in the morning. The Shah with his children arrived a half hour later. I am not eloquent enough to describe the solemn sadness of the moment when the Shah, pale and thin, entered the Legation garden on horseback. I and the members of the Legation greeted His Majesty, the Cossacks of the convoy presented arms. The Shah said to the guard in Russian "Zdorovo." With visible excitement the Shah shook my hand and entered the Minister's house.
ناظمالاسلام کرمانی همین بامداد را با نام ملازمان ثبت کرده است: محمدعلی شاه قاجار با حسینپاشاخان امیر جنگ و مجللالسلطان و ارشدالدوله و دویست سیصد سوار و شماری از سیلاخوری و مامقانی و چهار عراده توپ از سلطنتآباد به سوی سفارت روسیه رفت و «خود را از تاج و تخت کیانی بیبهره و نصیب نمود».
امروز صبح محمدعلیشاه با جمعی از اجزاء خود از قبیل حسینپاشاخان امیر جنگ و مجللالسلطان و ارشدالدوله با دویست سیصد نفر سوار و عدهای از سیلاخوری و مامقانی و چهار عراده توپ، از سلطنتآباد به طرف سفارتخانهٔ روس حرکت کرده و آن سفارتخانه را مأمن خود قرار داده و خود را از تاج و تخت کیانی بیبهره و نصیب نمود.
پس از پناه بردن محمدعلی شاه قاجار، لیاخوف در عمل آزاد شد که با دولت تازه کنار بیاید. براون مینویسد که مترجمان دو سفارت دیدار او را با سران مشروطهخواه سامان دادند. بعدازظهر لیاخوف با اسکورت قزاقان خود در بانک شاهی ایران با سردار اسعد، که او نیز اسکورت داشت، دیدار کرد و مشروطهخواهان او را تا بهارستان همراهی کردند. در آنجا آن دو را با شوق پذیرفتند و لیاخوف رسماً پذیرفت که زیر فرمان دولت تازه و مستقیماً زیر دستور سپهدار، که وزیر جنگ شده بود، خدمت کند. قرار بر این شد که قزاقان بریگاد را منحل نکنند، پس از نهادن سلاح به نشانهٔ تسلیم دوباره سلاح خود را بازستانند، و بیدرنگ به نگاهبانی شهر گمارده شوند، زیرا بیشتر جنگجویان مشروطهخواه با کوچههای تهران آشنا نبودند. براون این تصمیم را خردمندانه و آشتیجویانه میخواند. تا ساعت پنج بعدازظهر جز تیراندازی پراکندهٔ شماری از بختیاریان هوادار دربار در نزدیکی سفارت بریتانیا، جنگ فرونشسته بود.
مجلس عالی، خلع محمدعلی شاه و پادشاهی احمد شاه
ناظمالاسلام مینویسد که در همان روز، چهار ساعت به غروب مانده، در عمارت بهارستان مجلس عالی از وجوه مملکت برای خلع محمدعلی شاه قاجار، نصب سلطان احمد میرزا ولیعهد به سلطنت، تعیین نایبالسلطنه و وزیران مسئول تشکیل شد. او مجلس عالی را مجلسی از رؤسای ملت و اعیان مملکت میداند که از هر طبقه در آن حاضر باشند، چندان که آرایش کاشف از رضای ملت باشد. حاضرین را بیش از سیصد تن از علما، وکلای سابق، وزیران، شاهزادگان، اعیان، اشراف، تجار و رؤسای اصناف مینویسد و بیش از سه هزار تن را در فضای عمارت بهارستان برای شنیدن نتیجهٔ کار حاضر میداند.
چون گرفتن رأی از آن جمعیت انبوه دشوار بود، کمیسیونی فوقالعاده در اتاقی جداگانه احکام را نوشت و به مجلس عالی آورد. ناظم نام اعضای این کمیسیون را چنین میآورد: صدرالعلماء، میرزا سید محمد امامزاده، آقا سید محمود پسر آقا سید عبدالله، صنیعالدوله، وثوقالدوله، مستشارالدوله، حکیمالملک، نایب حسینقلیخان، میرزا محمد خراسانی، وحیدالملک، حاج سید نصرالله، حاج محمدعلی تاجر، حاج سید محمد تاجر، سالار خدمت، مرتضیقلیخان بختیاری، عمیدالسلطان، میرزا علیمحمدخان، میرزا سلیمانخان، نظامالسلطان، آقا میرزا غفار، عمیدالحکماء، معزالسلطان دشتی، قوامالسلطنه، میرزا یانی، آقای کمالی و آقا میرزا طاهر. پس از قرائت لایحه، حاضران مجلس و حیاط بهارستان به نوشتهٔ ناظم فریاد «زنده باد اعلیحضرت سلطان احمد شاه پادشاه مشروطه، پاینده باد استقلال ایران، زنده باد مجاهدین و سرداران ملی، پاینده باد سپهدار اعظم و سردار اسعد» برآوردند.
نخستین لایحهٔ مجلس عالی، که ناظم صورتش را آورده است، مبنای حقوقی خلع را چنین بیان میکند که اعادهٔ نظم و امنیت بیتغییر سلطنت میسر نیست و پادشاه سابق، با پناه بردن به سفارت روسیه به حمایت دولتین بریتانیا و روسیه، «بالطبع شخص خود را از تاج و تخت ایران بینصیب و مستعفی نمود».
چون احوال و اوضاع حاضرهٔ مملکت ایران مبین و مسلم نمود که اعادهٔ نظم و امنیت مملکت و استقرار حقوق و اطمینان قلوب ملت بدون تغییر سلطنت مقدور نخواهد بود و پادشاه سابق انزجار طبایع ملت را در حق خود به درجهٔ کمال یافته، در سفارت محترمهٔ دولت بهیهٔ روس به حمایت دولتین فخیمتین انگلیس و روس پناهنده شده، بالطبع شخص خود را از تاج و تخت ایران بینصیب و مستعفی نمود، علیهذا در غیاب مجلسین سنا و شورای ملی، مجلس عالی فوقالعاده برحسب ضرورت فوری روز جمعه [۲۷ جمادیالآخره ۱۳۲۷] در طهران در عمارت بهارستان تشکیل یافته، اعلیحضرت قویشوکت اقدس سلطان احمد میرزا ولیعهد دولت علیه را به سمت شاهنشاهی ایران منصوب و نیابت سلطنت را عجالتاً به حضرت مستطاب اشرف عضدالملک تفویض نمود که بعد از تشکیل پارلمان بنا به مادهٔ ۳۸ قانون اساسی در باب نیابت سلطنت موافق مقتضیات وقت رأی قطعی داده شود.
مجلس عالی وزارت جنگ را، به پاس خدمات سپهدار در «استحصال و استقرار حقوق مقدسهٔ ملت»، به او سپرد و وزارت داخله را به حاجی علیقلیخان سردار اسعد تفویض کرد. مارتین مینویسد که سپهدار نخستوزیر و وزیر جنگ شد و سردار اسعد وزیر داخله. براون و شوستر سن سلطان احمد میرزا را در این هنگام دوازده یا سیزده سال نوشتهاند. عضدالملک، ایلخان سالخوردهٔ ایل قاجار، نیابت سلطنت را بر عهده گرفت تا پس از تشکیل مجلس، بر پایهٔ اصل سی و هشتم قانون اساسی، مجلس تکلیف نیابت را قطعی کند.
براون شمار کشتگان و زخمیان پنج روز جنگ تهران را، به نقل از برآورد دکتر جوزف اسکات در «مجلهٔ پزشکی بریتانیا»، حدود پانصد تن مینویسد و میافزاید که رقم دقیق هرگز دانسته نخواهد شد، زیرا بسیاری از مردگان را در نزدیکترین چاه افکندند یا سگان خوردند. خبرنگار دیلی تلگراف رفتار انقلابیون را «یکسره درست» خواند و نوشت که آنان از عهدهٔ نگاهبانی نظم برمیآمدند و در پیشگیری از بحرانها خردمندی نشان دادند.
دیدگاهها
روایت ادوارد براون و خبرنگاران اروپایی
براون فتح تهران را چرخشی میداند که پیشبینیهای تیرهوتار پس از سقوط تبریز را باطل کرد. او در آغاز فصل دهم مینویسد که پس از پایان ایستادگی تبریز چنین مینمود که کار مشروطهخواهان تمام است و محمدعلی شاه قاجار، با مجلسی رقیق و وامی که دو دولت مشروط به نظارت مستشاران میکردند، استقلال ایران را در معرض خطری همسنگ مصر یا تونس قرار میدهد؛ اما بار دیگر، به نوشتهٔ او، همان رخ داد که انتظارش نمیرفت.
این پیشبینیهای تیره، با این همه، با سیر رویدادها باطل شد و بار دیگر، چنانکه بارها در آن سرزمین شگفتیها روی داده است، همان رخ داد که انتظارش نمیرفت.
متن اصلیThese forebodings were, however, falsified by the course of events, and once more, as so often in that land of surprises, it was the unexpected which happened.
براون پیروزی مشروطهخواهان را با انقلاب عثمانی در سال پیش میسنجد و مینویسد که هر دو در ژوئیه و در روزهای پایانی همان ماه قمری رخ دادند، اما در ایران هم آزادی و هم استقلال کشور در میان بود و بیم مداخلهٔ خارجی، درست در آستانهٔ پیروزی، میتوانست مردانی آزمودهتر از رهبران مشروطه را نیز از حرکت بازدارد.
او بر دو نکته پای میفشرد: یکی بیاعتمادی رهبران ملی به وعدههای دربار، و دیگری هماهنگی ستون گیلان و ستون بختیاری با کانونهای مشروطهخواه درون و بیرون ایران. براون همچنین تحول لحن خبرنگار تایمز را سند میآورد: همان قلم که خواستههای سپهدار را «بیمعنا» خوانده و بختیاریان را در حال پراکندگی پنداشته بود، پس از ورود ناگهانی به تهران از طرح زیرکانه و اجرای درخشان و نظم داخل شهر سخن گفت. گزارش خبرنگاران، که هر یک از زاویهای محدود جنگ را دیدهاند، کنار روایت براون مینشیند.
روایت ملکزاده و خاطرات مجاهدان
ملکزاده فتح تهران را اوج «مجاهدات و فداکاریهای متمادیهٔ ملت ایران» میخواند و بر جنگ سه روزهٔ داخل شهر بیش از ورود بامداد تکیه میکند. او از کمی منابع تفصیلی گله دارد و خود نیز میپذیرد که با پژوهش از صدها شرکتکننده هنوز نمیتواند جزئیات همهٔ درگیریهای پراکنده را بنویسد. روایت او از جلسهٔ بادامک و نقش وثوقالسلطنه دادور، از تهدید امیر بهادر جنگ، و از یادداشت دیوسالار، جزئیاتی به دست میدهد که در گزارشهای سفارتها نیست. ملکزاده پسر ملکالمتکلمین است.
ناظمالاسلام، که خود در تهران آن روزها را میزیست، بر جنبهٔ حقوقی و آیینی رویداد، یعنی تشکیل مجلس عالی، لایحهٔ خلع، تعیین نایبالسلطنه و نصب وزیران، بیشتر از شرح تاکتیک نظامی تکیه دارد. تعریف او از مجلس عالی، که آرایش باید کاشف از رضای ملت باشد، و تأکید لایحه بر اصل سی و هشتم قانون اساسی برای تعیین قطعی نیابت پس از تشکیل پارلمان، نشان میدهد که فاتحان میکوشیدند انتقال سلطنت را در قالب حقوقی مشروطه جای دهند، نه صرفاً به نیروی شمشیر.
روایت دانشنامهٔ ایرانیکا و جایگاه رجال سنتی
مارتین در دانشنامهٔ ایرانیکا بر ترکیب نیروهای فاتح انگشت میگذارد: مجاهدان و داشناکهای قفقازی در گیلان، یپرمخان در رأس آنان، معزالسلطان و علیمحمد تربیت، و در جنوب صمصامالسلطنه و سردار اسعد. او نقش سپهدار را دوپهلو مینویسد: والی که با دربار درافتاده بود و با انقلابیون همدست شد، اما «به همان اندازه که سپاه را رهبری میکرد در پی آن بود». این خوانش با آنچه در پروندهٔ پژوهشی سایت آمده همخوان است: نقش رجال سنتی، یعنی سپهدار و سردار اسعد، باید در کنار نیروهای قفقازی ذکر شود، نه به جای آنان و نه فروتر از آنان.
مارتین انگیزهٔ سردار اسعد را نیز سیاسی میداند: بازگشت از اروپا و این محاسبه که سهمی غالب در جنبش مشروطه صدای بختیاریان را در دولت مرکزی بالا میبرد. توافق فروردین میان دو شاخهٔ ایل بختیاری، در این روایت، مقدمهٔ بهرهبرداری از قدرت است. این تفسیر را باید به مارتین و به پژوهشهای جین گارثویت دربارهٔ ایل بختیاری نسبت داد. آنچه در اسناد همان روزها آشکار است، همکاری عملی دو ستون تا ورود به تهران و تقسیم وزارت جنگ و داخله در مجلس عالی است.
روایت پرسی سایکس دربارهٔ سپهدار
سایکس، که سالها در جنوب ایران خدمت کرده بود، قیام رشت را به رهبری محمدولیخان سپهدار اعظم مینویسد و میافزاید که او زیر دست عینالدوله فرماندهی کرده بود و «گمان میرفت برای نجات املاک پهناورش از تاراج به ملیون پیوسته باشد». او سپهدار را «ترسو و ناپایدار» میخواند، اما ثروتش را مایهٔ ارزش پشتیبانیاش میداند. ناظمالاسلام در لایحهٔ مجلس عالی از حسن خدمات سپهدار سخن میگوید.
کازمزاده در بحثهای سالهای بعد، سپهدار را «رهبر علیرغم خود» انقلاب گیلان در ۱۲۸۸، نخستوزیر محتاط، در روایتی دیگر، همکار پنهان روسها میخواند. این وصفها ناظر به دورهٔ پس از فتح تهران است.
روایت شوستر و گزارش سابلین
شوستر، که خود در تیر ۱۲۸۸ در ایران نبود و روایتش را بعدتر از گزارشها فراهم آورد، بر دو نکته تأکید دارد: یکی مهارت یپرمخان در عبور از خطوط، و دیگری استقبال مردم و «عفت و شجاعت» رفتار قشون ملی. او مینویسد که لیاخوف در ۱۴ ژوئیه به سپهدار، چون رئیس نیروهای ملی، پیشنهاد تسلیم داد و در ۱۶ ژوئیه عملاً تسلیم شد و خدمت زیر دولت تازه را پذیرفت. شوستر پناه بردن محمدعلی شاه قاجار به سفارت را معادل استعفا از تخت میداند و جلسهٔ شب بهارستان را خلع رسمی و اعلام سلطنت احمد میرزا و نیابت عضدالملک میخواند.
گزارش سابلین، که کازمزاده آن را آورده است، از زاویهای یکسره دیگر به همان بامداد مینگرد: ورود پادشاهی رنگپریده و نحیف به باغ سفارت، سلام نظامی قزاقان، و سلام روسی او به نگهبانان. این گزارش را کاردار دولت پناهدهنده نوشته است. دولت روسیه اندکی بعد به آگاهی دولتها رساند که هرچند محمدعلی میرزا به سفارت پناه برده، روسیه در امور داخلی ایران مداخله نخواهد کرد؛ ناظمالاسلام این اعلام را ثبت کرده است.
پیامدها
ترکیب دولت تازه و ماندن بریگاد قزاق
مجلس عالی سلطنت را در خاندان قاجار نگاه داشت: پسر محمدعلی شاه قاجار بر تخت نشست و ایلخان همان خاندان نیابت را پذیرفت. این انتخاب، که در لایحه به اصل سی و هشتم قانون اساسی گره خورده بود، راه را بر طرحهایی که براون و مارتین از شایعهٔ به تخت نشاندن ظلالسلطان یا دیگر شاهزادگان در سالهای پیش یاد میکنند بست. وزارت جنگ و داخله به دو فرمانده فاتح رسید و بریگاد قزاق، به جای انحلال، زیر فرمان وزیر جنگ ماند و مأمور نظم شهر شد. لیاخوف، که یک سال پیش مجلس را به توپ بسته بود، اکنون رسماً در خدمت دولت مشروطه بود. این تصمیم را برخی خردمندانه دانستند، زیرا از درگیری تازه با افسران روسی و بهانهٔ مداخله پیشگیری میکرد؛ برخی دیگر آن را نشانهٔ سازش با نهادی دیدند که نماد سرکوب مجلس اول بود.
ناظمالاسلام از نامهٔ وزارت جنگ به سفارت روسیه در یاد میکند که از اقامت دستهای سرباز و سوار مسلح در زرگنده، بیفرمان رئیس کل، گله داشت و میخواست آن دستهها سلاح را به مأموران وزارت جنگ بسپارند و مرخص شوند، وگرنه یاغی دولت و ملت شناخته خواهند شد. همین نگرانی نشان میدهد که حتی پس از خلع، حضور نیروهای مسلح در پیرامون سفارت روسیه مسئلهای باز بود.
محاکمهٔ هواداران دربار
چند روز پس از فتح تهران، دادگاه ویژهای برخی از هواداران نامدار دربار را محاکمه کرد. مارتین مینویسد که چند تن از پشتیبانان محمدعلی شاه قاجار، از جمله شیخ فضلالله نوری، در این دادگاه محاکمه و اعدام شدند. شرح بازداشت، کیفرخواست و اعدام شیخ فضلالله نوری در ۹ مرداد ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۳۱ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) در مدخل جداگانه آمده است. ملکزاده همچنین از اعدام کسانی چون آجودانباشی و صنیع حضرت در همان دادگاه، و به دار آویختن سید هاشم در میدان توپخانه، یاد میکند. سید هاشم، به روایت ملکزاده، پس از به توپ بستن مجلس تلگرافی به محمدعلی شاه قاجار فرستاده و از انهدام مجلس و تبعید بهبهانی و طباطبایی و مجازات ملکالمتکلمین و میرزا جهانگیرخان خبر داده بود؛ پس از فتح تهران گریخت، در لواسان خود را طبیب نمود، و مجاهدان او را بازداشت کردند.
این اعدامها در میان خود مشروطهخواهان نیز داوری یکسان برنینگیخت. عبدالله مستوفی، دیوانی مشروطهخواه، اعدام شیخ فضلالله را خطایی بزرگ دانست که از او چهرهای مظلوم ساخت؛ تفصیل این داوری در مدخل اعدام شیخ آمده است.
قانون انتخابات و گشایش مجلس دوم
کار فوری دولت تازه اعادهٔ نظم و تدارک مجلس دوم بود. مارتین مینویسد که این کار در چند ماه تا حد زیادی پیش رفت. قانون انتخابات تازهای گذشت: حد نصاب مالکیت برای رأیدهندگان پایین آمد، نمایندگی بر پایهٔ طبقه و دارایی برافتاد، شمار کرسیهای تهران به پانزده کاهش یافت و کرسی ولایات به صد و یک افزایش پیدا کرد، و برای یهودیان، زرتشتیان، ارامنه و آشوریان هر یک یک کرسی در نظر گرفتند. مجلس دوم در ۲۴ آبان ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۵ نوامبر ۱۹۰۹ میلادی) گشایش یافت. شرح گشایش آن مجلس در مدخل جداگانه آمده است.
براون در پیوست کتاب خود از قانون انتخابات اول ژوئیهٔ ۱۹۰۹ نیز یاد میکند، که دربار پیش از سقوط، در بستهٔ امتیازات اردیبهشت، وعدهٔ تدوین آن را داده بود. قانون مصوب پس از فتح تهران را باید از آن وعدهٔ پیشین جدا کرد؛ مبنای کار مجلس دوم همان قانون تازهای بود که دولت مشروطهٔ احیا شده به تصویب رساند.
مسائل مالی، قشون روسیه و راه رویدادهای بعد
گشایش سیاسی تیر ۱۲۸۸ مشکلات ساختاری را از میان نبرد. خزانه خالی بود، ادارهٔ ولایات پریشان، و قشون روسیه همچنان در شمال مانده بود. مارتین مینویسد که تا نیمهٔ ۱۲۸۹ مجلس به دو حزب دموکرات و اعتدالی، با هواداران مسلح در بیرون، تقسیم شد. در تیر ۱۲۸۹ خورشیدی مجاهدان سید عبدالله بهبهانی را کشتند و قانون خلع سلاح و درگیری پارک اتابک در پی آن آمد؛ شرح آن در مدخل جداگانه است. بختیاریان به تدریج در دولت سهم بیشتری یافتند و سپهدار جای خود را به میرزا حسن مستوفیالممالک داد.
در ۱۲۹۰ خورشیدی مأموریت مورگان شوستر برای سامان مالیه با اولتیماتوم روسیه برخورد کرد و به تعطیل مجلس دوم انجامید. آن رشته رویدادها در مدخل اولتیماتوم روسیه آمده است. بدینسان فتح تهران مشروطیت را بازگرداند و سلطنت را در چارچوب قانون اساسی نگاه داشت، اما نه خزانهای پر بر جا گذاشت، نه قشون خارجی را از شمال بیرون کرد، و نه انحصار نیروی مسلح را یکسره به دولت سپرد. آنچه در ۲۲ تا ۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی رخ داد، پایان استبداد صغیر بود، نه پایان بحرانهایی که مشروطه از آغاز با آنها دست به گریبان بود.
منابع
براون خیزش ولایات، یادداشت آوریل ۱۹۰۹، خواستههای سپهدار، ورود ۲۲ تیر، نبرد سه روزه و پناهندگی محمدعلی شاه قاجار را در فصل دهم آورده است.
شوستر درگیری کرج و بادامک، عبور از خطوط و نقش یپرمخان را در مقدمهٔ کتاب خود نوشته است.
ناظمالاسلام تلگراف آخوند خراسانی، پناهندگی به زرگنده و صورت مجلس عالی را ثبت کرده است.
ملکزاده جلسهٔ بادامک، استحکامات تهران، تهدید امیر بهادر و یادداشت دیوسالار را میآورد.
مارتین قیام رشت و اصفهان، نقش سپهدار و سردار اسعد، ورود ۱۳ ژوئیه و ترکیب دولت تازه را نوشته است.
کازمزاده پیوستن دو ستون، ورود ۱۳ ژوئیه و تلگراف سابلین از زرگنده را آورده است.
سایکس خیزش اصفهان و رشت را روایت میکند و سپهدار را ترسو و ناپایدار میخواند.
دوره
پادشاه
کسان
- محمدعلی شاه قاجارپادشاه ایران
پس از سه روز جنگ به سفارت روسیه در زرگنده پناه برد و مجلس عالی او را از سلطنت برداشت.
- احمد شاه قاجارولیعهد
مجلس عالی او را به پادشاهی شناخت.
- محمدولیخان تنکابنیسپهدار اعظم
ستون گیلان را به تهران آورد و وزارت جنگ دولت تازه به او رسید.
- علیقلیخان سردار اسعد بختیاریفرمانده ستون بختیاری
سواران ایل را از اصفهان و قم به تهران رساند و وزارت داخله را پذیرفت.
- نجفقلیخان صمصامالسلطنهایلخان بختیاری
در دی ۱۲۸۷ اصفهان را گرفت و راه حرکت برادرش به سوی تهران را گشود.
- یپرمخان داویدیانفرمانده داشناکها
شوستر مهارت عبور از خطوط را به او نسبت میدهد.
- حسینپاشاخان امیربهادر جنگوزیر جنگ
بامداد ۲۵ تیر همراه محمدعلی شاه قاجار به سفارت روسیه رفت.
- ملا محمدکاظم آخوند خراسانیمرجع نجف
در تلگراف به سرداران بختیاری حفظ قوای ملی و حراست مجلس را لازم شمرد.