استبداد صغیر
مقاومت ۱۱ ماهه تبریز و پایداری ستارخان
شاهنشاهی
تیر ۲۴۶۷ تا اردیبهشت ۲۴۶۸
میلادی
ژوئن ۱۹۰۸ تا آوریل ۱۹۰۹
خلاصه
از ۲ تیر ۱۲۸۷ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۶۷)، همان روز توپ بهارستان، تا اردیبهشت ۱۲۸۸ تبریز تنها شهری بود که مشروطه در آن ایستاد. ستارخان امیرخیز را نگاه داشت و باقرخان خیابان و نوبر را. رحیمخان از خیابان به باغ شمال درآمد و ستارخان بیرق روس را نپذیرفت. در ۲۶ تیر باغ شمال گرفته شد.
عینالدوله و محمدولیخان تنکابنی، رئیس کل نظام، از مرداد شهر را در میان گرفتند. پیشنهاد آنان سپردن سلاح و آمرزش از محمدعلیشاه بود. تبریز گفت مشروطه دو سال پیش گرفته شده است. در ۲۱ مهر دوچی تهی شد، اما راه آذوقه بسته ماند. زمستان، صمدخان شجاعالدوله حلقه را دوباره بست.
در فروردین ۱۲۸۸ بینوایان یونجه میخوردند. هوارد باسکرویل، آموزگار مدرسهٔ مموریال، در شامغازان کشته شد. محمدعلیشاه فرمان توقف جنگ داد و همان هنگام قشون روس از جلفا گذشت. کسروی دستخط دوبارهٔ مشروطه در اردیبهشت را کار ناچاری میداند.
زمینه
از همان روز توپ تا اردیبهشت
از سهشنبه ۲ تیر ۱۲۸۷ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۶۷)، همان روز بمباران مجلس در تهران، تا اردیبهشت ۱۲۸۸ تبریز تنها شهری بود که مشروطه در آن ایستاد. در خرداد، پیش از توپ تهران، انجمن ایالتی هفتهای از شور و خروش داشت: اعانه میگرفتند، به باسمنج میرفتند، و نامنویسی میکردند. مهرانرود از میان شهر میگذشت و خط جنگ شهری شد. دوچی و سرخاب و ششگلان و باغمیشه، در شمال رود، هواخواه دربار بودند. از کویهای شمال، تنها امیرخیز با مجاهدان ماند. این خط، جنگ را جنگ محله کرد: یک سوی رود با دربار، و یک کوی از همان سوی شمال با مشروطه. احمد کسروی میگوید مشروطه از ایران برخاست، در تبریز ماند، سپس در یک کوی فشرده شد، و ستارخان، که او را عامی میخواند، آن را باز به شهر و به کشور برگرداند. انجمن ایالتی تبریز، تا پیش از غروب ۲ تیر، دستگاه مشروطه در شهر بود. با پخش خبر توپ به هم خورد و اجلالالملک و بصیرالسلطنه به کنسولگری روس پناه بردند. آنچه ماند کوی بود. امیرخیز در شمال مهرانرود با ستارخان ماند و خیابان و نوبر با باقرخان. مهرانرود شهر را دو سو میکرد. شمال رود، جز امیرخیز، با دربار بود: دوچی، سرخاب، ششگلان و باغمیشه. جنگ یازدهماهه جنگ همین خط است، از تاراج خانهٔ مجتهد در ششم تیر تا گذشتن قشون روس از جلفا در اردیبهشت ۱۲۸۸.
دو شهر در یک روز
کسروی یقین دارد تبریز و تهران در یک روز جنگ را آغاز کردند، چون سرکردگان تبریز با تهران راه داشتند. اگر تاخت تبریز واکنش غروب به خبر توپ بود، همزمانی این یقین را برنمیداشت. خبر توپ بهارستان غروب همان سهشنبه از تلگرافخانهٔ تبریز پخش شد، اما تاخت دولتیان صبح آغاز شده بود. شهر منتظر تلگراف نماند تا بجنگد. تلگراف، جنگی را که صبح شروع شده بود توضیح داد. محمدعلیشاه همان روز به آقا میرهاشم نوشت که فتح کرده، سید عبدالله را به کربلا و سید محمد را به خراسان فرستاده، ملک و جهانگیر را سیاست کرده، و از میرهاشم خواست در تبریز نیز به رفع مخالفان برخیزد و تلگراف را به حجج اسلام نشان دهد. این نامه، در تبریز، دنبالهٔ همان صبح است: دربار تهران و سرکردگان تبریز یک روز را برای هر دو شهر گذاشته بودند.
چه رخ داد
۲ تا ۶ تیر: آغاز جنگ و فروپاشی انجمن
سهشنبه ۲ تیر دولتیان تبریز به سر مجاهدان تاختند. شجاعنظام مرندی از منارههای سیدحمزه و صاحبالامر گلولهباران کرد. باقرخان خیابان و نوبر را گرفت. ستارخان امیرخیز را نگاه داشت. تا غروب جنگ سخت رفت. سپس خبر توپ تهران رسید و انجمن ایالتی به هم خورد. اجلالالملک و بصیرالسلطنه به کنسولگری روس بست نشستند. میرزا حسین واعظ به کنسولگری فرانسه رفت. علیمسیو و حاجی علی دوافروش و حاجی مهدی رشتهٔ پشتیبانی را نگه داشتند، وقتی سران انجمن پناهنده شده بودند.
سه روز جنگ کافی بود تا روشن شود کار تبریز کار تهران نیست. در تهران انجمنها را در یک آدینه پراکنده بودند. در تبریز جنگ در کویها ماند. روز ششم تیر مجاهدان خانهٔ حاجی میرزا حسن مجتهد را گرفتند و تاراج کردند. خویشان امامجمعه کشته شدند. کسروی این را سیاهکاری مشروطهخواهان میخواند و از جنگ با دولتیان جدا مینویسد.
اسلامیه، بیرق سفید، و نامهٔ کنسول
ملایان اسلامیه نظم شهر را به رحیمخان چلبیانلو، سردار نصرت، سپردند. نوشتهٔ آنان شهر و اطراف را بینظم میخواند و دفع اشرار را از او میخواست.
هوالله چون شهر تبریز و اطراف خیلی بینظم شده و اشرار در هرزگی طغیان نموده… نظم شهر… مگر جناب… سردار نصرت… داعیان نیز جداً از آنجناب خواستار شدیم که صرف همت کرده… دفع اشرار و قلع و قمع ماده فساد نماید… تحریرأ فی ۱۲ شهر جمادیالثانی ۱۳۲۶
بیرق سفید اسلام پخش شد. فتحالله آسیابان آب آسیابها را بست و نان نایاب شد. آسیاب بیآب آرد نمیدهد، و شهر بیآرد به نانی میرسد که بعداً در محاصره کمیاب شد. این بستن، کار یک نفر در همان تیر بود، جدا از بستن راههای آذوقه که صدراعظم بعدها به رحیمخان در قرهداغ سپرد. کنسول پاخیتانوف نامه نوشت خیابان تسلیم است، توپ را بگیرند، و اتباع روس را یکساعته بیرون نکنند. کسروی همان نامه را گواه فشنگرسانی کنسولگری میگیرد. نامه از یک سو تسلیم خیابان را اعلام میکرد و از سوی دیگر برای اتباع روس مهلت یک ساعت میخواست. کسروی این مهلت و این دخالت را از رساندن فشنگ جدا نمیداند.
۲۲ تا ۲۶ تیر: باغ شمال و بیرق روس
دوشنبه بیستودوم تیر رحیمخان و سهامالدوله با فوج ملایر از خیابان وارد شهر شدند و در باغ شمال نشستند. خانهٔ علیمسیو تاراج شد. برادر و پسرش را گرفتند. آنچه ماند امیرخیز بود، با دستهٔ اندک ستارخان و مجاهدان قفقازی. کنسول به ستارخان بیرق روس و بیرق سرقرهسوری آذربایجان پیشنهاد کرد. ستارخان نپذیرفت.
جنرال کونسول من میخواهم هفت دولت بزبر بیرق ایران بیاید. من زیر بیرق بیگانه نروم
سپس با یاران بیرون رفت و بیرق روس را بر خانهٔ حاجی محمدرضا شکویی، و بیرقهای سفید را، خواباند. آدینه بیستوششم تیر انبوه به خیابان رفتند. باغ شمال را گرفتند. دیگ ناهار روی اجاق بود. رحیمخان به باغ صاحبدیوان گریخت. کسروی این شتاب را با همان دیگ نشان میدهد: سردار نصرت مجال برچیدن سفره را هم نداشت.
از ۲۹ تیر تا هجدهم مرداد: دروازهٔ استانبول
از بیستونهم تیر جنگ سخت برگشت. هیئتی از بازاریان قرآن به دست به سنگر دوچی رفتند. چهلوهشت تن در جلو همان سنگر کشته شدند. انجمن پس از این کشتار دوباره برپا شد و میرزا محمدتقی طباطبایی رئیس آن گردید. کمیسیون اعانه روزانه چهار قران نهاد. حسین باغبان بازار را نگه داشت.
شنبه هفدهم مرداد، با رسیدن قورخانهٔ مراغه و سواران نصرالله یورتچی، بزرگترین تاخت تا آن هنگام بر امیرخیز فرود آمد. یک دسته را به خیابان فرستادند تا باقرخان به یاری نیاید. توپ ستارخان در دروازهٔ استانبول گرفته شد. بازارچه سوخت. عباس ویجویهای را در دوچی سر بریدند. مشهدی محمدعلیخان روایت کرده است که جنگ در بازار چندان سخت نبود، ستارخان تلفن کرد، و آنان از سمت بازار رسیدند وقتی سواران یورتچی دروازه را گرفته و توپ را برده بودند و سواران مرند و قرهداغ تا دم دیوار انجمن حقیقت رسیده بودند. تا آن روز دولتیان این اندازه پیش نرفته بودند. دم کوچهٔ قرهچیلر تفنگچیها ایستاده بودند و خود را باخته بودند. حسینخان بیآنکه بایستد پیش میرفت تا دم کاروانسرایی. از آنجا نگذاشتند جلوتر برود. دیوار کاروانسرا را شکافتند و درون رفتند. تفنگچیها دل پیدا کردند. نیم ساعت نگذشت که دروازهٔ استانبول بازپس گرفته شد.
در بازار جنگ چندان سخت نبود. ستارخان تلفون کرد سنگرها را استوار گردانیده بیاری امیرخیز شتافتیم. هنگامی رسیدیم که سواران یورتچی دروازه استانبول را گرفته و توپ را نیز برده و از آن سوی سواران مرند و قرهداغ و دیگران تا دم دیوار انجمن حقیقت رسیده بودند. تا آن روز دولتیان این اندازه پیشرفت نکرده بودند. ما از سمت بازار که رسیدیم دم کوچه قرهچیلر دستهای تفنگچی ایستاده ولی همگی خود را باخته بودند. حسینخان بی آنکه در جایی بایستد پیش میرفت تا دم کاروانسرایی رسید . از آنجا نگذاشتیم جلوتر برود، و در زمان دیوار کاروانسرا را شکافته بدرون رفتیم. از این کار ما تفنگچیان دل پیدا کرده آنان هم پیش آمدند و جنگ سختی کردیم. نیم ساعت نکشید که دروازه استانبول را گرفتیم.
فردا جنگ دوم رفت. کتاب بلوای تبریز تا دویست و چهل و دو کشتهٔ دولتی و شش مجاهد مینویسد. شبها از خیابان تا هکماوار اذان نابهنگام گفتند تا تهمت بابی فرو ریزد. تهمت این بود که مجاهدان از دین بیروناند. اذان در ساعتی که انتظارش نمیرفت، و در خطی از سنگر خیابان تا هکماوار، پاسخ همان تهمت بود. سرکردگان دانستند باید عینالدوله و سپهدار را چشم بدارند. تاخت یورتچی کار ایلهای پیرامون بود. آمدن فرمانفرمای کل و رئیس نظام، جنگ را به لشکر دولتی گره میزد.
۲۶ مرداد: عینالدوله، سپهدار، و پیشنهاد آمرزش
دوشنبه ۲۶ مرداد عبدالمجید میرزا عینالدوله، فرمانفرمای کل آذربایجان، و محمدولیخان تنکابنی سپهدار، رئیس کل نظام، در سعدآباد به هم رسیدند. سهشنبه در باسمنج بودند و چهارشنبه در باغ صاحبدیوان. محمدعلیمیرزا گمان کرده بود شجاعنظام و رحیمخان ریشه را بریدهاند و والی شهر را آرام میگیرد. چون ناتوانی آنان دانسته شد، سپهدار را از راه تهران پشت سر او گذاشت.
پیشنهاد والی این بود که افزار جنگ را بسپارند و از محمدعلیشاه آمرزش خواهند تا او دوباره مشروطه بگیرد. تبریز پاسخ داد مشروطه دو سال پیش گرفته شده است. محمدعلیمیرزا به قانون اساسی نافرمانی کرده و مجلس را به هم زده است. تا گشودن دوبارهٔ مجلس میایستند. انجمن خود را جانشین دارالشوری شناساند.
علمای نجف رفتن سر تبریز را به منزلهٔ جنگ با امام زمان خواندند، و بستن خواربار را در حکم بستن آب فرات بر روی اصحاب سیدالشهدا.
بمنزله جنگ با امام زمان
در حکم بستن آب فرات بروی اصحاب سیدالشهداء
کسروی میگوید این حکم در گوش سوار و سرباز ننشست. سودش دستاویز دینی مجاهدان بود و بازرگانانی که اعانه میدادند. ستارخان بارها گفت حکم علمای نجف را اجرا میکند. محمدعلیشاه به سپهدار نوشت و دفترچهٔ رأفت ملوکانه در شهر پخش شد. در آن نامه از تلگراف رمز سپهدار تعجب میکند، دستخط آغاز سلطنت را مشروطه و مشروعه مطابق قانون محمدی میخواند، لامذهبان را متهم میکند که خواستهاند دین و دولت را از میان ببرند، و میگوید قلع مفسدان به فضل خدا و کمک حضرت حجت انجام شده است. وعدهٔ مجلس و قانون و عدلیه به سفیران را درست میداند، اما مجلس را مشروعه میخواهد، مطابق مزاج مملکت و شریعت. چهار تن را که نام مشروطهطلب بر خود گذاشتهاند در تبریز یاغی میخواند. میگوید تا پدرشان نسوزد دست برنمیدارد، ولو دو کرور خرج شود. در مراسلهٔ سفیران قید شده که ترتیب مجلس وقتی ممکن است که آذربایجان منظم شده باشد. از سپهدار میخواهد اردوی ماکو را برگرداند و اگر استمداد میخواهد بگوید. این را تکلیف آخر مینامد.
سپهدار اعظم از تلگراف رمز شما تعجب کردم از روز اول سلطنت دستخطی که در اعطاء مجلس دادم لفظ مشروطه و مشروعه مطابق قانون محمدی بود. بعد لامذهبان بنای خودسری گذاشتند خواستند دین و دولت را از میان ببرند هرچه بدلایل و نصایح خواستم آنها را متقاعد کنم نشد تا اینکه بفضل الله و کمک حضرت حجت عجلالله فرجه بطوریکه لازم بود قلع و قمع مفسدین دین و دولت را کردم حالا شما مینویسید که قونسول میگوید دولت وعده داده است مجلس شوری بآنها بدهد قانون بآنها بدهد عدلیه بدهد همگی صحیح است دولت گفته است بسفرا هم امروز کتباً اعلان شده است دولت مجلس مشروعه که مطابق با مزاج مملکت و مطابق با شریعت نبوی صلواتالله باشد خواهد داد و بر سر قول خود استوار هم هست ولی چهار نفر مفسد رجاله اسم خودشان را مشروطهطلب گذاشته اند در تبریز علم خودسری افراشتهاند حالا من بآنها تملقاً و مجبوراً بگویم مشروطه دادم و برای سلطنت خود رفتن دین و آیین مسلمانی را ننگ تاریخی بگذارم معاذالله نخواهد شد عجب از غیرت شما عجب دولتخواهی میکنید همان است که مکرر گفتهام تا این اشرار تنبیه نشوند و پدرشان سوخته نشود دستبردار نیستم ولو اینکه دو کرور خرج شود بعد از فضل خدا قشون و نوکر و سوار و غیره هست که بتواند این خدمت بزرگ را بدین و دولت انجام بدهد. مخصوصاً در مراسله سفرا قید شده است که اولیای دولت ایران وقتی میتوانند این ترتیب مجلس مرتب کنند که آذربایجان منظم و رفع اشرار شده باشد که بفراغت خاطر مشغول ترتیب مجلس باشند. شما توی اطاق نشسته دست بروی دست گذاشتهاید چه باید کرد اگر اردوی ماکو را یکنفر مأمور گذاشته بودید میان آنها بود ابدأ مراجعت نمیکردند برنمیگشتند حالا هم با تلگراف اقدامات از طرف من شده است ولی در محل شما هستید باید دست و پا بکنید و بهرشکلیست آنها را مراجعت بدهید امروز هم با آن صورتیکه دیروز سپهسالاراعظم داده فشنگ و تفنگ و گلوله و توپ با صد نفر سوار فرستاده شد باز هم اگر استمداد میخواهید اطلاع بدهید تکلیف آخری است که نوشتم.
۱۸ شهریور تا ۲۱ مهر: التیماتوم و تهی شدن دوچی
چهارشنبه ۱۸ شهریور سپاه ماکو در ساوالان روستاییان را شکست داد و چهار سر به دهانهٔ توپ بست. این سپاه از ماکو آمده بود و روستاییان سر راهش بودند. آدینه ۱۹ شهریور همان سپاه تا پل آجی پیش آمد. ملااباذر و توپ امیرخیز آنجا بودند و خود ستارخان رسید. سپاه ماکو درهم شکست. دوشنبه ۳۰ شهریور عینالدوله چهلوهشت ساعت مهلت داد. خواست او دو چیز بود: تفنگها بر زمین گذاشته شود و ارک به او سپرده شود. اگر نه، لشکر درمیآید. شهر با دو مصراع پاسخ نوشت که اگر تنها برای مرگ آفریده شدهاند، کشته شدن مرد در راه خدا با شمشیر زیباتر است.
اذا کانت الابدان للموت انشأت
فقتل امرء لله بالسیف اجمل
سوم مهر چهارده توپ از سه جا شلیک شد و سپس هجوم سراسری. بلوای تبریز حدود سی کشتهٔ مجاهد، سیصد کشتهٔ دولتی، و پانصد و چهل تیر توپ مینویسد. از آن پس مجاهدان از جلوگیری به تاخت رفتند. تا سوم مهر کارشان نگه داشتن دروازه و کوی بود. پس از پانصد و چهل تیر و آن هجوم سراسری، خود به سوی لشکر رفتند. پس از این شکست، سپهدار از عینالدوله کناره جست و پیام داد که به شهر آید و با دولت بجنگد. ستارخان و باقرخان گفتند در شهر نیازی نیست. به تنکابن برود و بیرق آزادیخواهی بلند کند.
چهاردهم مهر راه دوچی از باغ صاحبدیوان بریده شد. آدینه ۱۷ مهر ماکو در پل آجی شکست نهایی خورد. حسین باغبان از مرداد بازار را نگه داشته بود. یکشنبه ۱۹ مهر، وقتی ششگلان گرفته شد، در کاروانسرای خرمایی افتاد. کسروی نام او را در هر دو جا میآورد: نگهبان بازار در تاخت یورتچی، و کشتهٔ روزی که ششگلان از دست رفت. شب سهشنبه بیستویکم مهر دوچی تهی شد. مجتهد و امامجمعه در تلگرافخانهٔ باسمنج ماندند. رحیمخان و شجاعنظام گریختند. عمارت اسلامیه آتش گرفت. کسروی این را پایان دورهٔ نخست لشکر میداند، نه پایان محاصره. صدراعظم رحیمخان را به قرهداغ فرستاد تا راه آذوقه را ببندد، و عینالدوله از قزلجهمیدان دوباره رشته را گرفت.
پس از دوچی: شهرگشایی و بمب مرند
تهی شدن دوچی و سرخاب چهار ماه جنگ را به پیروزی رساند. ستارخان به مردم کویهای شکستخورده مهربانی کرد. جار یکشنبه ۲۶ مهر گفت آزادیخواه کسی را نیازارد. بلدیه و عدلیه و نظمیه برپا شد. انجمن از محمدعلیشاه گشودن دارالشوری خواست. فرمان مهر، تبریز را از انتخابات مستثنی کرده بود، تا شهر منظم شود و کسانی که دولت اشرار میخواند قلع شوند.
ولی چون اشرار تبریز بقدری هرزگی و شرارت و خونریزی کرده و شهر را مغشوش و منقلب نمودهاند که دولت نمیتواند از تنبیه اشرار و مفسدین صرفنظر نماید اینست که دستخط میشود که تا شهر تبریز منظم و اشرار آن قلع و قمع… نشوند… شهر تبریز از این حکم مستثنی خواهد بود.
بستگی جلفا قند و نفت را نایاب میکرد و بهانهٔ روس بود. شجاعنظام در مرند راه را میبست. حیدر عمواوغلی با مهر سیفالسادات جعبهٔ بمب ساخت و از پست فرستاد. هادی صابر میگوید وزن جعبه روی آن ۶۷۰ مثقال نوشته شده بود. شجاعنظام نامه و جعبه را گرفت و گفت این امانتهایی است که خود به سیفالسادات سپرده بوده است.
وزن جعبه بروی آن ۶۷۰ مثقال نوشته شده بود
امانتهاییست که خودم بسیفالسادات سپرده بودم
سهشنبه ۵ آبان در مرند ترکید. شجاعنظام همان شب مرد. دو سه روز راه جلفا باز ماند. محمدعلیشاه لقب پدر را به موسیالرضاخان داد تا مرند دوباره گشوده شد. سلماس شب ۲۳ آبان گشوده شد. مرند یکشنبه ۱ آذر گشوده شد، همان مرندی که شجاعنظام راه جلفا را در آن بسته بود و پسرش بعدها، در پانزدهم اسفند، دوباره گرفت. خوی شب ۱۷ آذر گشوده شد. این سه گشایش، در روایت کسروی، دنبالهٔ همان بمب است: مرگ شجاعنظام راه را دو سه روز باز گذاشت، محمدعلیشاه لقب پدر را به موسیالرضاخان داد، و با این حال سلماس و مرند و خوی یکی پس از دیگری از دست دولتیان درآمد. بمب مرند را برای همیشه نگشود. لقب و لشکر تازه را به دنبال آورد.
صمدخان و حلقهٔ دوم
عینالدوله به باسمنج بازگشت. چهارصد قزاق با شش توپ به فرمان میرپنجه کاظمآقا از تهران آمد. شب ۱۶ آذر تاخت به باسمنج شکست خورد. حسن دلی و کاظمآقا کشته شدند. حاجی صمدخان شجاعالدوله از مراغه لشکر آورد. در مراغه میرزا محمدحسن مقدس را شکنجه کردند و به دار نارون میدان ملارستم زدند. دار بر نارون آن میدان، در روایت کسروی، پیش از رسیدن لشکر به سردرود برپا شد. جنگ خانیان حدود ۱ دی حلقه را از یک سو بست و سردرود ۱۷ دی از سوی دیگر. قراملک به صمدخان پیوست. سنگر هکماوار برپا شد و توپ دشگیرداغی بر شهر نشست. راه سردرود بسته شد و راه قراملک هم بسته شد. نانی که سه ماه پیش منی هشت عباسی بود کمیاب شد. از راههای بیرون شهر تنها جلفا باز ماند، و همان جلفا را رحیمخان در اسفند از الوار بست. دورهٔ نخست با تهی شدن دوچی تمام شده بود. دورهٔ دوم با قزاق تهران و لشکر مراغه آغاز شد. ابزار این دوره، پس از هکماوار، بستن راه بود. دورهٔ نخست با تهی شدن دوچی تمام شده بود. دورهٔ دوم با آمدن صمدخان و قزاق تهران آغاز شد، و این بار ابزار اصلی بستن راه بود، نه گرفتن کوی در یک روز.
دی و اسفند: هکماوار و بستن جلفا
صمدخان پنجشنبه ۱۷ دی به سردرود رسید. درون شهر، در همان هفتهها که حلقه بیرون بسته میشد، اداره برپا بود. انجمن هفته شش روز مینشست. شهربانی چهارصد جوان داشت. عدلیه با ریاست ضیاءالعلما کار میکرد. این سه دستگاه، در روایت کسروی، شهر را در محاصره بیاداره نگذاشتند: انجمن برای تصمیم، شهربانی برای نظم، و عدلیه برای داوری. سید محمدرضا شیرازی در همین آرامش مساوات را از سر گرفت. سید محمدرضا شیرازی، مدیر مساوات، روزنامه را چهارم بهمن از سر گرفت و نوشت که مصادر امور حس کردهاند ادارهٔ یک مملکت ممکن نیست مگر با تجزیهٔ امور و تفکیک قوای مقننه و قضائیه و مجریه.
تمام مصادر امور از انجمن مقدس و حضرت سردار و حضرت سالار و مجاهدین و سایر مراکز خوشبختانه حس نمودهاند که اداره نمودن یک مملکت امکان نخواهد داشت مگر بتجزیه امور و تفکیک قوای مقننه و قضائیه و مجریه از همدیگر...
رحیمخان از باسمنج به الوار رفت و راه جلفا را بست. ارشدالدوله به بارنج سنگربندی کرد. آدینه چهاردهم اسفند دولتیان به کاری برخاستند که در سوم مهر کرده بودند: هجوم برای گرفتن شهر در یک روز. صمدخان از قراملک و شامغازان پیش آمد. تا نزدیک نیمروز هکماوار و آخونی و خطیب در دست کسان او افتاد. خطی به درازای یک فرسنگ و پهنای نیم فرسخ درون شهر بود. حاجی علیعمو توپ گریخته را به سنگر کشید. نخستین گلولهها بالاخانهٔ دروازه را خاموش کردند. صمدخان شتابزده گریخت. استر آبداری و ناهار به دست مجاهدان افتاد.
درس آن روز این بود که شهر به تاخت گرفته نمیشود. از این پس راه را میبندند تا گرسنگی کار جنگ را بکند. پانزدهم اسفند مرند به پسر شجاعنظام افتاد. بیستوپنجم اسفند جلفا از دست رفت. علمای نجف ۲۴ اسفند از راه انجمن سعادت رشت نوشتند که تبریز محصور است و حمایت فوری و دفاع عاجل بر هر مسلمان واجب است. تلگراف به سپهدار و به صمصامالسلطنه اصفهان خطاب داشت و امضای محمدکاظم خراسانی و عبدالله مازندرانی را داشت. سپهدار در رشت و صمصام در اصفهان در حالی نبودند که یاری فوری توانند.
نجف ۲۲ صفر توسط انجمن سعادت رشت جناب اشرف سپهدار اصفهان جناب صمصامالسلطنه تبریز محصور حمایت فوری دفاع عاجل بر هر مسلم واجب محمدکاظم خراسانی عبدالله مازندرانی
فروردین ۱۲۸۸: باسکرویل، ششروزه، و جلفا
از دههٔ نخست فروردین ۱۲۸۸ بینوایان یونجه میخوردند. جلفا در بیستوپنجم اسفند از دست رفته بود و مرند به پسر شجاعنظام افتاده بود. حاجی جواد، نانوای میدان انگج، روزانه نزدیک ده خروار به نرخ کهنه میپخت. ده خروار در روز، وقتی بینوایان یونجه میخوردند، کار یک نانوا بود که نرخ محاصره را نپذیرفت. ستارخان به او گفت کاری کرده که نه تنها او، سراسر مردم ایران سپاسگزارند.
حاجی شما کاری کردهاید که نهتنها مرا، سراسر مردم ایران را سپاسگزار خود ساختهاید
هوارد باسکرویل، آموزگار مدرسهٔ مموریال، فوج نجات را در حیاط ارک آراست. ستارخان توپ نداد. گفت میروید آمریکایی را به کشتن میدهید و توپ را به دشمن میسپارید و میگریزید.
میروید آمریکایی را به کشتن میدهید و توپ را به دشمن گذارده میگریزید
دوشنبه ۳۰ فروردین در شامغازان باسکرویل تیر خورد و گفت حجلی آقا، من تیر خوردم.
حجلی آقا من تیر خوردم
همان غروب که باسکرویل در شامغازان تیر خورده بود، کنسولهای روس و انگلیس خبر ششروزهٔ ترک جنگ و باز شدن خواربار را آوردند. شش روز مهلت، در روایت کسروی، همان غروب مرگ آموزگار آمریکایی به شهر رسید. محمدعلیشاه به عینالدوله نوشت تبریز و آذربایجان خانهٔ اوست و بیش از این گرسنگی و استیصال تبریز را تحمل نمیکند. به وصول تلگراف جنگ یکسره موقوف شود و راه آذوقه باز گردد.
تبریز و آذربایجان خانه منست بیشتر از این گرسنگی و استیصال تبریزی را به هیچ وجه نمیتوانم تحمل و صبر نمایم به وصول این تلگراف به کلی جنگ را موقوف نمایید و راه آذوقه را باز نمایید
همزمان قشون روس از جلفا گذشت. حاضرین تلگرافخانه نوشتند آنچه بیمش را داشتند واقع شد: پس از مخابرهٔ تلگراف والی، خبر بدبختی غیرمنتظره رسید.
کان الذی خفت ان یکونا بعد از مخابره تلگراف والی الآن خبر بدبختی غیرمتوقع رسید
کسروی میگوید تبریز پس از یازده ماه به دلخواه خود رسید. جنگ از ۲ تیر ۱۲۸۷ تا گذشتن قشون از جلفا در اوایل اردیبهشت ۱۲۸۸ کشیده بود. شهر مشروطه را نگاه داشته بود، نان را به یونجه رسانده بود، و تلگراف توقف جنگ را از محمدعلیشاه گرفته بود. درآمدن روس همان ساعت دل را پر از اندوه کرد. دستخط دوبارهٔ مشروطه در نیمههای اردیبهشت از ناچاری آمد. کاری بود که به هنگام، پیش از توپ و پیش از محاصره، نکرده بود. دنباله در فتح تهران است. ونسا مارتین باقرخان و ستارخان را لوطیان سابق میخواند و از ورود حدود صد انقلابی قفقازی از باکو خبر میدهد. این وصف از آن اوست. مینویسد محمدعلیشاه در ۵ مه ۱۹۰۹، پیش از فتح تهران، مشروطه را دوباره اعلام کرد.
دیدگاهها
کسروی: از یک کوی تا دستخط ناچاری
کسروی ایستادگی را شاهنامهٔ ستارخان نمینویسد تا سیاهکاری ششم تیر را حذف کند. تاراج خانهٔ مجتهد و کشته شدن خویشان امامجمعه را کار مشروطهخواهان میداند. حکم نجف را در گوش سرباز بیاثر میشمارد و سودش را در دستاویز مجاهدان و اعانهدهندگان میبیند. پایان یازده ماه را رسیدن شهر به دلخواه خود میداند و درآمدن روس را اندوه همان پیروزی. دستخط اردیبهشت را کاری میشمارد که محمدعلیشاه به هنگام نکرد و از ناچاری کرد.
مارتین: لوطیان پیشین و اعلام ۵ مه
مارتین ستارخان و باقرخان را لوطیان سابق میخواند. از حدود صد انقلابی که از باکو آمدند جداگانه یاد میکند. کسروی در امیرخیز از مجاهدان قفقازی در کنار دستهٔ اندک ستارخان نام میبرد و عدد صد را نمیگذارد. این عدد از مارتین است. اعلام دوبارهٔ مشروطه را ۵ مه ۱۹۰۹ مینویسد، پیش از فتح تهران. این تاریخ با دستخط نیمههای اردیبهشت در روایت کسروی همافق است. وصف لوطی بودن از مارتین است. کسروی ستارخان را عامی میخواند که مشروطه را از یک کوی به کشور برگرداند، و تاراج ششم تیر را سیاهکاری همان مشروطهخواهان میشمارد. یکی پیشینهٔ لوطی است و یکی عامیای که بیرق بیگانه را نپذیرفت.
مارتین ستارخان و باقرخان را لوطیان سابق میخواند، از حدود صد انقلابی باکو یاد میکند، و اعلام دوبارهٔ مشروطه را ۵ مه ۱۹۰۹ مینویسد.
پیامدها
والی را راه ندادند
عینالدوله را شهر به والیگری راه نداد و اجلالالملک نایبالایاله ماند. همان اجلالالملکی که در روزهای نخست جنگ به کنسولگری روس بست نشسته بود، پس از یازده ماه در شهر ماند و عینالدوله، فرمانفرمای کل، به حکومت پذیرفته نشد. دستخط دوباره در اردیبهشت کاری بود که محمدعلیشاه به هنگام نکرد. چرخش سپهدار به تنکابن از کنار همین محاصره آغاز شد: پس از شکست سوم مهر پیام داد به شهر آید، و ستارخان و باقرخان او را به ولایت خودش برگرداندند. گشودن پایتخت را در فتح تهران باید خواند.
دو حلقه، یک گرسنگی
در خرداد، پیش از آنکه توپ تهران و تاخت تبریز در یک روز بیفتد، انجمن ایالتی هفتهای مشغول اعانه و رفتن به باسمنج و نامنویسی بود. کسروی این هفته را هفتهٔ شور و خروش مینامد، در برابر هفتهای که تهران را هفتهٔ زبونی خوانده است. باسمنج در مرداد اردوگاه عینالدوله و سپهدار شد. در خرداد انجمن هنوز به آنجا میرفت. اعانهٔ همان هفته و کمیسیون اعانهای که در مرداد روزانه چهار قران نهاد، هر دو در روایت او هست. نامنویسی هم در همان هفتهٔ خرداد است، پیش از آنکه جنگ به امیرخیز و خیابان برسد.
سالشمار
۲ تیر ۱۲۸۷
شاهنشاهی ۲ تیر ۲۴۶۷
میلادی ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸
آغاز جنگ تبریز
همان روز بمباران بهارستان، دولتیان تبریز نیز به سر مجاهدان تاختند.
۲۲ تیر ۱۲۸۷
شاهنشاهی ۲۲ تیر ۲۴۶۷
میلادی ۱۳ ژوئیه ۱۹۰۸
ورود رحیمخان از خیابان
سردار نصرت از خیابان به باغ شمال درآمد. ستارخان در امیرخیز ماند.
۲۶ تیر ۱۲۸۷
شاهنشاهی ۲۶ تیر ۲۴۶۷
میلادی ۱۷ ژوئیه ۱۹۰۸
باغ شمال
بیرون راندن رحیمخان پس از خواباندن بیرق روس.
۱۷ مرداد ۱۲۸۷
شاهنشاهی ۱۷ مرداد ۲۴۶۷
میلادی ۸ اوت ۱۹۰۸
دروازهٔ استانبول
تاخت یورتچی و پس گرفتن دروازه.
۲۱ مهر ۱۲۸۷
شاهنشاهی ۲۱ مهر ۲۴۶۷
میلادی ۱۳ اکتبر ۱۹۰۸
تهی شدن دوچی
پایان دورهٔ نخست لشکر. راه آذوقه بسته ماند.
۱۴ اسفند ۱۲۸۷
شاهنشاهی ۱۴ اسفند ۲۴۶۷
میلادی ۵ مارس ۱۹۰۹
هکماوار
صمدخان تا درون شهر آمد و تا غروب رانده شد.
۳۰ فروردین ۱۲۸۸
شاهنشاهی ۳۰ فروردین ۲۴۶۸
میلادی ۱۹ آوریل ۱۹۰۹
شامغازان
کشته شدن باسکرویل. ششروزهٔ کنسولها.
۶ اردیبهشت ۱۲۸۸
شاهنشاهی ۶ اردیبهشت ۲۴۶۸
میلادی ۲۶ آوریل ۱۹۰۹
گذشتن قشون روس از جلفا
پایان نظامی محاصره. عینالدوله را شهر به والیگری راه نداد.
منابع
کسروی ایستادگی تبریز را از همان روز بمباران بهارستان تا گذشتن قشون روس از جلفا در اردیبهشت ۱۲۸۸ مینویسد. میگوید مشروطه در امیرخیز فشرده شد و ستارخان آن را به شهر بازگرداند؛ دستخط دوباره را کار ناچاری محمدعلی شاه قاجار میشمارد.
براون جانفشانی باسکرویل آمریکایی و شجاعت مجاهدان تبریز را برای اروپاییان ثبت کرد.
دوره
پادشاه
کسان
- ستارخانفرماندهٔ مقاومت تبریز
نگهداری امیرخیز؛ رد بیرق روس؛ فرمان جنگ تا درآمدن قشون از جلفا.
- باقرخانفرماندهٔ محلهٔ خیابان در مقاومت تبریز
سنگر خیابان و نوبر؛ سالار پس از مهر؛ پناه سرخاب.
- علی مسیوسازماندهندهٔ مخفی مشروطه در تبریز
نگه داشتن رشته پس از پاشیدن انجمن؛ تاراج خانهاش در تیر.
- هاوارد باسکرویلکشتهٔ آمریکایی محاصرهٔ تبریز
فوج نجات؛ کشته شدن در شامغازان ۳۰ فروردین ۱۲۸۸.
- رحیمخان چلبیانلوفرماندهٔ ایلی سپاه محمدعلی شاه قاجار در تبریز
ورود از خیابان؛ گریز از باغ شمال؛ بستن راه آذوقه از قرهداغ.
- عبدالمجید میرزا عینالدولهفرمانفرمای کل آذربایجان
فرمانفرمای کل از ۲۶ مرداد؛ التیماتوم؛ کنارهجویی پس از تهی شدن دوچی.
- میرزا علی ثقةالاسلام تبریزیمجتهد تبریز؛ کشتهٔ اشغال روس
کنارهگیری در جنگها؛ تلگراف اسفند به محمدعلی شاه قاجار که سر به مشروطه فرود آورد.
- محمدولیخان تنکابنیرئیس کل نظام
رئیس نظام کنار عینالدوله؛ پس از مهر پیام تنکابن.
- محمدعلی شاه قاجارپادشاه ایران
تلگراف به میرهاشم همان روز بمباران؛ مستثنی کردن تبریز از انتخابات؛ دستخط اردیبهشت.
- مرتضیقلی اقبالالسلطنه ماکوئیحکمران ماکو؛ هماورد مجاهدان خوی
بسیج سپاه کرد و ماکو؛ شکست پل آجی.
- حیدرخان عمواوغلیانقلابی سوسیالدموکرات؛ سازماندهنده شاخهٔ ترور
جعبهٔ بمب مرند که شجاعنظام را کشت و راه جلفا را چند روز باز کرد.