استبداد صغیر
به توپ بستن مجلس و واقعه باغشاه
شاهنشاهی
۲ تیر ۲۴۶۷
میلادی
۲۳ ژوئن ۱۹۰۸
خلاصه
سهشنبه ۲ تیر ۱۲۸۷ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۶۷، ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸) بریگاد قزاق به فرماندهی ولادیمیر لیاخوف و به دستور محمدعلیشاه بهارستان را به توپ بست. پادشاه از ۱۲ خرداد در باغشاه بود. مجلس خواست بیرون کردن هشت تن، از جمله جهانگیرخان مدیر صور اسرافیل و ملکالمتکلمین، را نپذیرفت. بامداد ۲ تیر نخست تیر از افسر روسی درآمد. فردای آن، آن دو را در باغشاه بیبازپرس خفه کردند. بهبهانی و طباطبایی را در پارک امینالدوله زدند.
کسروی هفتهٔ پیش از توپ را هفتهٔ زبونی تهران مینامد: انجمنها در ۲۲ خرداد پراکنده شدند و راپورت لیاخوف برای همین پراکندن ارج گذاشت. دستخط انفصال مجلس را برای سه ماه بست و وعدهٔ بازگشایی با مجلس سنا داد. شهرها، جز تبریز و رشت، انجمن را بستند. همان روز در تبریز جنگ آغاز شد.
تقیزاده و دهخدا به سفارت انگلیس بست نشستند. کسروی دنبالهٔ ایستادگی را در تبریز میبیند، نه در تهران.
زمینه
پس از توپخانه و دوشانتپه
احمد کسروی بازپسین کوشش محمدعلیشاه را از خانهٔ عضدالملک تا توپ سهشنبه ۲ تیر ۱۲۸۷ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۶۷، ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸) میبرد. پادشاه از ایراد اروپا میترسید و از تکرار هشدار سرکردگان در آشوب میدان توپخانه نیز بیم داشت. چارهٔ روس برای این هر دو یک صورت داشت. کار را دستگیری چند تن بنمایانند. وعدهٔ گشودن دوبارهٔ مجلس را در سه ماه بدهند. اجرا را به بریگاد قزاق ولادیمیر لیاخوف بسپارند. دستگیری، بهانهٔ مفسدان را میساخت. مهلت سه ماه، انفصال را موقت نشان میداد. سپردن کار به قزاق، سرباز ایرانی را از میان برمیداشت. لیاخوف خود همین را میخواست تا رسوخ قزاقخانه در سیاست ایران محکم بماند. بدینسان نقشه، به روایت کسروی، خشم یکروزه نبود. صورت آن از پیش چیده شده بود. مجلس شورای ملی همان مجلسی بود که محمدعلیشاه در آگهی ۱۸ خرداد هنوز «در کمال امنیت» میخواند و در دستخط پس از توپ برای سه ماه منفصل کرد. انجمنها جمعهای شهر بودند. یکصد و هشتاد انجمن در آدینهٔ ۲۲ خرداد در مدرسهٔ سپهسالار نشسته بودند و به پیام یک سرهنگ پراکنده شدند. باغشاه باغی بیرون شهر بود که پادشاه برای گرد آوردن سپاه به آن رفت، و بهارستان عمارت مجلس بود که ۲ تیر به توپ بسته شد. بریگاد قزاق نیرویی بود به فرماندهی لیاخوف، افسر روس، و او مداخلهٔ سرباز ایرانی را در این کار نپذیرفت. این چهار نام، مجلس و انجمن و باغشاه و قزاق، صحنهٔ خرداد و تیر ۱۲۸۷ است.
خانهٔ عضدالملک و بدگمانی به ظلالسلطان
نشستهای خانهٔ عضدالملک را محمدعلیشاه به انگیزش ظلالسلطان میشمرد و گمان میکرد مراد از آن گردانیدن خود اوست. کسروی این گمان را از خود ظلالسلطان نمیداند. میگوید روسیان این بدگمانی را در دل پادشاه پدید آوردند، تا خانهٔ عضدالملک در نظر او توطئهٔ رقیب باشد نه کوشش برای دور کردن پیرامونیان. قاجاریان و آزادیخواهان بیرون کردن شش تن از دربار را خواستند. یکی از آن شش تن حسینپاشاخان امیربهادر جنگ بود، همان که شب ۱۴ خرداد از سفارت روس به باغشاه شتافت و شب توپ وزیر جنگ شد. خواست آزادیخواهان این بود که پیرامون پادشاه از مردانی تهی شود که آنان را مانع مجلس میدانستند. پادشاه پنداشت میخواهند پیرامونیانش را دور کنند تا تنها بماند. پذیرفتن ۱۲ خرداد این پندار را از میان نبرد. نوشته فردا بیرون آمد و آزادیخواهان شادی کردند، و همان ساعت قرار باغشاه گذاشته شد.
چه رخ داد
۱۲ خرداد: پذیرفتن شش تن، و نهاد باغشاه
سهشنبه ۱۲ خرداد ۱۲۸۷ عضدالملک با مشیرالسلطنه نزد محمدعلیشاه رفتند. پادشاه پنداشت میخواهند پیرامونیانش را دور کنند تا تنها بماند. با این حال پذیرفت، و فردا نوشته بیرون آمد. آزادیخواهان شادی کردند. همان هنگام او با سرگی شابشال، معلم روسیاش، و با لیاخوف نهاد که از شهر به باغشاه رود، سپاه گرد آورد، خود را نگه دارد و نقشهٔ برانداختن مجلس را تمام کند. کسروی این رفتن را آغاز دورهای نزدیک سیزده ماه میداند. در این مدت خون بسیار ریخت. سرانجام محمدعلیمیرزا از پادشاهی کنار کشید. آزادیخواهان همان فردا که نوشتهٔ پذیرفتن شش تن بیرون آمد شادی کردند. شادی کوتاه بود. همان هنگام قرار باغشاه با شابشال و لیاخوف گذاشته شد: از شهر برود، سپاه گرد آورد، خود را نگه دارد، و نقشهٔ برانداختن مجلس را تمام کند. پذیرفتن روز ۱۲ خرداد و نهاد همان روز، در روایت کسروی، دو روی یک تصمیم است. یکی را به شهر نشان داد و دیگری را در باغ اجرا کرد.
۱۴ خرداد: کالسکه، بریدن سیم، و دستخط گرما
پنجشنبه ۱۴ خرداد سیلاخوریها فریاد بگیر و ببند کردند. کالسکهٔ ششاسبه راه افتاد. محمدعلیشاه درون بود. لیاخوف و شابشال با شمشیر آخته در چپ و راست کالسکه میرفتند. شابشالی که دو روز پیش به خواهش عضدالملک از دربار رانده شده بود، دوباره پهلوی کالسکه بود. سیم تلگراف را پاره کردند، حتی سیم کمپانی انگلیسی را، با وعدهٔ تاوان. دستخط همان روز گرمای تهران را بهانه کرد.
جناب اشرف مشیرالسلطنه چون هوای طهران گرم و تحملش بر ما سخت بود از اینرو بباغشاه حرکت فرمودیم پنجشنبه ۴ جمادیالاولی [۱۴ خرداد ۱۲۸۷ (شاهنشاهی ۲۴۶۷)] عمارت باغشاه
مجلس همان پسین گفت موکب برای سیاحت رفته و حرکات سیلاخوری مورد اعتنا نیست. کسروی میگوید نمایندگان با این تعبیر خود را دست میانداختند. سیاحت نامی بود برای کالسکهای که لیاخوف و شابشال با شمشیر آخته بدرقه میکردند، و اعتنا نکردن نامی بود برای فریاد بگیر و ببند سیلاخوریها. همان شب امیربهادر فاصلهٔ سفارت روس تا باغشاه را شتافت. این دویدن، قرار باغشاه را به سفارت روس گره میزند. تعبیر بعدازظهر مجلس، که موکب را به سیاحت رفته میخواند، با این دویدن شب جمع نمیشود. یکشنبه ۱۷ خرداد قاجاریان با عضدالملک به باغشاه رفتند. هنگام خروج، قزاقان جلالالدوله و علاءالدوله و سردار منصور را گرفتند. عضدالملک، که سه روز پیش خواست بیرون کردن درباریان را به کاخ برده بود، خود نیز ماند و به شهر برنگشت. بدینسان مردی که میانجی بیرون راندن پیرامونیان بود، در همان باغی ماند که پادشاه برای گرد آوردن سپاه برگزیده بود. جلالالدوله و علاءالدوله و سردار منصور هر سه هنگام خروج از شهر به دست قزاق افتادند. کسروی نام این سه را در کنار ماندن عضدالملک میآورد: کسانی که با او به باغ رفتند، بیآنکه مانند او در باغ بمانند، گرفتار شدند. سیم کمپانی انگلیسی را جدا نام میبرد، چون بریدن سیم دولت یک کار است و بریدن سیم یک کمپانی بیگانه، با وعدهٔ تاوان، کار دیگر. پادشاه نمیخواست خبر پیش از دستخط گرما به شهرها برسد، و تاوان را برای سیمی پذیرفت که مال ایران نبود.
۱۸ خرداد: آگهی راه نجات
دوشنبه ۱۸ خرداد آگهی «راه نجات و امیدواری ملت» پخش شد. سیم را روز ۱۴ بریده بودند، حتی سیم کمپانی انگلیسی را. مخبرالدوله سیم را بست و متن آگهی را به شهرها رساند، پیش از آنکه تلگراف سید محمد طباطبایی و سید عبدالله بهبهانی از راه قزوین برسد. بدینسان شهرها نخست روایت باغشاه را شنیدند و تلگراف دو سید دیرتر رسید. محمدعلیشاه در آگهی نوشت که ایران مشروطه است و در شمار دولتهای دارای قانون اساسی، و وکلا در امنیت کار خود را میکنند، و از وساطت برای کسانی که از حد بگذرند نمیگذرد. محمدعلیشاه نوشت ایران مشروطه است و مفسدان مخذول خواهند شد.
صراحتاً بشما میگویم که بهیچوجه منالوجوه ممکن نیست بیش از این دولت و ملت خود را دچار حوادث و انقلابات دیده و از اعمال مغرضین صرف نظر فرمایم... ایران بطوریکه دستخط فرموده و بعموم دول اعلان فرموده ایم مشروطه و در عداد دول کنستیتوسیون محسوب است وکلا و مجلس شورای ملی در کمال امنیت و قدرت بتکالیفی که از برای آنها مقرر است عمل خواهند کرد... مفسدین بی هیچ قبول وساطتی مخذول و منکوب هر کسی از حدود خود تجاوز نماید مورد تنبیه و سیاست سخت خواهد شد
کسروی این آگهی را آگهی جنگ میخواند. پادشاه از یک سو خود را در شمار دولتهای دارای قانون اساسی میگذاشت و از سوی دیگر وعده میداد که از هیچکس وساطت نپذیرد.
راپورت ۵۹ و ۶۰، و ده بند نقشه
راپورت ۵۹ لیاخوف مجلس را آشیانهٔ دزدان نامید و آزادی تام خواست. در این گزارش، بهارستان نه دارالشورا که پناه دزد است، و خواست فرماندهٔ قزاق نه محدود کردن مجلس که آزادی کامل برای برانداختن آن است. کسروی این راپورت را کنار راپورت ۶۰ میگذارد تا نشان دهد نقشه پیش از توپ نوشته شده بود. راپورت ۶۰ میگوید پترزبورگ این راه را پذیرفت. محمدعلیشاه هنوز تردید داشت. تردید وقتی شکست که تهدید رسید حمایت قطع خواهد شد. بدینسان، به روایت لیاخوف، تصمیم نهایی نه از دلگرمی پترزبورگ که از بیم از دست دادن همان حمایت برآمد. ده بند نقشه، به روایت همین راپورت، کار را مرحلهبهمرحله میچید. نخست رشوه به وکلا، تا مجلس از درون سست شود. سپس رفتار دوستانه تا دقیقهٔ آخر، تا آزادیخواهان هشدار را جد نگیرند. آنگاه بیرون کردن مسلحان از پیرامون بهارستان. قزاقها با قیافهٔ بدل میآمدند تا پیش از درگیری شناخته نشوند. محاصره با توپ مرحلهٔ بعد بود. تاراج خانهها، دار و نفی، و سرانجام اعلان بازگشایی مجلس، سه بند پایانی بود. بند آخر همان وعدهای است که دستخط انفصال، پس از توپ، به زبان خود پادشاه تکرار کرد: سه ماه فترت، سپس وکیلی دیگر و مجلس سنا. لیاخوف مداخلهٔ سرباز ایرانی را رد کرد. نمیخواست افواج دولتی در کار شریک شوند. مراد او این بود که رسوخ قزاقخانه در حیات سیاسی ایران محکم بماند و فتح به نام بریگاد ثبت شود، نه به نام قشون ایران. فیروز کاظمزاده رایزنی هارتویگ و لیاخوف با محمدعلیشاه را برای برانداختن قانون اساسی و پراکنده کردن مجلس ثبت میکند. دربارهٔ اصالت گزارشهایی که ادوارد براون از لیاخوف چاپ کرده بحث هست و کاظمزاده همین بحث را یادآوری میکند. خواست آن رایزنی، به نقل او، این بود.
قانون اساسی برچیده شود و مجلس پراکنده گردد.
متن اصلیabolish the Constitution, disperse the Majlis
۲۲ خرداد: یکصد و هشتاد انجمن، و هفتهٔ زبونی
آدینه ۲۲ خرداد یکصد و هشتاد انجمن در مدرسهٔ سپهسالار گرد آمده بودند. شماره را کسروی میآورد تا اندازهٔ آن جمع را نشان دهد: نه یک دسته، که یکصد و هشتاد انجمن در یک مدرسه. غلامرضاخان سرهنگ پیام آورد که پراکنده شوند. بهبهانی و طباطبایی و سید حسن تقیزاده، نمایندهٔ تبریز، خود مردم را پراکنده کردند. پراکندن را قزاق با زور انجام نداد. سه تن از سران مشروطه پیام سرهنگ را به انجمنها رساندند.
ملت مظلومیت خود را بدنیا نشان داد
از آدینه ۲۹ خرداد انجمنها دوباره به مدرسه آمدند، با سفارش که افزار جنگ نیاورند. یک هفته میان ۲۲ و ۲۹ خرداد، به داوری کسروی، با سستنهادی گذشت. روزنامهٔ مجلس پراکندن آدینه را شکست مفسدان خوانده بود و تقیزاده فلسفه میسرود که ملت مظلومیت خود را به دنیا نشان داده است. کسروی این هر دو تعبیر را زبونی میداند و راپورت لیاخوف را گواه میآورد که محمدعلیشاه و فرماندهٔ قزاق برای همین پراکندن ارج گذاشتند. در برابر، تبریز در همان روزها میجوشید. او هفتهٔ تهران را هفتهٔ زبونی مینامد. دنباله در مقاومت تبریز است.
خواست بیرون کردن هشت تن
فردای پراکندن، محمدعلیشاه بیرون کردن هشت تن از سران آزادی را خواست: بیرون از ایران، یا سپردن به دست او. چهار نام را کسروی قطعی میداند. جهانگیرخان شیرازی مدیر صور اسرافیل بود و گناه آن روزنامه، به روایت کسروی، بر او افتاد. سید محمدرضا شیرازی مدیر مساوات بود، همان روزنامهای که داستان لویی شانزدهم را نوشت و سپس با سوگندهای ریشخندآمیز دربار را نشانه گرفت. ملکالمتکلمین واعظ بود و چهارشنبه در باغشاه خفه شد. سید جمال واعظ نیز در شمار همین چهار تن است. سپس کسروی بهاءالواعظین و میرزا داودخان را میآورد. دو تن دیگر را نشناخته است. کتاب آبی تقیزاده و مستشارالدوله را در این فهرست میشمارد. مستشارالدوله این را نمیپذیرد. کسانی حاجی میرزا ابراهیمآقا را نیز در آن هشت تن گذاشتهاند. کسروی این افزوده را بیانگیزه میشمارد. ابراهیمآقا، در روایت او، نه از تسلیمشدگان که از کسانی بود که جنگ میخواست، و روز توپ در بهارستان بود.
مجلس گردن ننهاد. گروهی از نمایندگان میگفتند این چند تن را بسپارند تا کشاکش پایان یابد. بهبهانی ایستاد.
ما اگر این درخواست دربار را بپذیریم هر زمان درخواست دیگری خواهند کرد
اگر به جای اینها سلطانالعلماء، مدیر روحالقدس، و قاضی ارداقی را میشمردند، کسروی میگوید به خواست محمدعلیشاه نزدیکتر بود. این دو در فهرست هشت تن نبودند. سلطانالعلماء روزنامهٔ روحالقدس را اداره میکرد و قاضی ارداقی قاضی بود. کسروی نابودی هر دو را سپس در باغشاه میآورد. نامی که دربار بیرون داد نام واعظ و مدیر روزنامه بود. گروهی همچنان میگفتند آن هشت تن بیرون روند و خشم پادشاه فرو نشیند. دو سید ایستادگی ستمکشانه میخواستند: تحمل کنند، هشت تن را نسپارند، و به جنگ هم برنخیزند. حاجی میرزا ابراهیمآقا و تقیزاده جنگ میخواستند. این اختلاف در خود مجلس بود: گروهی میگفتند چند تن را بسپارند تا کشاکش تمام شود، بهبهانی میگفت پذیرش یک خواست خواست بعدی را میآورد، دو سید ستمکشی میخواستند، و دو تن دیگر جنگ.
تلگراف نجف، و پاسخ دو روز پیش از توپ
دو سید و سید جمالالدین افجهای به نجف نوشتند که محمدعلیشاه بیبهانه بیرون دروازه اردو زده است. آخوند ملا محمدکاظم خراسانی و شیخ عبدالله مازندرانی به صاحبمنصبان، امیران، قزاق، نوکرهای نظامی، عشایر و سرحدداران نوشتند. حفظ جان و ناموس و مال مسلمانان را بر عهدهٔ آنان گذاشتند و گفتند همراهی با مخالفان مشروطه، هر که باشد، حتی اگر به مسلمانان حامی این اساس تعرض شود، محاربه با امام عصر است و باید از آن پرهیز کنند و بر ضد مشروطه اقدامی نکنند.
تهران توسط آقایان حججالاسلام بهبهانی و طباطبایی و افجهای دامت برکاتهم عموم صاحبمنصبان و امراء و قزاق و نوکرهای نظامی و عشایر و سرحدداران ایران ایدهمالله تعالی بسلام وافر مخصوص میداریم همواره حفظ حدود و نفوس و اعراض و اموال مسلمین در عهده آن برادران محترم بوده و هست و همگی بدانند که همراهی با مخالفین اساس مشروطیت هر که باشد ولو با تعرض بر مسلمانان حامیان این اساس قویم محاربه با امام عصر عجلالله فرجه است باید تحرز و ابداً بر ضد مشروطیت اقدام ننمایند
محمدعلیشاه ۲۸ خرداد تلگراف درازی به نجف فرستاد. خود را مؤسس مشروطه خواند و آزادیخواهان را بابی نامید. این تلگراف، سه روز پیش از پاسخ نجف و پنج روز پیش از توپ، کوشش او بود که علما را از مجلس جدا کند. پاسخ ۳۱ خرداد، دو روز پیش از توپ، از نجف آمد. کسروی نمیداند این پاسخ به بهبهانی و طباطبایی و افجهای رسیده است یا در راه مانده است. فاصلهٔ پاسخ تا توپ دو روز بود.
سهشنبه ۲ تیر: توپ بهارستان
شب، کابینه عوض شد و امیربهادر وزیر جنگ شد. او در شمار شش تنی بود که بیرون کردنش را خواسته بودند، و شب ۱۴ خرداد فاصلهٔ سفارت روس تا باغشاه را شتافته بود. بامداد ۲ تیر، میرپنجه علیآقا مدرسهٔ سپهسالار را گرفت. مجاهدان او را بیرون کردند. سپس لیاخوف با توپ آمد. سید جمالالدین افجهای از پامنار رسید. کسروی از شاهدان میآورد که نخست تیر از افسر روسی بود. در مجلس، میان دیگران، بهبهانی و طباطبایی و حاجی میرزا ابراهیمآقا بودند. جهانگیرخان و ملکالمتکلمین از چند روز پیش در بهارستان پناهنده بودند، چون بیرون شهر برایشان امن نبود. سفارش این بود که به افسر روسی تیر نزنند، از بیم آنکه زخم او دخالت دولت روس را به دنبال آورد.
دو سید دیوار پشت مجلس را شکافتند و به پارک امینالدوله رفتند. انجمن آذربایجان و خانهٔ وزیر اکرم تا نزدیک نیمروز ایستادند. سپس بهارستان را تاراج کردند. در پارک، قزاقان دو سید را زدند و ریش کندند. مستشارالدوله میگوید حاجی میرزا ابراهیمآقا بامداد در خانهاش را زد.
من رفتم شما هم زودتر بیایید.
همان روز، در همان هنگامه، او را در پارک امینالدوله کشتند. کسروی میگوید گویا ششلول همراه داشت. مستشارالدوله فقط این را آورده که بامداد در خانهاش را زد و گفت میرود و زودتر بیایند. کشته شدن او در پارک، نه در خانه، نشان میدهد به بهارستان رسیده بود. او از کسانی بود که جنگ میخواست، و در شمار هشت تنی که کسروی قطعی میداند نبود. حسن ارفع، که آن سالها نوجوان بود و بعدها ژنرال شد، در خاطراتش مینویسد ملیگرایان مدافع قانون اساسی با دستاندازی روسیه مخالف بودند و به همین سبب روسیه از حلقهٔ گرد محمدعلیشاه پشتیبانی کرد. او ایشان را مرتجع مینامد. مینویسد بریگاد قزاق ایران به فرماندهی کلنل لیاخوف، به دستور محمدعلیشاه و با موافقت ضمنی سفارت روسیه، در ۱۹۰۸ مجلس را به توپ بست. سال بعد، به نوشتهٔ او، قوای ملی از رشت و از اصفهان به تهران آمدند و محمدعلیشاه ناچار به سفارت روسیه پناه برد.
چهارشنبه ۳ تیر: باغشاه
چهارشنبه ۳ تیر، فردای توپ، ملکالمتکلمین و جهانگیرخان را بیبازپرس خفه کردند. بازپرسی در کار نبود. ملک دم در این بیت را خواند. بارگاه داد ستم دیده بود، و او میپرسید بر بارگاه دشمن چه خواری خواهد رسید.
ما بارگه دادیم این رفت ستم بر ما / بر بارگه عدوان آیا چه رسد خذلان
مامانتوف از شابشال شنید که محمدعلیشاه پافشاری داشت این دو کیفر بینند. شابشال، که پنجشنبه با شمشیر آخته پهلوی کالسکه بود، در باغشاه این پافشاری را برای مامانتوف نقل کرد. تقیزاده در ذیل ششم مینویسد حشمتالدوله بهبهانی، طباطبایی و امامجمعهٔ خوی را در باغشاه از آسیب نگاه داشت. دو سید را در پارک زده و ریش کنده بودند. حفظ جانشان در باغشاه، به این روایت، کار حشمتالدوله بود. در ذیل هفتم تقیزاده مینویسد ادوارد هفتم اظهارات محمدعلیشاه را مستقیماً برخلاف حقیقت خواند.
دستخط سه ماه، و بست سفارت انگلیس
لیاخوف حکومت نظامی اعلام کرد. دستخط انفصال همان بند دهم راپورت ۶۰ را اجرا کرد. بهانه این بود که دولت خواسته مفسدان را دستگیر کند و مجلس از آنان حمایت کرده، و گروهی بهارستان را پناهگاه ساخته و در برابر قشون سنگر بسته و بمب و نارنج به کار بردهاند. نتیجهٔ دستخط سه بند داشت. از همان روز تا سه ماه مجلس منفصل میماند. پس از این مدت وکلایی متدین و دوست دولت برگزیده میشوند. پارلمان با مجلس سنا، موافق قانون اساسی، گشوده میشود و به انتظام میپردازد. دستخط عفو عمومی در کنار همین انفصال آمد.
خواستیم مفسدین را دستگیر نماییم مجلس از آنها حمایت نمود و عدهای از اشرار مجلس را پناهگاه قرار داده در مقابل قشون دولتی سنگر بسته بمب و نارنج و آلات ناریه استعمال کردند ما هم از امروز تا سه ماه دیگر مجلس را منفصل نموده پس از این مدت وکلای متدین ملت و دولت دوست منتخب شده با مجلس سنا موافق قانون اساسی پارلمان مفتوح شده مشغول انتظام گردد
تقیزاده و علیاکبر دهخدا به سفارت انگلیس بست نشستند. دهخدا با صور اسرافیل پیوند داشت و کسروی گناه آن روزنامه را بر جهانگیرخان میگذارد، که از هشت تن بود و در باغشاه خفه شد. تقیزاده از کسانی بود که مردم را در آدینهٔ سپهسالار پراکنده بودند. راپورت ۱۲ لیاخوف میگوید سفیر روس گفته بود انگلیس بوی کار برده و پناهندگان را میپذیرد. بست این دو در سفارت همان پذیرشی است که سفیر روس از انگلیس انتظار داشت. یحیی دولتآبادی در حیات یحیی، جلد دوم، صفحات ۲۷۰ تا ۲۷۷ و ۳۰۳، سقوط مجلس را از دست رفتن پشتیبانی مردم میداند. ونسا مارتین این داوری را از او نقل میکند.
مساوات، و تلگراف همان روز به میرهاشم
کسروی در گفتار دهم میگوید سید محمدرضا شیرازی در مساوات داستان لویی شانزدهم را نوشت. محمدعلیشاه از عدلیه دادخواهی کرد. مدیر روزنامه نرفت. نمونهٔ ریشخند او چنین است.
مگر تصور میشود که بعد از این ایرانی دست از حقوق مشروع خود بردارند و دزدانرا بیمکافات آسوده گذارند. نه والله نه بالله هر کس این خیال محال و تصور باطل را در خاطر مقدس پادشاه ما القا نماید بجمیع انبیاء و اولیاء و ارواح مقدسه دنیا سوگند و بروح عدالت و حقیقت و مساوات قسم است که خیانت صریح بمقام سلطنت نموده و اگر این قسمها را باور ندارند بایران پرستی شاپشال و بدانش امیربهادر و به پاک دامنی سعدالدوله و بدیانت اقبالالدوله و بعصمت و عفت آصف افخم و برحم و مروت ظفرالسلطنه و غیرت و عصبیت قوامالدوله و بخلق نازنین حاجب الدوله قدیم و برساله عملیه حجةالاسلام آقامیرزا مصطفی و به نیکنامی و تقوای مجتهد تبریزی و بارواح طیبه اعضای انجمن مقدس فتوت قسم یاد میکنم...
کسروی این تندی را زشت میداند. ریشخند، سوگند به ایراندوستی شابشال و به دانش امیربهادر و به پاکدامنی سعدالدوله و به دیانت اقبالالدوله است، و به عصمت آصف افخم و به رحم ظفرالسلطنه و به غیرت قوامالدوله و به خلق حاجبالدولهٔ قدیم و به رسالهٔ عملیهٔ میرزا مصطفی و به نیکنامی مجتهد تبریزی و به ارواح اعضای انجمن فتوت. هر سوگند نام کسی را میآورد که نویسنده دشمن مشروطه میشمارد. غروب ۲ تیر در تبریز خبر توپ از تلگرافخانه پخش شد و جنگ شهری همان روز آغاز گردید. محمدعلیشاه به آقا میرهاشم نوشت که فتح کرده، سید عبدالله را به کربلا و سید محمد را به خراسان فرستاده، ملک و جهانگیر را سیاست کرده، و دیگران را محبوس داشته است. از میرهاشم خواست با همان قدرت به رفع مخالفان مشغول شود و اگر تقویت میخواهد بگوید. احوال حجج اسلام را پرسید و گفت همین تلگراف را به ایشان نشان دهند. تلگراف به امضای محمدعلیشاه قاجار است.
جناب مستطاب شریعتمدار آقا میرهاشمآقا سلمهالله تعالی با کمال قدرت فتح کردم مفسدین را گرفتار کرده سیدعبدالله را بکربلا فرستادم سید محمد را بخراسان ملک المنظمین و میرزاجهانگیر را سیاست کردم مفسدین تماماً محبوس شما هم با کمال قدرت مشغول رفع مفسدین باشید و از من هم هر نوع تقویت بخواهید حاضرم منتظر جواب هستم جنابان حججالاسلام سلمهملله را احوال پرسم همین تلگراف را بایشان نشان دهید. محمدعلیشاه قاجار
در چاپ «ملک المنظمین» آمده است. مراد ملکالمتکلمین است. جنگ شهری را در مقاومت تبریز باید خواند.
دیدگاهها
کسروی: طراحی، نه خشم یکروزه
کسروی زبونی تهران را لکهٔ سیاه میخواند که ایستادگی تبریز سترد. راپورتهای لیاخوف را گواه میآورد که پراکندن انجمنها را دربار و قزاق پیروزی شمردند. دستخط سه ماه را اجرای بند دهم همان راپورت ۶۰ میداند: نخست دستگیری، سپس مهلت، سپس وعدهٔ مجلسی دیگر. تندی مساوات را زشت میشمارد، اما خواست سپردن هشت تن را نیز نمیپذیرد، چون بهبهانی گفته بود پذیرش یک خواست، خواست بعدی را به دنبال میآورد. کسانی را که پیش از توپ بستگی دربار ساخته بودند در تهران ماندند، بیزیانی که به مجاهدان و مدیران روزنامه نرسید.
ارفع: پشتیبانی روسیه از حلقهٔ دربار
حسن ارفع مخالفان مجلس را مرتجع مینامد و پشتیبانی روسیه را نتیجهٔ مخالفت ملیگرایان با دستاندازی آن دولت میداند. بمباران را کار بریگاد قزاق به فرمان لیاخوف، به دستور محمدعلیشاه و با موافقت ضمنی سفارت روسیه، در ۱۹۰۸ مینویسد.
ارفع بمباران مجلس در ۱۹۰۸ را کار بریگاد قزاق به فرمان لیاخوف، به دستور محمدعلیشاه و با موافقت ضمنی سفارت روسیه، مینویسد. مخالفان مجلس را مرتجع مینامد.
کاظمزاده، دولتآبادی، و تقیزاده
کاظمزاده بر اصالت گزارشهایی که ادوارد براون از لیاخوف چاپ کرده انگشت میگذارد و همانجا یادآوری میکند که دربارهٔ این گزارشها بحث هست. با این هشدار، خواست رایزنی هارتویگ و لیاخوف را برچیدن قانون اساسی و پراکنده کردن مجلس میداند. این خواست با ده بند راپورت ۶۰ یکی است: از رشوه و رفتار دوستانه تا توپ و دار و اعلان بازگشایی. دولتآبادی در حیات یحیی، جلد دوم، صفحات ۲۷۰ تا ۲۷۷ و ۳۰۳، فرو ریختن مجلس را از دست رفتن پشتیبانی مردم میداند. ونسا مارتین این داوری را از او نقل میکند. تقیزاده حفظ بهبهانی و طباطبایی و امامجمعهٔ خوی را به حشمتالدوله نسبت میدهد، و از داوری ادوارد هفتم یاد میکند که سخنان محمدعلیشاه را مستقیماً برخلاف حقیقت خواند. بدینسان سه خوانش کنار هم میماند. کسروی نقشه را از راپورتها میخواند. کاظمزاده همان نقشه را از رایزنی هارتویگ میآورد و در اصالت برخی گزارشها درنگ میکند. دولتآبادی علت سقوط را در خود شهر میجوید، نه تنها در باغشاه.
کاظمزاده رایزنی هارتویگ و لیاخوف را برای برانداختن قانون اساسی میآورد و دربارهٔ اصالت گزارشهای لیاخوف که براون چاپ کرده هشدار میدهد.
مارتین از دولتآبادی نقل میکند که مجلس چون پشتیبانی مردم را از دست داد فرو ریخت.
تقیزاده مینویسد حشمتالدوله سه تن از علما را در باغشاه حفظ کرد، و ادوارد هفتم سخنان محمدعلیشاه را برخلاف حقیقت خواند.
پیامدها
شهرها بستند، تبریز نبست
شهرها، جز تبریز و رشت، انجمن را بستند. استثنا دو شهر است و کسروی هر دو را نام میبرد. تبریز همان روز جنگ را آغاز کرد و یازده ماه ایستاد. رشت انجمن را نبست و سال بعد، به نوشتهٔ حسن ارفع، قوای ملی از رشت و از اصفهان به تهران آمدند. راپورت ۶۳ دستخط تزار را میآورد: آفرین قزاقها. آفرین پس از توپ است، برای بریگادی که لیاخوف خواسته بود سرباز ایرانی در کارش شریک نشود. کسروی وعدهٔ سه ماه را همان بند دهم راپورت ۶۰ میداند که پیش از توپ نوشته شده بود: دستگیری، مهلت، و اعلان بازگشایی. در تهران آن بازگشایی وفا نشد. کسانی که پیش از توپ با دربار بستگی ساخته بودند در تهران ماندند و زیان ندیدند. زیان به مدیر روزنامه و واعظ و به کسانی رسید که در بهارستان پناهنده بودند. مرکز ایستادگی از پایتخت به تبریز رفت.
سالشمار
۱۲ خرداد ۱۲۸۷
شاهنشاهی ۱۲ خرداد ۲۴۶۷
میلادی ۲ ژوئن ۱۹۰۸
خواست بیرون کردن درباریان
عضدالملک و مشیرالسلطنه بیرون کردن شش تن را خواستند. محمدعلیشاه پذیرفت و نهاد که به باغشاه رود.
۱۴ خرداد ۱۲۸۷
شاهنشاهی ۱۴ خرداد ۲۴۶۷
میلادی ۴ ژوئن ۱۹۰۸
رفتن به باغشاه
کالسکه با لیاخوف و شابشال. بریدن سیم، حتی سیم کمپانی انگلیسی.
۱۸ خرداد ۱۲۸۷
شاهنشاهی ۱۸ خرداد ۲۴۶۷
میلادی ۸ ژوئن ۱۹۰۸
راه نجات
آگهی جنگ محمدعلیشاه به شهرها رسید. سیم را مخبرالدوله دوباره بست.
۲۲ خرداد ۱۲۸۷
شاهنشاهی ۲۲ خرداد ۲۴۶۷
میلادی ۱۲ ژوئن ۱۹۰۸
پراکندن انجمنها
آدینهٔ سپهسالار. کسروی این هفته را هفتهٔ زبونی تهران مینامد.
۲ تیر ۱۲۸۷
شاهنشاهی ۲ تیر ۲۴۶۷
میلادی ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸
توپ بهارستان
همان روز جنگ تبریز آغاز شد.
۳ تیر ۱۲۸۷
شاهنشاهی ۳ تیر ۲۴۶۷
میلادی ۲۴ ژوئن ۱۹۰۸
باغشاه
خفه کردن ملکالمتکلمین و جهانگیرخان.
منابع
کسروی گفتار یازدهم را از خانهٔ عضدالملک و رفتن محمدعلی شاه قاجار به باغشاه تا توپ ۲ تیر و خفه کردن ملکالمتکلمین و جهانگیرخان میبرد. حاجی میرزا ابراهیمآقا را در میان کسانی میآورد که جنگ میخواستند و روز توپ در بهارستان بودند؛ او را در پارک امینالدوله کشتند.
ملکزاده قتل پدرش ملکالمتکلمین و جهانگیرخان را با جزئیات دردناک گزارش میدهد.
براون نقش مستقیم افسران تزاری را در نابودی پارلمان ایران مستند کرده است.
دوره
پادشاه
کسان
- محمدعلی شاه قاجارپادشاه ایران
باغشاه، آگهی راه نجات، خواستن هشت تن، دستخط انفصال سه ماه، اصرار به کشتن ملک و جهانگیر.
- ولادیمیر لیاخوففرماندهٔ بریگاد قزاق
راپورت ۵۹ و ۶۰؛ فرمان میدان ۲ تیر؛ حکومت نظامی؛ محاصرهٔ سفارت انگلیس.
- سرگی مارکویچ شابشالمعلم روسی محمدعلیشاه
شمشیر آخته پهلوی کالسکهٔ پنجشنبه؛ شماتت جهانگیرخان در باغشاه.
- حسینپاشاخان امیربهادر جنگوزیر جنگ
شب ۱۴ خرداد از سفارت روس به باغشاه؛ وزیر جنگ کابینهٔ شب بمباران.
- نصرالله بهشتی ملکالمتکلمینواعظ مشروطه؛ کشتهٔ باغشاه
از هشت تن؛ خفه کردن چهارشنبه ۳ تیر؛ شعر دم در.
- میرزا جهانگیرخان صور اسرافیلمدیر روزنامهٔ صور اسرافیل
از هشت تن به گناه صور؛ شوشکه جلو سفارت؛ اعدام با ملک.
- سید محمد طباطباییپیشوای روحانی مشروطه در تهران
تلگراف قزوین؛ پراکندن آدینه؛ کتک پارک؛ تبعید خراسان.
- سید عبدالله بهبهانیپیشوای سیاسیتر روحانیان مشروطهخواه تهران
همان تلگراف؛ نپذیرفتن هشت تن؛ تبعید عتبات.
- سید حسن تقیزادهنمایندهٔ تبریز
پراکندن مردم؛ کسروی تلگراف دروغ تبریز و غیبت روز جنگ را به او میدهد؛ بست انگلیس.
- علیاکبر دهخداطنزپرداز و نویسندهٔ صور اسرافیل
گناه صور بر جهانگیر افتاد؛ بست سفارت انگلیس با تقیزاده.
- سلطانالعلماء خراسانیروزنامهنویس؛ مدیر روحالقدس
در فهرست هشت تن نبود؛ کسروی او را سزاوارتر میداند؛ شکنجه و انبار باغشاه.