برو به محتوا
شیر و خورشید، نشان تاریخی ایران

گاهنامهٔ مشروطه

مجلس دوم و اولتیماتوم

خلع محمدعلی شاه و پادشاهی احمد شاه قاجار

هجری شمسی

شاهنشاهی

۲۵ تیر ۲۴۶۸

میلادی

۱۶ ژوئیه ۱۹۰۹

رویداد اصلی مشروطیتدربار و ساختار قدرت

خلاصه

خلع محمدعلی شاه و پادشاهی احمد شاه قاجار نام رویداد ۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) است. در بامداد آن روز محمدعلی شاه قاجار، پادشاه ایران، با گروهی از همراهان از سلطنت‌آباد به سفارت روسیه در زرگنده پناه برد. همان روز، مجلس عالی رجال و علما و اصناف در عمارت بهارستان او را از سلطنت برداشت، سلطان احمد میرزا را به پادشاهی شناخت، و نیابت سلطنت را موقتاً به علی‌رضاخان عضدالملک قاجار، ایلخان ایل قاجار، سپرد.

احمد شاه قاجار در آن روز یازده سال و نزدیک به شش ماه داشت. براون، شوستر، سایکس، کاظم‌زاده و دانشنامهٔ ایرانیکا او را دوازده‌ساله، یا دوازده یا سیزده‌ساله، نوشته‌اند. مجلس دوم در ۱ آذر ۱۲۸۸ نیابت عضدالملک را با پنجاه و یک رأی تأیید کرد. پس از درگذشت عضدالملک، مجلس ناصرالملک را به نیابت برگزید. تاج‌گذاری رسمی در ۲۹ تیر ۱۲۹۳ نیابت را به پایان برد. شرح آن آیین در تاج‌گذاری احمد شاه قاجار آمده است. شرح جنگ در فتح تهران آمده است.

زمینه

پناهندگی محمدعلی شاه قاجار به سفارت روسیه

پس از سه روز جنگ در تهران، که شرح آن در فتح تهران آمده است، محمدعلی شاه قاجار در بامداد جمعه ۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی) از سلطنت‌آباد به سفارت روسیه در زرگنده رفت. ادوارد براون در کتاب «انقلاب ایران» و ویلیام مورگان شوستر در مقدمهٔ «اختناق ایران» می‌نویسند که این حرکت در ساعت هشت و نیم بامداد رخ داد و با آن، محمدعلی شاه قاجار «بالطبع» از تخت کناره گرفت، هرچند عزل رسمی تا نشست شب همان روز به تعویق افتاد.

دیرهنگام همان شب نشستی فوق‌العاده در محوطهٔ بهارستان برپا شد و شاه رسماً از سلطنت برداشته شد. پسر او، سلطان احمد میرزا، دوازده‌ساله، جانشین او اعلام گردید و عضدالملک، رئیس سالخورده و محترم خاندان قاجار، نایب‌السلطنه خوانده شد. بدین سان، در ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹، آرمان به‌ظاهر از دست‌رفتهٔ مشروطه در ایران یکباره جان گرفت.

متن اصلیLate this same evening an extraordinary meeting took place at the Baharistan grounds, and the Shah was formally deposed. His son, Sultan Ahmad Mirza, aged twelve, was proclaimed his successor, and Azadu'l-Mulk, the venerable head of the Qajar family, was declared Regent. Thus, on July 16, 1909, the apparently lost cause of Constitutionalism in Persia had been suddenly revived.

ویلیام مورگان شوستر، خزانه‌دار کل ایران در ۱۲۹۰ خورشیدی
کتاب خاطرات سیاسی «اختناق ایران»، مقدمه، ص ۴۰ تا ۴۱
نشر ۱۹۱۲ میلادی؛ رویداد ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی، برابر با ۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)
شوستر در مقدمهٔ کتاب خود، رویدادهای پیش از ورودش به ایران را بر پایهٔ گزارش‌های رسمی و روزنامه‌ها خلاصه می‌کند.

براون شمار همراهان را حدود پانصد سرباز و ملازم می‌داند، از جمله حسین‌پاشاخان امیر بهادر جنگ. فیروز کاظم‌زاده، با استناد به تلگراف نیکلای سابلین، کاردار روسیه در تهران، می‌نویسد جواهرات و پول را نیز به زرگنده بردند و پرچم روسیه و بریتانیا را بر بام خانهٔ وزیرمختار افراشتند. ناظم‌الاسلام کرمانی در «تاریخ بیداری ایرانیان» می‌نویسد خبر پناهندگی از دو ساعت به ظهر در شهر پیچید و مردم آن را استعفا از تاج و تخت دانستند.

اصول سی و پنجم تا سی و هشتم متمم قانون اساسی

متمم قانون اساسی، که مجلس اول آن را در ۱۲۸۶ خورشیدی تصویب کرد، مبنای حقوقی انتقال سلطنت را معین کرده بود. اصل سی و پنجم سلطنت را ودیعه‌ای می‌دانست که ملت به موهبت الهی به شخص پادشاه می‌سپارد. اصل سی و ششم، در صورت اصلی پیش از اصلاح مجلس مؤسسان در آذر ۱۳۰۴ خورشیدی، سلطنت مشروطهٔ ایران را در شخص سلطان محمدعلی شاه قاجار و اعقاب او نسل بعد نسل برقرار می‌دانست. اصل سی و هفتم ولایتعهد را، در صورت تعدد اولاد، به پسر اکبر پادشاه می‌سپرد، به شرط آنکه مادرش ایرانی‌الاصل و شاهزاده باشد. اصل سی و هشتم مقرر می‌داشت که ولیعهد وقتی می‌تواند شخصاً امور سلطنت را به عهده بگیرد که سن او به هجده سال بالغ شده باشد؛ و اگر به این سن نرسیده باشد، با تصویب هیئت مجتمعهٔ مجلس شورای ملی و مجلس سنا نایب‌السلطنه‌ای برای او انتخاب خواهد شد تا به هجده‌سالگی برسد.

در موقع انتقال سلطنت ولیعهد وقتی می‌تواند شخصاً امور سلطنت را متصدی شود که سن او به هیجده سال بالغ باشد چنانچه به این سن نرسیده باشد با تصویب هیئت مجتمعه مجلس شورای ملی و مجلس سنا نایب‌السلطنه برای او انتخاب خواهد شد تا هیجده‌سالگی را بالغ شود.

متمم قانون اساسی ایران، اصل سی و هشتم، صورت اصلی پیش از اصلاح مجلس مؤسسان
قانون اساسی «متمم قانون اساسی»، اصل سی و هشتم
تصویب ۱۲۸۶ خورشیدی (۲۴۶۶ شاهنشاهی، ۱۹۰۷ میلادی)
این اصل سن تصدی شخص ولیعهد را هجده سال معین می‌کند و انتخاب نایب‌السلطنه را به هیئت مجتمعهٔ مجلس شورای ملی و مجلس سنا می‌سپارد.

در ۲۵ تیر ۱۲۸۸ هیچ‌یک از دو مجلس برپا نبود. مجلس اول را یک سال پیش به توپ بسته بودند و مجلس سنا هرگز تشکیل نشده بود. لایحهٔ مجلس عالی صریحاً به غیاب مجلسین سنا و شورای ملی اشاره کرد و انتخاب نایب‌السلطنه را موقتی خواند تا پس از تشکیل پارلمان، مطابق اصل سی و هشتم، مجلس رأی قطعی بدهد. اصل چهل و هفتم قانون اساسی ۱۲۸۵ خورشیدی می‌گفت تا وقتی مجلس سنا منعقد نشده است، امور پس از تصویب مجلس شورای ملی به صحهٔ همایونی می‌رسد. نمایندگان مجلس دوم بعداً همین اصل را، در کنار اصول سی و پنجم و سی و هشتم، در جلسهٔ تأیید نیابت قرائت کردند.

پیمان ترکمانچای و نگاهداشت سلطنت در خاندان قاجار

محمدجواد شیخ‌الاسلامی در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌نویسد که با سابقهٔ ناخرسندکنندهٔ پادشاهان قاجار، رأی روزگار به برانداختن این خاندان و نشاندن دودمانی تازه متمایل بود. با این همه، رهبران مشروطه بیم آن را داشتند که مادهٔ هفتم عهدنامهٔ ترکمانچای ۱۲۴۶ خورشیدی (۱۸۲۸ میلادی)، که دولت روسیه به موجب آن جانشینی تخت را در اعقاب ذکور عباس میرزا، پسر فتحعلی شاه قاجار، شناخته بود، بهانهٔ مداخله به دست روسیه بیفتد. به نوشتهٔ شیخ‌الاسلامی، روس‌ها همواره این ماده را چنین تعبیر کرده بودند که می‌توان فردی را از سلطنت برداشت، اما پیوستگی خود دودمان نباید از هم بگسلد. از این رو، پس از شور بسیار و با استناد به اصل سی و هفتم، تاج را به پسر ارشد پادشاه مخلوع سپردند.

عبدالله مستوفی، که در آن هنگام در پترزبورگ در کار وزارت خارجه بود، در «شرح زندگانی من» گفت‌وگوی خود را با مفخم‌الدوله، وزیرمختار ایران، پیش از رسیدن خبر فتح تهران می‌آورد. مفخم‌الدوله پرسید اگر یکی از دو رئیس قشون، محمدولی‌خان تنکابنی سپهدار اعظم یا حاج علیقلی‌خان سردار اسعد بختیاری، بخواهد بر تخت بنشیند چه باید کرد. مستوفی پاسخ داد هیچ‌یک زیر بار دیگری نمی‌رود و بازگشت محمدعلی شاه قاجار نیز با آزادیخواهان از یک جوی نمی‌رود؛ پس چه مشکلی دارد که سلطان احمد میرزا ولیعهد شود و نایب‌السلطنه کار کشور را بگرداند. او افزود می‌توان سلطان احمد میرزا را با آیین تازه تربیت کرد و از او پادشاه مشروطه‌طلبی برای آینده ساخت.

از سلطنت محمدعلی شاه بگذرید زیرا آب او با آزادیخواهان محال است از یک جوی برود. «…» چه مشکلی دارد که سلطان احمد میرزا، ولیعهد، شاه شود و با نایب‌السلطنه کار کشور را بگردانند. «…» این کار برای آزادی از هر چیز بهتر است زیرا شاه کوچولو را می‌شود با رژیم جدید تربیت کرد و از او پادشاه مشروطه‌طلب خوبی برای آینده ساخت.

عبدالله مستوفی، مستخدم وزارت امور خارجه در پترزبورگ
کتاب خاطرات «شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه»، ج ۲، بخش پس از غلبهٔ آزادیخواهان
نگارش سال‌های پس از رویداد؛ گفت‌وگو در هفته‌های پیش از ۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)
مستوفی در پترزبورگ، در گفت‌وگو با مفخم‌الدوله، وزیرمختار ایران، راه انتقال سلطنت را پیش از رسیدن خبر رسمی فتح تهران می‌سنجد.

عضدالملک، ایلخان ایل قاجار

علی‌رضاخان عضدالملک قاجار پسر موسی‌خان و پسرعموی مهد علیا، مادر ناصرالدین شاه قاجار، بود. حسین محبوبی اردکانی در ایرانیکا می‌نویسد تاریخ تولد او حدود ۱۲۶۳ قمری (۱۸۴۷ میلادی) است، در ۱۲۹۰ قمری (۱۸۷۳ میلادی) ایلخانی ایل قاجار یافت، و در اعتراض تنباکو میان دربار و علمای تهران میانجی بود. در دورهٔ مشروطه خانه‌اش گاه محل اجتماع مشروطه‌خواهان میانه‌رو بود و میان محمدعلی شاه قاجار و مخالفان میانجی می‌شد، هرچند مناسباتش با محمدعلی میرزا از پیش صمیمانه نبود. به نوشتهٔ محبوبی اردکانی، چون پس از خلع می‌بایست نایب‌السلطنه‌ای برای احمد شاه قاجار معین شود، انتخاب بر او افتاد: بزرگی سالخورده و رئیس ایل قاجار بود، احترام مشروطه‌خواهان را داشت و با علما نیز مناسبات نیکو.

در سن او اختلاف است. محبوبی اردکانی تولد را حدود ۱۲۶۳ قمری و مرگ را در شصت و پنج سال قمری می‌نویسد. سیروس غنی در کتاب «ایران و برآمدن رضا شاه» تولد را حدود ۱۸۲۲ میلادی آورده و او را در هنگام مرگ «هشتادساله» خوانده است. این دو رقم با هم نمی‌خواند.

چه رخ داد

تشکیل مجلس عالی در بهارستان

ناظم‌الاسلام می‌نویسد که در همان جمعه، چهار ساعت به غروب مانده، در عمارت بهارستان مجلس عالی از وجوه مملکت برای عزل محمدعلی شاه قاجار، نصب سلطان احمد میرزا به سلطنت، و تعیین نایب‌السلطنه و وزیران مسئول تشکیل شد. او مجلس عالی را مجلسی از رؤسای ملت و اعیان مملکت می‌داند که از هر طبقه در آن حاضر باشند، چندان که آرای آنان کاشف از رضای ملت باشد. حاضران درون مجلس را بیش از سیصد تن از علما، وکلای سابق، وزیران، شاهزادگان، اعیان، اشراف، تجار و رؤسای اصناف می‌شمارد و بیش از سه هزار تن را در فضای عمارت بهارستان برای شنیدن نتیجه حاضر می‌داند.

مهدی ملک‌زاده در «تاریخ انقلاب مشروطیت ایران» شمار اعضای مجلس عالی را پانصد تن می‌نویسد و می‌گوید چون بحث و اخذ تصمیم در چنان جمعی دشوار بود، کمیسیونی برای تهیهٔ لایحه برگزیدند. براون و شوستر زمان نشست را دیرهنگام شب همان روز می‌آورند. ناظم آن را چهار ساعت به غروب مانده می‌داند.

چون گرفتن رأی از آن جمعیت انبوه دشوار بود، کمیسیونی فوق‌العاده در اتاقی جداگانه احکام را نوشت و به مجلس عالی آورد. ناظم نام اعضای این کمیسیون را چنین می‌آورد: صدرالعلماء، میرزا سید محمد امام‌زاده، آقا سید محمود پسر آقا سید عبدالله، صنیع‌الدوله، وثوق‌الدوله، مستشارالدوله، حکیم‌الملک، نایب حسینقلی‌خان، میرزا محمد خراسانی، وحیدالملک، حاج سید نصرالله، حاج محمدعلی تاجر، حاج سید محمد تاجر، سالار خدمت، مرتضی‌قلی‌خان بختیاری، عمیدالسلطان، میرزا علی‌محمدخان، میرزا سلیمان‌خان، نظام‌السلطان، آقا میرزا غفار، عمیدالحکماء، معزالسلطان دشتی، قوام‌السلطنه، میرزا یانی، آقای کمالی و آقا میرزا طاهر. ملک‌زاده می‌نویسد اسامی را از روزنامهٔ «نجات» مورخ «غرهٔ رجب ۱۳۲۷ قمری»، سه روز پس از فتح تهران، برگرفته است و صورت او سید عبدالله بهبهانی را نیز در صدر فهرست دارد. او می‌افزاید برخی مورخان نام‌هایی بر این سیاهه افزوده‌اند.

پس از قرائت لایحه، به نوشتهٔ ناظم، حاضران مجلس و حیاط بهارستان فریاد «زنده باد اعلیحضرت سلطان احمد شاه پادشاه مشروطه، پاینده باد استقلال ایران، زنده باد مجاهدین و سرداران ملی، پاینده باد سپهدار اعظم و سردار اسعد» برآوردند.

زنده باد اعلیحضرت سلطان احمد شاه پادشاه مشروطه؛ پاینده باد استقلال ایران، زنده باد مجاهدین و سرداران ملی، پاینده باد سپهدار اعظم و سردار اسعد

حاضران مجلس عالی و فضای بهارستان، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی، مجمع فوق‌العادهٔ علما، وکلای سابق، اعیان و اصناف تهران
کتاب تاریخ «تاریخ بیداری ایرانیان»، ج ۵، ص ۴۹۵
۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)
پس از قرائت نخستین لایحهٔ خلع و نصب، حاضران در عمارت و حیاط بهارستان این شعار را سردادند.

لایحهٔ خلع و نصب و احکام وزارت

نخستین لایحهٔ مجلس عالی، که ناظم صورتش را آورده است، مبنای حقوقی خلع را چنین بیان می‌کند که اعادهٔ نظم و امنیت بی‌تغییر سلطنت میسر نیست و پادشاه سابق، با پناه بردن به سفارت روسیه به حمایت دولتین بریتانیا و روسیه، «بالطبع شخص خود را از تاج و تخت ایران بی‌نصیب و مستعفی نمود».

چون احوال و اوضاع حاضرهٔ مملکت ایران مبین و مسلم نمود که اعادهٔ نظم و امنیت مملکت و استقرار حقوق و اطمینان قلوب ملت بدون تغییر سلطنت مقدور نخواهد بود و پادشاه سابق انزجار طبایع ملت را در حق خود به درجهٔ کمال یافته، در سفارت محترمهٔ دولت بهیهٔ روس به حمایت دولتین فخیمتین انگلیس و روس پناهنده شده، بالطبع شخص خود را از تاج و تخت ایران بی‌نصیب و مستعفی نمود، علی‌هذا در غیاب مجلسین سنا و شورای ملی، مجلس عالی فوق‌العاده برحسب ضرورت فوری روز جمعه «۲۷ جمادی‌الآخره ۱۳۲۷» در طهران در عمارت بهارستان تشکیل یافته، اعلیحضرت قوی‌شوکت اقدس سلطان احمد میرزا ولیعهد دولت علیه را به سمت شاهنشاهی ایران منصوب و نیابت سلطنت را عجالتاً به حضرت مستطاب اشرف عضدالملک تفویض نمود که بعد از تشکیل پارلمان بنا به مادهٔ ۳۸ قانون اساسی در باب نیابت سلطنت موافق مقتضیات وقت رأی قطعی داده شود.

مجلس عالی بهارستان، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی، مجمع فوق‌العادهٔ علما، وکلای سابق، اعیان و اصناف تهران
کتاب تاریخ، نقل لایحهٔ رسمی «تاریخ بیداری ایرانیان»، ج ۵، ص ۴۹۵
۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)
نخستین لایحه‌ای که کمیسیون فوق‌العاده به مجلس عالی آورد و پس از امضا به چاپ رسید؛ واژهٔ «شاهنشاهی» در متن خود لایحه آمده است.

مجلس عالی وزارت جنگ را به سپهدار اعظم و وزارت داخله را به سردار اسعد تفویض کرد. هر دو حکم به تاریخ همان جمعه است و خدمات این دو فرمانده را در «استحصال و استقرار حقوق مقدسهٔ ملت» علت انتخاب می‌شمارد. منصوره اتحادیه و ونسا مارتین در ایرانیکا، و براون در کتاب خود، سپهدار را رئیس‌الوزراء و وزیر جنگ و سردار اسعد را وزیر داخله می‌نویسند.

تاریخ قمری این روز در خود لوایح «جمعه ۲۷ جمادی‌الثانیه ۱۳۲۷» است. تلگراف دولت ایران به نمایندگی واشینگتن، که سفارت بلژیک آن را در ۲۲ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی به وزارت خارجهٔ آمریکا رساند و در مجموعهٔ اسناد روابط خارجی آمریکا آمده است، همین تاریخ «جمعه ۲۷ جمادی‌الآخر» و استناد به اصول سی و ششم و سی و هفتم برای نصب سلطان احمد میرزا، و اصل سی و هشتم برای نیابت موقتی عضدالملک را تکرار می‌کند. محبوبی اردکانی در مدخل عضدالملک خلع را به «۲۸ جمادی‌الثانیه ۱۳۲۷»، برابر با همان ۱۶ ژوئیه، نوشته است. جمعه با «۲۷ جمادی‌الثانیه» و با ۱۶ ژوئیه می‌خواند؛ رقم ۲۸ در آن مدخل با روز هفته نمی‌خواند.

نطق عضدالملک و تلگراف به علمای نجف

عضدالملک در همان نشست نیابت موقت را پذیرفت و سپاس گفت. ناظم صورت نطق او را آورده است.

از حسن ظنی که عموم ملت و مجلس عالی فوق‌العاده به این بنده اظهار نمود و بنده را موقتاً به سمت نیابت سلطنت ایران منصوب و مفتخر فرمودند، تشکرات فائقهٔ خود را اظهار می‌نمایم؛ و امیدوارم به دستیاری خیرخواهان وطن و رؤسای ملت و همراهی مجاهدین غیرتمند که اقدامات آنها موجب خدمات لایقه و تحصیل موجبات ترقی مملکت موفق شده، این حسن عقیدهٔ عمومی را به اظهار عملیات و ابراز خدمات تکمیل نمایم.

علی‌رضاخان عضدالملک قاجار، ایلخان ایل قاجار و نایب‌السلطنهٔ موقت احمد شاه قاجار
کتاب تاریخ، نقل نطق رسمی «تاریخ بیداری ایرانیان، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی»، ج ۵، پس از لایحهٔ نصب
۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)
عضدالملک در همان نشست بهارستان نیابت موقت را پذیرفت و از همراهی مجاهدان و رؤسای ملت سخن گفت.

مجلس عالی در همان روز تلگرافی به حجج اسلام نجف فرستاد. صورت ناظم آن را خطاب به آخوند ملامحمدکاظم خراسانی و عبدالله مازندرانی و «ببهانی» می‌آورد، از تصرف منظم تهران در همان جمعه خبر می‌دهد، خلع محمدعلی میرزا و نصب سلطان احمد میرزا را اعلام می‌کند، و نیابت را «عجالةً به موجب اصل ۳۶ و ۳۷ قانون اساسی» به عضدالملک مفوض می‌داند تا مجلس پس از انعقاد پارلمان، مطابق اصل سی و هشتم، قرار قطعی بدهد. امضای تلگراف با سپهدار اعظم، وزیر جنگ، و سردار اسعد، وزیر داخله، است. ناظم همچنین لایحه‌ای خطاب به محمدعلی میرزا می‌آورد که هیئتی می‌بایست آن را در سفارت تسلیم کند. چون از سفارت روسیه تلگرافی در جواب وزیران جنگ و داخله رسید، هیئت آن لایحه را نفرستاد، اما آن را در مجلس عالی قرائت کردند.

اعلیحضرتا، مقتضیات وقت و شدت هرج‌ومرج مملکت و انزجار قلوب ملت از ارادهٔ اعلیحضرت همایونی ضرورت به هم رسانیده که آن اعلیحضرت از زحمات بار سنگین سلطنت خود را معاف فرمایند. برطبق همین ضرورت چون آن اعلیحضرت امروز که جمعه ۲۷ جمادی‌الثانیه ۱۳۲۷ در سفارت محترمهٔ دولت بهیهٔ روس به حمایت دولتین فخیمئین انگلیس و روس پناهنده شده، بالطبع شخص همایون خود را از این زحمت فارغ می‌فرمودند. علیهذا مجلس عالی فوق‌العاده امروز جمعه ۲۷ جمادی‌الثانیه ۱۳۲۷ در بهارستان تشکیل یافته، اعلیحضرت قوی‌شوکت اقدس سلطان احمد شاه خلدالله ملکه و سلطانه را به شاهنشاهی ایران پذیرفته و تا تشکیل پارلمان موقتاً حضرت مستطاب اشرف عالی عضدالملک دامت شوکته را به سمت نیابت سلطنت اختیار نمود.

مجلس عالی بهارستان، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی، مجمع فوق‌العادهٔ علما، وکلای سابق، اعیان و اصناف تهران
کتاب تاریخ، نقل لایحهٔ رسمی «تاریخ بیداری ایرانیان»، ج ۵، پس از تلگراف نجف
۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی)
لایحه‌ای که می‌بایست هیئت مجلس عالی در سفارت روسیه به محمدعلی میرزا بدهد؛ به نوشتهٔ ناظم، چون پاسخ تلگرافی سفارت رسید، لایحه فرستاده نشد اما در بهارستان خوانده شد.

گفت‌وگو در زرگنده و جدایی فرزند از پدر و مادر

براون می‌نویسد مجلس عالی در ۱۶ ژوئیه به نمایندگان بریتانیا و روسیه تلگراف زد و خواست هیئتی پادشاه مخلوع را از تصمیم خود آگاه کند. محمدعلی شاه قاجار در ۱۷ ژوئیه از پذیرفتن هیئت سرباز زد: فاتحان بر او چیره آمده بودند و او می‌بایست هم تاج و هم کشور را ترک کند؛ جز گرفتن بهترین شرایط، میلی به دیدار با فاتحان نداشت.

سید حسن تقی‌زاده در خطابهٔ سوم «تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران» این گفت‌وگو را با تفصیل بیشتری آورده است. به روایت او، هیئت پس از اطلاع به سفارتین به زرگنده رفت، اما محمدعلی شاه قاجار به این عنوان که همان دم تحصن استعفا کرده و اعلام خلع لازم نیست، از پذیرش هیئت خودداری کرد. مطلب را نمایندگان دو سفارت به پیغام رساندند. او به جدایی از احمد میرزا، به واسطهٔ محبت مفرط، تن در نمی‌داد و پیشنهاد کرد یا او را با فرزند به خارج ببرند تا چون به سن رشد رسید بازگردانند، یا اگر این کار ممکن نیست پسر دیگرش محمدحسن میرزا را به سلطنت بردارند. تقی‌زاده می‌نویسد سفرا ابلاغ پیشنهاد نخست را به هیئت ملی اصلاً نپذیرفتند، زیرا معنی نداشت پادشاهی را در خارجه تربیت کنند، اما حاضر شدند شق دوم را در میان بگذارند. بلافاصله محمدعلی شاه قاجار پشیمان شد و به سفرا گفت که حاضر است احمد میرزا را بدهد.

او به جدا شدن از احمد میرزا به واسطهٔ محبت مفرط با او تن در نمی‌داد و پیشنهاد کرد که یا او را به سلطنت پذیرفته و به او بدهند که به خارج ببرد و هر وقت که بالغ شد برگرداند و یا آنکه اگر این کار ممکن نیست پسر دیگرش محمدحسن میرزا را به سلطنت بردارند. سفرا ابلاغ پیغام اولی را به هیئت ملی اصلاً قبول نکردند که معنی نداشت پادشاهی را در خارجه تربیت کنند و حاضر شدند شق دوم را که نصب پسر کوچکتر به شاهی باشد با هیئت مبعوثه مذاکره کنند لکن بلافاصله محمدعلی پشیمان شد و به سفرا گفت که حاضر است احمد میرزا را بدهد.

سید حسن تقی‌زاده، نمایندهٔ مجلس اول و عضو هیئت مدیرهٔ موقتی پس از فتح تهران
خطابهٔ تاریخی «خطابهٔ سوم از تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران»، خطابهٔ سوم
ایراد در ۱۳۳۸ خورشیدی (۲۵۳۸ شاهنشاهی، ۱۹۵۹ میلادی)؛ رویداد تیر ۱۲۸۸ خورشیدی
تقی‌زاده روایت می‌کند که محمدعلی شاه قاجار نخست از جدایی فرزند تن زد و دو پیشنهاد نهاد، سپس از هر دو برگشت و به تسلیم سلطان احمد میرزا رضا داد.

در روز حرکت اختلاف است. براون می‌نویسد سلطان احمد میرزا در ۱۸ ژوئیه، برابر با ۲۷ تیر ۱۲۸۸، با همراهی معلم روسی خود، مسیو اسمیرنوف، و اسکورت قزاقان روسی و ایرانی و سوّارهای هندی، از زرگنده به سلطنت‌آباد رفت و عضدالملک و نمایندگان مجلس عالی او را در آنجا به پادشاهی شادباش گفتند. کاظم‌زاده، با استناد به گزارش سابلین، می‌نویسد کودک در همان ۱۸ ژوئیه به تهران رفت و سوگند نگاهداشت قانون اساسی خورد. این دو روایت در مقصد حرکت و در ذکر سوگند با هم نمی‌خواند.

در روز شانزدهم محمدعلی را رسماً از سلطنت برداشتند و پسر دوازده‌ساله‌اش، احمد میرزا، را پادشاه اعلام کردند. در روز هجدهم آن پسرک فربه از بست سفارت روسیه بیرون آمد و با اسکورت قزاقان و سوّارهای هندی به تهران رفت تا سوگند نگاهداشت قانون اساسی بخورد.

متن اصلیOn the sixteenth Mohammad Ali was formally deposed and his twelve-year-old son, Ahmad Mirza, proclaimed Shah. On the eighteenth the fat little boy left the sanctuary of the Russian legation and drove to Tehran escorted by Cossacks and Sepoys, to take the oath to uphold the Constitution.

فیروز کاظم‌زاده، تاریخ‌نگار روابط روسیه و بریتانیا در ایران
کتاب تاریخ «روسیه و بریتانیا در ایران، ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴»، ص ۵۴۴
نشر ۱۹۶۸ میلادی؛ رویداد ۱۶ و ۱۸ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی، برابر با ۲۵ و ۲۷ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)
کاظم‌زاده این فقره را از گزارش نیکلای سابلین، کاردار روسیه در تهران، دربارهٔ روزهای پس از پناهندگی محمدعلی شاه قاجار برگرفته است.

براون از روی تلگراف‌های همان شب خبرنگار تایمز جدایی را صحنه‌ای رقت‌انگیز می‌خواند: کودک به تلخی گریست، اما با هیئت روبه‌رو شد و در پاسخ به این امید که پادشاه خوبی باشد گفت «ان‌شاءالله خواهم بود». ملک‌زاده نیز می‌نویسد سلطان احمد، که در آن زمان طفل بود، نمی‌خواست از پدر و مادر جدا شود و پدر از جدایی فرزند ارشد گریه و زاری می‌کرد. به روایت او، کودک با نظام‌الملک و موثق‌الدوله و موفق‌الملک و علاءالملک سفارت را ترک کرد و به سلطنت‌آباد رفت؛ چون کالسکه به قصر رسید و او پیاده شد، عضدالملک با احترام پیشوازش آمد.

کودک بیچاره از ناگزیری جدایی از پدر و مادر به تلخی گریست، و وداع، که خبرنگار تایمز در تلگراف‌های همان شب به روشنی وصف کرده است، صحنه‌ای تأثرانگیز می‌نماید؛ اما او با هیئت شجاعانه روبه‌رو شد و در پاسخ به این امید که پادشاه خوبی باشد گفت: «ان‌شاءالله خواهم بود.»

متن اصلیThe poor child wept bitterly at having to leave his father and mother, and the parting, graphically described by the Times correspondent in his telegrams of that evening, seems to have been an affecting one; but he met the Deputation bravely, and in reply to the hope expressed by them that he would be a good King, he replied, "Please God, I will."

ادوارد گرانویل براون، استاد زبان فارسی دانشگاه کمبریج و تاریخ‌نگار انقلاب مشروطه
کتاب تاریخ «انقلاب ایران، ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۹»، ص ۳۲۶
نشر ۱۹۱۰ میلادی؛ رویداد ۱۸ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ میلادی، برابر با ۲۷ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)
براون حرکت سلطان احمد میرزا را از زرگنده به سلطنت‌آباد و پاسخ او را به هیئت مجلس عالی، از روی تلگراف‌های خبرنگار تایمز، روایت می‌کند.

تقی‌زاده می‌افزاید حتی پس از آمدن به شهر و جلوس، کودک آرام نداشت و می‌خواست بگریزد. به شنیده‌ای که او نقل می‌کند، یک روز سوار الاغی شد و راه افتاد که نزد پدر و مادر بازگردد؛ مراقبان این کار را دریافتند و او را برگرداندند. پس از آن محرمانه به پدر نامه می‌فرستاد و تکلیف می‌خواست و پدر نیز از سفارت پاسخ می‌داد. تقی‌زاده خود یک مکتوب محمدعلی شاه قاجار را دیده است که گرفته بودند و آورده بودند.

من یک مکتوب محمدعلی‌شاه را دیدم که گرفته بودند و آوردند و شروع می‌شد به عبارت «قربان روی تو احمد» و ختم شده بود به عبارت «قربان شکل تو احمد» و متضمن آن بود که تسلیت می‌داد و نوشته بود تو جواب کاغذت را می‌خواهی در صورتیکه آن کاغذ به من نرسیده است.

سید حسن تقی‌زاده، نمایندهٔ مجلس اول و عضو هیئت مدیرهٔ موقتی
خطابهٔ تاریخی «خطابهٔ سوم از تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران»، خطابهٔ سوم
ایراد در ۱۳۳۸ خورشیدی؛ نامه‌ها در هفته‌های پس از ۲۵ تیر ۱۲۸۸ خورشیدی
تقی‌زاده از نامه‌نگاری محرمانهٔ میان احمد شاه قاجار و پدرش در زرگنده سخن می‌گوید و صورت آغاز و انجام مکتوبی را که خود دیده است نقل می‌کند.

براون ورود به تهران را ۲۰ ژوئیه، برابر با ۲۹ تیر ۱۲۸۸، می‌داند: شهر به گرمی پذیرایش شد، شب چراغان کردند، و تلگراف‌های شادباش از مجلس عثمانی و از ایرانیان کلکته رسید. مستوفی، که خبر را در پترزبورگ از روزنامه می‌خواند، می‌نویسد عصر «غرهٔ رجب ۱۳۲۷ قمری» خواندند که آزادیخواهان «شاه کوچک را از نزد پدرش با تمام لوازم و ادوات قدرت به شهر آورده و تاج‌گذاری کرده‌اند». این «تاج‌گذاری» گزارش روزنامه‌ای همان ورود است، نه آیین رسمی ۲۹ تیر ۱۲۹۳.

آیین نخستین در شمس‌العماره و شناسایی دولتین

براون می‌نویسد فردای ورود، ۲۱ ژوئیه برابر با ۳۰ تیر ۱۲۸۸، احمد شاه قاجار نخستین دربار را در کاخ شمس‌العماره برپا کرد و یک یا دو روز بعد دولتین بریتانیا و روسیه رژیم تازه را به رسمیت شناختند. مردم ولایات، به‌ویژه مردم تبریز، این خبر را به شوق شنیدند. در اول اوت هیئت‌های سیاسی را به او معرفی کردند. براون می‌افزاید نخستین بار عام رسمی به نمایندگان خارجی در ۱۳ سپتامبر ۱۹۰۹، برابر با ۲۱ شهریور ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)، برگزار شد و آن روز را دوازدهمین سالروز تولد او می‌خواند. این تاریخ با «۲۸ شعبان ۱۳۲۷ قمری»، یعنی سالروز ولادت رسمی قمری او، می‌خواند.

براون همچنین می‌نویسد کودک گاه شکیبایی از دست می‌داد و به گزارش‌ها کوشیده است از قصر بگریزد و حتی یک بار به خودکشی تهدید کرده است. او این خبرها را به عنوان گزارش می‌آورد، نه به عنوان امری که خود مشاهده کرده باشد.

سن سلطان احمد میرزا در هنگام جلوس

مستوفی سالروز ولادت رسمی او را «۲۸ شعبان ۱۳۱۵» می‌داند و این روز با ۲۱ ژانویهٔ ۱۸۹۸ میلادی می‌خواند. از ۲۱ ژانویهٔ ۱۸۹۸ تا ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۹ یازده سال و نزدیک به شش ماه می‌گذرد.

با این همه، براون او را «کودکی فقط دوازده یا سیزده‌ساله» خوانده است. شوستر، سایکس، کاظم‌زاده و شیخ‌الاسلامی در ایرانیکا او را در هنگام جانشینی دوازده‌ساله نوشته‌اند. غنی نیز می‌نویسد محمدعلی شاه قاجار در ۱۶ ژوئیه به نفع پسر دوازده‌ساله‌اش استعفا کرد. براون ۱۳ سپتامبر ۱۹۰۹ را دوازدهمین سالروز تولد او می‌داند، که با حساب قمری «۲۸ شعبان» سازگار است: در آن روز قمری، کودک وارد سال دوازدهم عمر قمری خود می‌شد.

پروتکل زرگنده و خروج محمدعلی میرزا از ایران

پس از خلع، کار تسویهٔ امور پادشاه مخلوع ماه‌ها طول کشید. براون و شوستر می‌نویسند نخست سخن از مقرری پنج هزار لیره در سال و حرکت در دوم اوت بود؛ سپس بر سر جواهرات تاج، وام‌ها و املاک اختلاف پیش آمد. براون بدهی‌ها را حدود چهارصد هزار لیره می‌داند، که سه چهارم آن را محمدعلی میرزا پیش از جلوس از بانک استقراضی روسیه و بقیه را پس از جلوس از منابع روسی و ایرانی وام گرفته بود. دولت تازه می‌خواست املاک آذربایجان به دست کارگزاران روسی نیفتد، بدهی‌ها را به عهده بگیرد، و در برابر آن مقرری را بالا ببرد. محمدعلی میرزا حتی شخصاً به امپراتور روسیه تلگراف زد و حمایت از حقوق خود را خواست. سرانجام، پس از گزارش کنسول‌های دولتین در تبریز که ارزش املاک را کمتر از رقم ادعا می‌دانستند، دولت روسیه از مخالفت با فشار مالی چشم پوشید. پروتکل در ۷ سپتامبر ۱۹۰۹، برابر با ۱۶ شهریور ۱۲۸۸، امضا شد و مقرری را صد هزار تومان، برابر با حدود شانزده هزار و ششصد و شصت و شش لیره در سال، معین کرد. اگر ثابت می‌شد که او علیه دولت تازه دسیسه می‌کند، به تشخیص نمایندگان بریتانیا و روسیه در ایران، مقرری قطع می‌شد.

تقی‌زاده می‌نویسد هیئت مدیره برای این تسویه هیئتی چهار پنج نفره از مستشارالدوله، وثوق‌الدوله، حسینقلی‌خان نواب، خود او، و گاه صدیق‌حضرت معین کرد. این هیئت چندین بار به سفارت روسیه در زرگنده رفت و با حضور سر جورج بارکلی، وزیرمختار بریتانیا، و سابلین، کاردار روسیه، مواد قراردادی را که پروتکل نامیدند و در کتاب آبی به چاپ رسید به پایان رساند. در اثنای بحث، به روایت تقی‌زاده، بارانوفسکی، نایب سفارت روسیه، گفت هرچه دلتان می‌خواهد بنویسید، ما قزاق داریم؛ یعنی نوشته و قرارداد حکمی ندارد. نیز چون نام محمدعلی میرزا پیش می‌آمد، روس‌ها او را همچنان «اعلیحضرت محمدعلی شاه» می‌نوشتند و در برابر اعتراض بارکلی می‌گفتند دولت متبوعشان این عنوان را برای او نگاه داشته است.

محمدعلی میرزا در ۹ سپتامبر، برابر با ۱۸ شهریور ۱۲۸۸، سفارت را با همسر، چهار فرزند کوچکتر و تنی چند از وابستگان ترک کرد. سفر تا کرانهٔ خزر به آهستگی گذشت. حدود اول اکتبر از خاک ایران کشتی گرفت، در باکو فراشباشی دربار روسیه به استقبالش آمد، و با قطاری نه واگنی به اودسا رفت. شوستر مقرری را حدود هشتاد هزار دلار در سال نوشته است، که با همان صد هزار تومان براون و سایکس می‌خواند.

اسمیرنوف و پیرایش دربار

شیخ‌الاسلامی می‌نویسد هیئتی از رجال سالخورده تا گشایش مجلس تازه کار کشور را می‌گرداند و میرزا حسن مستوفی‌الممالک را به وزارت دربار گماشت و ابراهیم حکیم‌الملک را دستیار او کرد تا دربار را از عناصر ناسالم بپیراید. از نخستین کسانی که کنار گذاشته شدند، یک ناخدا یا کاپیتان روسی به نام اسمیرنوف بود که محمدعلی شاه قاجار او را به آموختن زبان روسی به پسر گماشته بود.

تقی‌زاده اسمیرنوف را نظامی روسی و «نسخهٔ ثانی شاپشال» می‌خواند. به دستور هیئت مدیره، حکیم‌الملک معلم روسی را پاسخ گفت و خدمت سه طبیب دربار، یکی روسی و یکی انگلیسی و یکی فرانسوی، را نیز پایان داد. سفارت روسیه سخت برآشفت و حتی پیشنهاد کرد اگر اجازه دهند اسمیرنوف هفته‌ای یک ساعت به پادشاه جوان درس بدهد، نیمی از قشون روس را از قزوین بازمی‌گردانند. حسینقلی‌خان نواب در پاسخ گفت حالا فهمیدیم این معلم به قدر نصف اردوی روس وزن دارد؛ چگونه می‌توان آن نیمه را از قزوین برداشت و در دربار در باغ گلستان جای داد.

روس‌ها از عزل معلم روسی فوق‌العاده برآشفته و بنای دوندگی و تقلا گذاشتند و حتی نمایندهٔ سیاسی روس اصرار کرد که به آن معلم اجازه بدهند لااقل هفته‌ای یک ساعت به شاه جوان درسی بدهد و در مقابل وعده می‌دادند که نصف قشون روس را از قزوین برگردانند. مرحوم نواب گفت عجب حالا ما فهمیدیم که این معلم به قدر نصف اردوی روس وزن و اهمیت و اثر دارد و ما چطور می‌توانیم نصف قشون روس را از قزوین برداشته در دربار در باغ گلستان جا بدهیم.

سید حسن تقی‌زاده، از زبان حسینقلی‌خان نواب، تقی‌زاده عضو هیئت مدیرهٔ موقتی؛ نواب وزیر امور خارجهٔ دولت تازه
خطابهٔ تاریخی «خطابهٔ سوم از تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران»، خطابهٔ سوم، ص ۸۹ چاپ ۱۳۳۸
ایراد در ۱۳۳۸ خورشیدی؛ رویداد تابستان و پاییز ۱۲۸۸ خورشیدی
پس از برکناری اسمیرنوف، سفارت روسیه ماندن او را حتی هفته‌ای یک ساعت، در برابر وعدهٔ بازگرداندن نیمی از سپاه قزوین، خواست و نواب این معادله را رد کرد.

تقی‌زاده می‌افزاید پس از این رد، بانک استقراضی روسیه در یک روز از رجال مؤثر، از جمله نایب‌السلطنه و سپهدار و سردار منصور، مطالبهٔ آنی قروض کرد؛ از سپهدار بیش از هشتصد هزار تومان و از سردار منصور بیش از سیصد و پنجاه هزار تومان. وحشت در قصر گلستان پیچید، اما معلم روسی مرخص شد. شیخ‌الاسلامی می‌نویسد به جای مربیان رفته، مردانی چون محمدعلی فروغی ذکاءالملک، ذکاءالدوله غفاری و محمد غفاری کمال‌الملک را به آموزش پادشاه جوان گماشتند تا از او پادشاهی مشروطه بسازند.

گشایش مجلس دوم و تأیید قانونی نیابت عضدالملک

انتخابات مجلس دوم بر پایهٔ قانون انتخابات تازه برگزار شد. براون می‌نویسد تا ۱۰ اکتبر نیمی از انتخابات انجام شده بود و تا ۲۸ اکتبر شصت و چهار نماینده در تهران بودند، سه تن بیش از حد نصاب. گشایش رسمی در ۱۵ نوامبر ۱۹۰۹، برابر با ۲۴ آبان ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی)، برگزار شد. تقی‌زاده این روز را «۳ ذی‌قعده ۱۳۲۷ قمری» نوشته است، که با ۱۵ یا ۱۶ نوامبر می‌خواند. شوستر می‌نویسد همهٔ طبقات در آن نماینده داشتند، سپهدار رئیس‌الوزراء و وزیر جنگ بود و هم او نطق سلطنتی را خواند. شرح ترکیب و احزاب این مجلس در گشایش مجلس دوم آمده است.

یک هفته بعد، در نشست پنجم مجلس در ۱ آذر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۲۳ نوامبر ۱۹۰۹ میلادی)، نمایندگان نیابت عضدالملک را از صورت موقت مجلس عالی به انتخاب قانونی مجلس بدل کردند. رئیس جلسه یادآوری کرد که سلطنت ودیعه‌ای است که ملت می‌تواند بازپس گیرد؛ مجلس عالی محمدعلی میرزا را خلع کرد و چون ولایتعهد سلطان احمد میرزا مسلم بود او را به پادشاهی شناخت؛ و نیابت عضدالملک در آن روز قید موقت داشت تا مجلس شورای ملی آن را قانوناً معین کند. در غیاب مجلس سنا، به گفتهٔ رئیس، رأی مجلس شورای ملی معتبر است. سپس اصول سی و پنجم و سی و هشتم و چهل و هفتم قانون اساسی را قرائت کردند. ادیب‌التجار گفت رسمیت مجلس مشروط به حضور شصت و یک نماینده است. تقی‌زاده پاسخ داد لازم نیست هر شصت و یک تن وکیل ثابت‌الوکاله باشند. ذکاءالملک عدهٔ حاضران را پنجاه و چهار و اکثریت تام را بیست و هشت تن اعلام کرد.

موضوع مذاکرات امروز اولاً انتخاب نایب‌السلطنه است. «…» بعد از آنکه محمدعلی میرزا به سفارت روس در زرگنده در تحت حمایت دولتین روس و انگلیس رفت به ملاحظه اینکه سلطنت ودیعه‌ای است که از جانب ملت تفویض به یک شخص می‌شود همان‌طور می‌تواند پس بگیرد و در آن موقع مجلس عالی منعقد شد «…» و در آن مجلس عالی محمدعلی میرزا از سلطنت خلع شده به مناسبت اینکه ولایتعهد سلطان احمد میرزا مسلم بود اعلیحضرت سلطان احمد شاه شدند «…» نیابت سلطنت به آقای عضدالملک مفوض شد و قید شد که نیابت سلطنت ایشان موقتی است تا اینکه مجلس شورای ملی افتتاح شود و نیابت سلطنت را قانوناً معین نماید.

رئیس مجلس شورای ملی در نشست پنجم دورهٔ دوم، رئیس جلسهٔ ۱ آذر ۱۲۸۸ خورشیدی
صورت مذاکرات رسمی مجلس «صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ قانونگذاری دوم، نشست ۵»، نشست ۵، ۱ آذر ۱۲۸۸
۱ آذر ۱۲۸۸ خورشیدی (۲۴۶۸ شاهنشاهی، ۲۳ نوامبر ۱۹۰۹ میلادی)
رئیس جلسه، پیش از توزیع ورقهٔ رأی، مبنای حقوقی خلع و موقت بودن نیابت مجلس عالی را برای نمایندگان باز گفت تا نیابت عضدالملک قانوناً تأیید شود.

نمایندگان رأی دادند. عضدالملک پنجاه و یک رأی آورد. یک نماینده به ناصرالملک رأی داد، یک ورقه سفید ماند، و یک نماینده به صنیع‌الدوله رأی داد. بدین سان نیابتی که مجلس عالی «عجالتاً» سپرده بود، با استناد به اصول قانون اساسی و با اکثریت قریب به اتفاق حاضران، در مجلس دوم استقرار یافت.

دیدگاه‌ها

مبنای حقوقی خلع: استعفای طبیعی یا عزل مجلس عالی

لایحهٔ مجلس عالی و نامهٔ خطاب به محمدعلی میرزا هر دو بر این اصل تکیه دارند که پناه بردن به سفارت بیگانه، آن هم به حمایت دولتین، به خودی خود شخص را از تاج و تخت «بی‌نصیب و مستعفی» کرده است. براون و شوستر همین معنا را با تعبیر «ipso facto» می‌آورند: حرکت بامداد جمعه استعفا بود، و نشست شب عزل رسمی. محمدعلی شاه قاجار، به روایت تقی‌زاده و براون، خود نیز می‌گفت همان دم تحصن استعفا کرده و اعلام خلع زائد است. در برابر این تعبیر، عمل مجلس عالی عزل صریح بود: لایحه از «تغییر سلطنت» سخن می‌گوید، تلگراف نجف از «انفصال» از سلطنت ایران، و رئیس مجلس دوم در ۱ آذر صریحاً می‌گوید مجلس عالی او را از سلطنت خلع کرد. غنی رویداد را یکجا «استعفا به نفع پسر دوازده‌ساله» می‌نامد. سه زبان در منابع هست: استعفای طبیعی، عزل مجمع ملی، و استعفا به نفع ولیعهد.

رئیس مجلس دوم، با اشاره به اصل سی و پنجم، سلطنت را ودیعه‌ای خواند که ملت هم می‌سپارد و هم می‌تواند بازپس گیرد. این تفسیر، انتقال ۲۵ تیر را نه فقط جانشینی درون خاندان، بلکه اعمال حق ملت در بازنهادن ودیعه می‌داند. در همان حال، مجلس عالی و مجلس دوم هر دو به اصول سی و ششم و سی و هفتم و سی و هشتم متمم استناد کردند تا سلطنت در همان خاندان و در شخص ولیعهد بماند.

نگاه ایرانیکا به نگاهداشت خاندان قاجار

شیخ‌الاسلامی نگاهداشت قاجار را نه از سر دلدادگی به این خاندان، بلکه از سر احتیاط در برابر مادهٔ هفتم ترکمانچای و تفسیر روسی آن می‌داند: می‌شد فرد را برداشت، اما گسستن دودمان ممکن بود بهانهٔ مداخله به دست روسیه بدهد. انتخاب ایلخان همان خاندان به نیابت، در کنار نصب پسر پادشاه مخلوع، این احتیاط را تکمیل کرد. براون و مارتین از شایعات سال‌های پیش دربارهٔ به تخت نشاندن ظل‌السلطان یا دیگر شاهزادگان یاد کرده‌اند؛ مسیر ۲۵ تیر آن راه را بست. مستوفی نیز، از پترزبورگ، پادشاهی سپهدار یا سردار اسعد را خام می‌دانست و ولیعهدی کودک را با تربیت مشروطه سازگارتر می‌شمرد.

تقی‌زاده در خطابه‌ای که نیم قرن بعد ایراد کرد، احمد شاه قاجار را جوانی با تربیت خوب و «پس از عباس میرزا بهترین سلاطین قاجاریه» خواند. شیخ‌الاسلامی، در نوشته‌ای که سراسر دوران سلطنت او را در بر می‌گیرد، چون به سن رشد رسید او را مردد، راحت‌طلب و مال‌اندوز وصف کرد. این دو داوری به دوره‌های مختلف نظر دارند.

روایت تقی‌زاده از دلبستگی پدر و تربیت پادشاه جدید

تقی‌زاده بر دلبستگی محمدعلی شاه قاجار به فرزند ارشد بسیار تأکید می‌کند: پیشنهاد بردن کودک به فرنگ یا نشاندن محمدحسن میرزا، نامه‌های «قربان روی تو احمد»، و بی‌قراری کودک پس از جلوس. این روایت با گزارش براون از گریه در لحظهٔ وداع و با سخن ملک‌زاده از زاری پدر می‌خواند. در سوی دیگر، همان تقی‌زاده و ایرانیکا آموزش تازهٔ دربار را کوششی آگاهانه می‌دانند برای آنکه کودک پادشاه مشروطه شود، نه ادامهٔ سیاست پدر. برکناری اسمیرنوف، به رغم فشار روسیه و حتی وعدهٔ تخفیف در قشون قزوین، در این روایت نشانهٔ آن است که هیئت مدیره حاضر نبود مربی منصوب پادشاه مخلوع را در دربار نگاه دارد.

داوری مستوفی و سایکس در انتخاب نایب‌السلطنهٔ دوم

پس از مرگ عضدالملک، در اینکه اکثریت مجلس به چه کسی تمایل داشت اختلاف نوشته‌اند. عبدالله مستوفی می‌نویسد اکثریت مردم و نمایندگان به ناصرالملک نظر داشتند و دموکرات‌ها، چنان‌که به گفتهٔ او «مثل همیشه با اکثریت مخالف» بودند، به مستوفی‌الممالک رأی دادند و در اقلیت ماندند. پرسی سایکس در «تاریخ ایران» همین را می‌گوید: دموکرات‌ها برای مستوفی‌الممالک نیرو گرد آوردند، سردار اسعد از این کار ناخرسند شد و دوباره به سپهدار نزدیک گردید، و «اکثریت بزرگ» به ناصرالملک رأی داد. صورت مذاکرات نشست ۱۴۷ مجلس دوم این دو روایت را با رقم تأیید می‌کند.

غنی اما می‌نویسد اکثریت نمایندگان و مشروطه‌خواهان خواستار مستوفی‌الممالک بودند و ناصرالملک «با فشار شدید بریتانیا» به نیابت رسید. این دعوی با ورقهٔ رأی ۳۱ شهریور ۱۲۸۹ و با روایت مستوفی و سایکس نمی‌خواند. صورت مذاکرات چهل رأی ناصرالملک و بیست و هشت رأی مستوفی‌الممالک را ثبت کرده است.

اختلاف منابع در ساعت نشست، روز ورود و سوگند نخستین

ناظم نشست مجلس عالی را چهار ساعت به غروب مانده می‌داند؛ براون و شوستر آن را دیرهنگام شب می‌نویسند. ناظم و ملک‌زاده و تلگراف رسمی دولت ایران و لوایح، روز را «جمعه ۲۷ جمادی‌الثانیه» می‌دانند؛ مدخل عضدالملک در ایرانیکا «۲۸ جمادی‌الثانیه» نوشته است. براون حرکت از زرگنده را در ۱۸ ژوئیه به سوی سلطنت‌آباد و ورود به تهران را در ۲۰ ژوئیه می‌آورد؛ کاظم‌زاده به نقل از سابلین همان ۱۸ ژوئیه را روز رانندگی به تهران و خوردن سوگند قانون اساسی می‌داند. سوگند رسمی، به حکم اصل سی و نهم متمم، در ۲۹ تیر ۱۲۹۳ در تاج‌گذاری احمد شاه قاجار برگزار شد.

پیامدها

هیئت مدیره و ادارهٔ موقت کشور

تقی‌زاده می‌نویسد مجلس عالی، چون خود بسیار پرشمار بود، کمیسیونی به نام کمیسیون عالی گماشت که هر روز می‌نشست و تصمیم می‌گرفت. هیئت وزیران نیز معین شد: سپهدار وزیر جنگ، سردار اسعد وزیر داخله، سردار منصور وزیر پست، و شاهزاده فرمانفرما وزیر عدلیه. براون در فهرست نخستین کابینه، میرزا حسینقلی‌خان نواب را وزیر امور خارجه، مشیرالدوله را وزیر عدلیه، و حکیم‌الملک را وزیر معارف می‌نویسد و می‌افزاید نواب در ۲۷ سپتامبر جای خود را به علاءالسلطنه داد. نظم شهر را یپرم‌خان داویدیان، رئیس نظمیه، بر عهده گرفت. در «پایان رجب ۱۳۲۷ قمری»، چون کمیسیون عالی نیز بزرگ بود، هیئت بیست‌نفره‌ای با قوهٔ اجرائیه، شبیه هیئت مدیرهٔ انقلاب فرانسه، برگزیدند که تقی‌زاده آن را «هیئت مدیرهٔ موقتی» می‌خواند. خود او، که در «۳۰ رجب» به تهران رسید، با وزیران و سران مجاهدان و مستشارالدوله و وثوق‌الدوله و نواب در آن نشست. براون می‌نویسد در ۱۳ سپتامبر این هیئت به چهل تن افزایش یافت و پس از رفتن پادشاه مخلوع کارش به مشاوره محدود شد.

مرگ عضدالملک و انتخاب ناصرالملک

عضدالملک یک سال و سه ماه نیابت کرد. براون مرگ او را ۲۲ سپتامبر ۱۹۱۰ میلادی نوشته است. محبوبی اردکانی تاریخ را «۱۷ رمضان ۱۳۲۸ قمری»، برابر با ۲۳ سپتامبر ۱۹۱۰، می‌داند. شیخ‌الاسلامی در مدخل احمد شاه قاجار همان ۲۲ سپتامبر را آورده است. نشست ۱۴۷ مجلس دوم در ۳۱ شهریور ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی، ۲۲ سپتامبر ۱۹۱۰ میلادی) برگزار شد و در آن شب نایب‌السلطنهٔ تازه را برگزید. دو تاریخ میلادی ۲۲ و ۲۳ سپتامبر یک روز اختلاف دارند.

در آن نشست، پس از ادای سوگند تنی چند از نمایندگان، رئیس اعلام کرد که انتخاب شخص نایب‌السلطنه آغاز می‌شود. هفتاد و یک ورقه رای گرفتند. سه ورقه سفید بود. ناصرالملک چهل رای آورد و مستوفی‌الممالک بیست و هشت رای. رئیس اعلام کرد که ناصرالملک با اکثریت چهل رای از هفتاد و یک رای به نیابت سلطنت انتخاب شد و حاضران تبریک گفتند.

عده اوراق (۷۱). ورقه سفید (۳). ناصرالملک (۴۰) رای. مستوفی‌الممالک (۲۸) رای. رئیس: آقای ناصرالملک با اکثریت (۴۰) رای از (۷۱) رای به نیابت سلطنت انتخاب شدند.

رئیس مجلس شورای ملی در نشست ۱۴۷ دورهٔ دوم، رئیس جلسهٔ ۳۱ شهریور ۱۲۸۹ خورشیدی
صورت مذاکرات رسمی مجلس «صورت مذاکرات مجلس شورای ملی، دورهٔ قانونگذاری دوم، نشست ۱۴۷»، نشست ۱۴۷، ۳۱ شهریور ۱۲۸۹
۳۱ شهریور ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی، ۲۲ سپتامبر ۱۹۱۰ میلادی)
مجلس دوم، پس از مرگ عضدالملک، نایب‌السلطنهٔ تازه را با رأی مخفی برگزید؛ اکثریت به ناصرالملک رسید و دموکرات‌ها مستوفی‌الممالک را پشتیبانی کردند.

ناصرالملک در آن هنگام در اروپا بود. او پس از واقعهٔ میدان توپخانه از ریاست وزراء استعفا کرده و از ایران رفته بود، و پس از اعادهٔ مشروطه نیز جز سفری کوتاه وارد کار نشده بود. مستوفی می‌نویسد جواب قبولش بسیار طول کشید و ورودش به کار شش ماه بعد، در اوایل ۱۳۲۹ قمری، واقع شد. شوستر تاریخ بازگشت را ۸ فوریهٔ ۱۹۱۱ میلادی، برابر با ۱۹ بهمن ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی)، می‌نویسد. در نشست ۱۵۳ مجلس در ۱۶ مهر ۱۲۸۹ خورشیدی (۲۴۶۹ شاهنشاهی، ۹ اکتبر ۱۹۱۰ میلادی) حاج عزالممالک پیشنهاد کرد تلگراف مجددی از مجلس برود و حرکت فوری او را بخواهند؛ مجلس پیشنهاد را بی‌مخالف پذیرفت. سایکس می‌نویسد ناصرالملک نخست به سبب خصومت احزاب از پذیرفتن سر باز زد، اما افکار عامه سخت برآمد و او سرانجام سمت را پذیرفت. مستوفی تأخیر را شاید از سر احتیاط برای آنکه بازیچه نشود، یا برای گرفتن اطمینان از خارج، می‌داند و می‌افزاید ناصرالملک پس از ورود بیانیه‌ای در باب حکومت پارلمانی، مسئولیت وزیران در برابر اکثریت، و معرفی مسلک‌ها منتشر کرد. شرح دورهٔ نیابت او در نیابت ناصرالملک آمده است.

تاج‌گذاری ۲۹ تیر ۱۲۹۳ و پایان نیابت

اصل سی و هشتم متمم، تصدی شخص ولیعهد را به رسیدن به هجده سال موکول کرده بود. مستوفی می‌نویسد «بیست و هشتم شعبان ۱۳۳۲ قمری»، که مطابق روز ولادت سلطان احمد و «سال هیجدهم ولادت او» بود، روز تاج‌گذاری رسمی شد. این روز با ۲۹ تیر ۱۲۹۳ خورشیدی (۲۴۷۳ شاهنشاهی، ۲۱ ژوئیهٔ ۱۹۱۴ میلادی) می‌خواند. اگر ولادت را ۲۱ ژانویهٔ ۱۸۹۸ میلادی بدانیم، احمد شاه قاجار در آن روز شانزده سال و شش ماه شمسی داشت. «سال هیجدهم ولادت» در قلم مستوفی با حساب قمری از «۲۸ شعبان ۱۳۱۵» سازگار است، به این معنی که سال هجدهم عمر قمری از «۲۸ شعبان ۱۳۳۲» آغاز می‌شد.

مستوفی می‌نویسد گذشته از جشن معمولی سلطنت‌آباد، در دربار و در مجلس شورای ملی نیز جشن‌ها برپا شد. نطق از تخت و سوگند به قانون اساسی در بهارستان، به حکم اصل سی و نهم متمم، نیابت ناصرالملک را به پایان برد. شرح حاضران و ترتیب آیین در تاج‌گذاری احمد شاه قاجار آمده است. مجلس سوم در ۱۴ آذر ۱۲۹۳ خورشیدی، پس از نزدیک به سه سال فترت، گشایش یافت.

بیست و هشتم شعبان سال ۱۳۳۲ مطابق روز ولادت سلطان احمد، تاج‌گذاری رسمی شاه و سال هیجدهم ولادت او و بنابراین روز تاج‌گذاری رسمی سلطان احمد شاه بود. گذشته از جشن معمولی سلطنت‌آباد در دربار و مجلس شورای ملی هم جشن‌هایی برپا شد.

عبدالله مستوفی، مستخدم مالیه و خاطره‌نویس دورهٔ قاجار
کتاب خاطرات «شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه»، ج ۲، بخش تاج‌گذاری رسمی سلطان احمد شاه
۲۹ تیر ۱۲۹۳ خورشیدی (۲۴۷۳ شاهنشاهی، ۲۱ ژوئیهٔ ۱۹۱۴ میلادی)
مستوفی روز تاج‌گذاری رسمی را با سالروز ولادت قمری احمد شاه قاجار و با «سال هیجدهم ولادت» یکی می‌داند و از جشن‌های سلطنت‌آباد و دربار و مجلس یاد می‌کند.

تدارک نظم تازه و مسائل بازمانده

جلوس ۲۵ تیر ۱۲۸۸ سلطنت را در خاندان قاجار نگاه داشت، نیابت را به ایلخان همان خاندان سپرد، و راه را برای انتخابات و گشایش مجلس دوم هموار کرد. در همان حال، خزانه خالی بود، قشون روسیه در قزوین و تبریز و رشت مانده بود، و ادارهٔ ولایات پریشان بود. سایکس می‌نویسد روسیه، که می‌توانست جام پیروزی را از دست فاتحان بگیرد، وزیرمختاری با مشرب بازتر فرستاد و آغاز به بیرون بردن سپاه از قزوین و تبریز کرد؛ اما این روند پایدار نماند. قتل بهبهانی، پارک اتابک، نیابت ناصرالملک، اولتیماتوم روس، و بازگشت محمدعلی‌شاه هر یک جدا روایت شده است. آنچه در ۲۵ تیر بنا شد، انتقالی قانونی در درون همان دودمان بود، با نایب‌السلطنه‌ای موقت و با پادشاهی که به سن تصدی مستقل نرسیده بود.

ورقهٔ وابسته

گشایش مجلس دوم شورای ملی

پس از بر تخت نشستن احمد شاه قاجار، مجلس دوم در آبان ۱۲۸۸ گشایش یافت.

گشایش رسمی مجلس تازه در ۱۵ نوامبر ۱۹۰۹ برگزار شد. همهٔ طبقات مردم در آن نماینده داشتند. سپهدار رئیس‌الوزرا و وزیر جنگ شد و هم او نطق سلطنتی را خواند.

متن اصلیOn November 15, 1909, the solemn opening of the new Medjlis took place. All classes of the people were represented. The Sipahdar was made Prime Minister and Minister of War, and it was he who read out the speech from the throne.

ویلیام مورگان شوستر، خزانه‌دار کل ایران در ۱۲۹۰
خاطرات سیاسی «اختناق ایران»، ص ۴۱ (مقدمه)
۱۲۹۱ خورشیدی (۱۹۱۲ میلادی، سال نشر)
شوستر در مقدمهٔ کتاب خود رویدادهای پیش از ورودش به ایران را بر پایهٔ گزارش‌های رسمی و روزنامه‌ها خلاصه می‌کند.
متن کامل این ورقه

ورقهٔ وابسته

نیابت سلطنت ناصرالملک

چون احمد شاه قاجار خردسال بود، ناصرالملک تا تاجگذاری تیر ۱۲۹۳ به نیابت سلطنت نشست.

همینکه او با ضدیت مستبدین و تندروان در داخل و اختلاف نظرها در سیاست خارج، توانست مدت چهار سال را بگذراند و تاج سلطنت مشروطه را بر سر سلطان احمد شاه قاجار بگذارد، قابل تمجید است.

حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی، نمایندهٔ مجلس شورای ملی و سرپرست محصلان ایرانی در اروپا
خاطرات «حیات یحیی، جلد سوم»، ج ۳، فصل احساسات من در مراجعت به ایران، ص ۲۶۷
نگارش دربارهٔ تیر ۱۲۹۳ خورشیدی
دولت‌آبادی هنگام بازگشت به ایران در آستانهٔ تاجگذاری احمد شاه قاجار کارنامهٔ نیابت ناصرالملک را داوری می‌کند.
متن کامل این ورقه

ورقهٔ وابسته

تاج‌گذاری احمد شاه قاجار و گشایش مجلس سوم

تاجگذاری ۲۹ تیر ۱۲۹۳ نیابت ناصرالملک را به پایان برد و احمد شاه قاجار در بهارستان به قانون اساسی سوگند خورد.

من در تالار تخت پاس می‌دادم و آیین را به چشم دیدم.

متن اصلیI was on duty in the throne-room and saw the ceremony.

حسن ارفع، افسر گارد در روز تاجگذاری
خاطرات «زیر فرمان پنج پادشاه»، ص ۵۵
۱۳۴۳ خورشیدی (۱۹۶۴ میلادی، سال نشر)
ارفع پس از برشمردن حاضران آیین، که به گفتهٔ او از صد و بیست تن بیشتر نبودند، جایگاه خود را در تالار تخت روشن می‌کند.
متن کامل این ورقه

منابع

ناظم‌الاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان
ج ۵، ص ۴۹۵ تا ۴۹۷

ناظم‌الاسلام ترکیب مجلس عالی، لایحهٔ خلع و نصب، نطق عضدالملک و تلگراف نجف را می‌آورد.

مجلس شورای ملی، مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی
نشست ۵، ۱ آذر ۱۲۸۸؛ نشست ۱۴۷، ۳۱ شهریور ۱۲۸۹

صورت مذاکرات، نیابت عضدالملک را با پنجاه و یک رأی تأیید می‌کند و پس از مرگ او ناصرالملک را با چهل رأی برمی‌گزیند.

مجلس شورای ملی، قانون اساسی و متمم آن
اصول ۳۵ تا ۳۸ متمم و اصل ۴۷

اصول متمم، سلطنت را ودیعه می‌داند، تاج را در اعقاب محمدعلی شاه قاجار می‌گذارد، و سن تصدی را هجده سال معین می‌کند.

ادوارد گرانویل براون، انقلاب ایران، ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۹
ص ۳۲۱ تا ۳۲۷ و ۳۳۵

براون پناهندگی بامداد، نشست شب بهارستان، جدایی فرزند، و شناسایی دولتین را روایت می‌کند.

ویلیام مورگان شوستر، خفه کردن ایران
مقدمه، ص ۴۰ تا ۴۱

شوستر عزل شب ۱۶ ژوئیه، نیابت عضدالملک، و خروج محمدعلی میرزا را از روی گزارش‌های رسمی می‌آورد.

سید حسن تقی‌زاده، تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران
خطابهٔ سوم

تقی‌زاده گفت‌وگوی زرگنده، نامه‌های پدر و پسر، و برکناری اسمیرنوف را در خطابهٔ سوم می‌نویسد.

مهدی ملک‌زاده، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران
ج ۳، تصمیم مجلس عالی

ملک‌زاده شمار اعضای مجلس عالی، روزنامهٔ نجات، و جدایی فرزند از پدر و مادر را روایت می‌کند.

عبدالله مستوفی، شرح زندگانی من
ج ۲، پس از غلبهٔ آزادیخواهان و تاج‌گذاری

مستوفی گفت‌وگوی پترزبورگ، خبر روزنامه، رأی به ناصرالملک، و روز تاج‌گذاری رسمی را می‌نویسد.

فیروز کاظم‌زاده، روسیه و بریتانیا در ایران، ۱۸۶۴ تا ۱۹۱۴
ص ۵۴۴

کاظم‌زاده به نقل از سابلین پناهندگی، عزل، و حرکت ۱۸ ژوئیه را می‌آورد.

محمدجواد شیخ‌الاسلامی، احمد شاه قاجار
مدخل احمد شاه قاجار

شیخ‌الاسلامی مادهٔ هفتم ترکمانچای، نصب ولیعهد، و پیرایش دربار را می‌نویسد.

حسین محبوبی اردکانی، عضدالملک
مدخل عضدالملک

محبوبی اردکانی نسب عضدالملک، میانجیگری او، و علت انتخابش به نیابت را می‌نویسد.

سر پرسی سایکس، تاریخ ایران
ج ۲، ص ۴۲۱ تا ۴۲۲

سایکس جانشینی کودک، نیابت ایلخان قاجار، و رأی اکثریت به ناصرالملک را خلاصه می‌کند.

سیروس غنی، ایران و برآمدن رضا شاه
ص ۱۰ تا ۱۱

غنی رویداد را استعفا به نفع پسر می‌نامد و انتخاب ناصرالملک را به فشار بریتانیا نسبت می‌دهد.

وزارت خارجهٔ آمریکا، روابط خارجی ایالات متحده، ۱۹۰۹
سند ۴۶۳، ۲۲ ژوئیهٔ ۱۹۰۹

تلگراف دولت ایران، تشکیل مجلس عالی و نصب سلطان احمد میرزا و نیابت موقتی عضدالملک را به واشینگتن گزارش می‌کند.

حسن ارفع، زیر سایهٔ پنج شاه
ص ۵۵

ارفع حضور خود را در تالار تخت در تاج‌گذاری ۲۹ تیر ۱۲۹۳ گواهی می‌کند.

دوره

پادشاه

کسان