عصر مظفری
شورش تبریز بر مسیو پریم و بستن دبستانها
شاهنشاهی
تیر ۲۴۶۲
میلادی
ژوئیه ۱۹۰۳
این ورقه بخشی از ابلاغ نظامنامه و تعرفه جدید گمرکی ۱۹۰۳ است. رنجش گمرک و بلژیکیان در تبریز با توهین به میرزا علیاکبر و دشمنی ملایان با دبستان درهم شد.
خلاصه
تیر ۱۲۸۲ طلبهها و بازار مسجد شاهزاده را گرفتند و خواستند پریم برود و میخانه و مهمانخانه و دبستان بسته شود. ولیعهد دستخط داد؛ پس از فروکش کالسکه فرستاد و حاجی میرزا حسن مجتهد را به تهران راند.
زمینه
کسروی رنجش گمرک و بلژیکیان را در تبریز با سه رشته یکی میکند: توهین به میرزا علیاکبر از ملایان در گذر میخانهٔ محلهٔ ارمنستان؛ ناخشنودی بازرگانان از تعرفه و نوز؛ دلتنگی ملایان از دبستانهای نو. مسیو پریم سر گمرک آذربایجان بود. مهمانخانهها را ارمنیان و قفقازیان گشوده بودند و در آنها باده میفروختند. مدرسهها در این خواست همان دبستانهاست. حاجی میرزا حسن مجتهد تبریز با شیخ فضلالله نوری یکی نیست.
چه رخ داد
۱. میخانه و مسجد شاهزاده
کسروی مینویسد میرزا علیاکبر، که از همان زمان نام مجاهد گرفت، از جلو میخانهای میگذشت. مستی جام باده پیش او گرفت. به گفتهٔ عامیان تعارف کرد. میرزا تند و زودخشم بود. خشمناک به مدرسه بازگشت. طلبهها به عنوان توهین به علما به خانهٔ حاجی میرزا حسن مجتهد رفتند و او را کشیده به مسجد شاهزاده آوردند. بازرگانان بازار را بستند و به مسجد آمدند. ملایان دلتنگی دبستان را فراموش نکرده بودند. همه را روی هم ریختند و گفتند:
«میباید مسیو پریم برود، و میخانهها و مهمانخانهها و مدرسهها بسته شود»
۲. دستخط ولیعهد و تاراج دبستان کمال
دو روز بازار بسته ماند. محمدعلیمیرزا ولیعهد و سررشتهٔ آذربایجان بود. ناگزیر دستخط فرستاد:
«مجتمعین مسجد شاهزاده، الساعه مسیو پریم را روانه گردانیدم و دستور دادم میخانهها، و مهمانخانه ها، و مدرسهها را ببندند، شما متفرق شوید»
همین که نوشته خوانده شد طلبهها بیرون ریختند و میخانه و مهمانخانه و دبستان را تاراج کردند. یکی از دبستانها کمال بود که راهبرش میرزا حسینخان بود و روزنامهای به همان نام مینوشت. پس از این پیشآمد در تبریز نماند و به قفقاز و مصر رفت.
پریم را ولیعهد بیرون فرستاد. در باسمنج نشست. پس از ده و بیست روز که آشوب فرو نشست، محمدعلیمیرزا کالسکه فرستاد و او را به شهر بازگرداند. به جای او حاجی میرزا حسن مجتهد را ناگزیر کرد در شهر نماند. مجتهد روانهٔ تهران شد. کسروی این پیشآمد را تیر ۱۲۸۲ مینویسد، ربیعالثانی ۱۳۲۱.
پیامد
بازگشت پریم با کالسکه نشان داد دستخط برای فروکش غوغا بود نه تغییر دستگاه گمرک. تعرفه از بهمن ۱۲۸۲ اجرا شد. کسروی چند ماه بعد برافتادن اتابک را در آخر شهریور همان سال میگذارد.
سالشمار
تیر ۱۲۸۲
شاهنشاهی تیر ۲۴۶۲
میلادی ژوئیه ۱۹۰۳
تیر ۱۲۸۲
مسجد شاهزاده؛ دستخط؛ تاراج دبستان کمال؛ پریم در باسمنج.
داوری منابع
کسروی داستان تبریز را از توهین به میرزا علیاکبر در محلهٔ ارمنستان میآغازد. خواست مسجد شاهزاده رفتن پریم و بستن میخانه و مهمانخانه و دبستان بود. دستخط ولیعهد را میآورد، تاراج دبستان کمال را مینویسد، و بازگشت پریم را از باسمنج با کالسکه.
دوره
پادشاه
کسان
- محمدعلیشاهشاه کودتا و استبداد صغیر
دستخط راندن پریم و بستن میخانه و مهمانخانه و مدرسه؛ سپس کالسکه برای بازگشت پریم و بیرون کردن مجتهد.
- حاج میرزا حسن مجتهد تبریزیمجتهد تبریز در آستانهٔ قیام مسلحانه
طلبهها او را به مسجد کشیدند؛ پس از فروکش ناگزیر به تهران شد. با شیخ فضلالله یکی نیست.
- مسیو ژوزف نوزوزیر بلژیکی گمرکات؛ نماد نفوذ اقتصادی بیگانگان
ریاست بلژیکیان گمرک؛ مسیو پریم سر گمرک آذربایجان در همین دستگاه بود.