برو به محتوا
شیر و خورشید، نشان تاریخی ایران

گاهنامهٔ مشروطه

جنبش مشروطه

مهاجرت کبری علمای تهران به قم

هجری شمسی

شاهنشاهی

۲۴ تیر ۲۴۶۵ تا ۲۴ مرداد ۲۴۶۵

میلادی

۱۶ ژوئیه ۱۹۰۶ تا ۱۶ اوت ۱۹۰۶

رویداد اصلی مشروطیتسیاسی

خلاصه

بامداد دوشنبه ۲۴ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی، سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی، دو مجتهد تهران و رهبران روحانی خواست «عدالتخانه»، همراه سید صدرالعلماء و گروهی از روحانیان، طلاب و سادات از تهران بیرون رفتند و نخست در گورستان ابن‌بابویه، نزدیک حرم حضرت عبدالعظیم، فرود آمدند. این حرکت پایان پنج روز بست در مسجد جامع تهران بود که پس از کشته شدن سید عبدالحمید، طلبهٔ جوان، و شلیک سربازان به دستهٔ عزاداران آغاز شده بود. علما به نام رفتن به عتبات از شهر بیرون رفتند و از مظفرالدین شاه قاجار برای این سفر اجازه گرفتند. شیخ فضل‌الله نوری، مجتهد دیگر تهران، چند روز بعد به راه افتاد و در کهریزک یا حسن‌آباد به آنان پیوست.

کاروان مهاجران، که شمار آنان را کسروی نزدیک هزار تن و امیر خادم به نقل از ناظم‌الاسلام کرمانی حدود هفتصد تن نوشته‌اند، با آهستگی راه پیمود و در روزهای پایانی تیر به قم رسید. علما با آن‌که به نام عتبات بیرون رفته بودند، در قم ماندند و در حرم حضرت معصومه نشیمن گرفتند. ناظم‌الاسلام این کوچ را «مهاجرت کبری» می‌نامد تا آن را از «مهاجرت صغری»، یعنی تحصن دی‌ماه ۱۲۸۴ در حرم حضرت عبدالعظیم، جدا کند.

نبود مجتهدان بزرگ پایتخت، در جامعه‌ای که داوری، ازدواج، معامله و بسیاری از کارهای روزانه به آنان وابسته بود، فشاری سنگین بر دولت شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، صدراعظم، آورد. هم‌زمان بازرگانان و کسبهٔ تهران در سفارت بریتانیا بست نشستند و علمای تبریز، اصفهان، شیراز و نجف با تلگراف از مهاجران پشتیبانی کردند. محمدعلی میرزا، ولیعهد، نیز که با صدراعظم کینه داشت، علمای تبریز را به هواداری از کوچندگان واداشت. زیر این فشارها عین‌الدوله در ۶ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۲۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) از صدارت کنار رفت و مظفرالدین شاه قاجار در ۱۳ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۵ اوت ۱۹۰۶ میلادی) فرمان تأسیس مجلس را صادر کرد. علما پس از شنیدن خبر فرمان و دستخط دوم آن از قم بازگشتند و در نیمهٔ مرداد با پیشواز بزرگ مردم به تهران درآمدند.

منابع در جزئیات این مهاجرت همداستان نیستند. تاریخ رسیدن به قم، شمار همراهان، انگیزهٔ پیوستن شیخ فضل‌الله نوری، پیوند بهبهانی با سفارت بریتانیا و این‌که خواست «مجلس» نخستین بار از قم برخاست یا از سفارت، هر یک در منابع گوناگون به گونه‌ای دیگر آمده است. این نوشتار روایت‌ها را با نام گویندهٔ آن کنار هم می‌گذارد.

زمینه

از عدالتخانهٔ وعده‌داده تا بست مسجد جامع

در دی ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، ژانویهٔ ۱۹۰۶ میلادی) علمای تهران به رهبری بهبهانی و طباطبایی در حرم حضرت عبدالعظیم بست نشستند و پس از نزدیک یک ماه با دستخط مظفرالدین شاه قاجار برای برپایی «عدالتخانهٔ دولتی» به شهر بازگشتند. شش ماه پس از آن هنوز از عدالتخانه نشانی نبود. امیر خادم می‌نویسد که عین‌الدوله بی‌آن‌که آشکارا با عدالتخانه مخالفت کند، می‌کوشید کار را به گذر زمان بسپارد. در خرداد و تیر ۱۲۸۵ مأموران دولت چند تن از کوشندگان را به کلات فرستادند، آمد و شد شبانه را ممنوع کردند و واعظان را زیر نظر گرفتند.

گرفتاری حاج شیخ محمد واعظ در ۱۹ تیر ۱۲۸۵ و کشته شدن سید عبدالحمید در درگیری بر سر رهانیدن او، علما را به مسجد جامع تهران کشاند. روز آدینه ۲۱ تیر سربازان در راه چهارسوق به دستهٔ سادات و طلاب شلیک کردند و حاج سید حسین و چند تن دیگر جان باختند. شرح این روزها در مدخل «کشته شدن سید عبدالحمید و بست مسجد جامع تهران» آمده است. سربازان مسجد را در میان گرفتند و راه آب و نان را بستند و میانجیان دولت پیام آوردند که پادشاه خواستار پایان کار است: یا پراکندگی و بازگشت علما به خانه‌هایشان، یا گرفتاری و تبعید.

سه راه پیش روی علما

کسروی می‌نویسد که علما سرانجام سه راه پیش روی دولت نهادند: برپایی عدالتخانه، کشتن خود آنان و رها کردن دیگران، یا اجازهٔ بیرون رفتن از شهر. دولت‌آبادی همین پیشنهاد را به صورت دو راه می‌آورد: اگر دولت خواهش‌های آنان را بپذیرد «چه بهتر»، وگرنه اذن دهد که همگی به عتبات عالیات بروند. پاسخ دولت، به نوشتهٔ دولت‌آبادی، این بود که «راه باز است» و کسی متعرض آنان نخواهد شد.

انتخاب عتبات معنایی روشن داشت. نجف و کربلا در قلمرو عثمانی بود و رفتن مجتهدان بزرگ پایتخت به آنجا، به معنای بی‌مرجع ماندن مردم تهران و آشکار شدن ناخرسندی روحانیان از دولت در برابر همهٔ شیعیان بود. کسروی و ناظم هر دو تصریح می‌کنند که علما به نام عتبات بیرون رفتند، اما در قم ماندند. دولت‌آبادی می‌افزاید که علما این بار به حرم حضرت عبدالعظیم نرفتند تا گمان نرود می‌خواهند وضع بست پیشین را تکرار کنند.

عین‌الدوله و پیروزی گمان‌شده

دولت در روزهای نخست رفتن علما را پیروزی خود می‌دانست. ناظم‌الاسلام از سخنی یاد می‌کند که صدراعظم در همان روز در حضور گروهی از رجال دولت گفت.

شب گذشته باران آمد و کثافتهای شهر را برد و شهر را پاک نمود.

شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی، صدراعظم مظفرالدین شاه قاجار
کتاب تاریخ و خاطرات، نقل سخن «تاریخ بیداری ایرانیان»، ج ۱، بخش سوم، ص ۵۰۱ (چاپ سعیدی سیرجانی)
۲۴ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)
ناظم این سخن را در گزارش روز بیرون رفتن علما از تهران به ابن‌بابویه آورده است.

یحیی دولت‌آبادی نیز همین برداشت را در دستگاه صدراعظم می‌بیند، اما آن را کوتاه‌مدت می‌خواند.

بعد از مسافرت روحانیان از طهران عین‌الدوله و کارکنانش تصور میکنند کار اصلاح شد و راحت شدند، همه از شهر بعمارت ییلاقی خود میروند و از رؤسای اصناف التزام میگیرند دکاکین خود را نبندند و خیالشان بکلی راحت میشود؛ ولی مسلم است که این آسایش موقتی است و عنقریب صدا بلند خواهد شد.

یحیی دولت‌آبادی، از کوشندگان مشروطه
کتاب خاطرات «حیات یحیی»، ج ۲، ص ۷۸ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)
رویداد: تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)
دولت‌آبادی این بند را پس از شرح رفتن علما به ابن‌بابویه و پیش از شرح بست سفارت آورده است.

زمینهٔ درباری: صدراعظم و ولیعهد

کشمکش درون دربار نیز در سرنوشت این مهاجرت سهم داشت. کسروی و امیر خادم هر دو می‌نویسند که عین‌الدوله کوشیده بود محمدعلی میرزا را از ولیعهدی بردارد و برادر کوچک‌ترش، ملک منصور میرزا شعاع‌السلطنه، را به جای او بنشاند. به نوشتهٔ کسروی، ولیعهد از آن هنگام کینهٔ سختی با صدراعظم داشت و در این روزها تنها در برانداختن او با کوشندگان همراه بود. خادم نیز تصریح می‌کند که محمدعلی میرزا نه درک درستی از مشروطه داشت و نه علاقه‌ای به آن، و پشتیبانی‌اش صرفاً برای مقابله با توطئهٔ صدراعظم بود. این دشمنی، چنان‌که در ادامه می‌آید، راه تلگراف‌های تبریز را به سود مهاجران گشود.

چه رخ داد

بیرون رفتن از شهر و پاسخ به میانجی

ناظم‌الاسلام در گزارش روز دوشنبه ۲۴ تیر ۱۲۸۵ می‌نویسد که بازارها برخی بسته و برخی باز بود و کوچه و بازار پر از سرباز و توپچی بود، چنان‌که خود او جرأت نکرد از خانه بیرون رود و به ابن‌بابویه برود. به نوشتهٔ او، بهبهانی، طباطبایی، صدرالعلماء و سید جمال افجه‌ای در یک کالسکه نشستند و دیگران سوار درشکه و کجاوه و قاطر و اسب و الاغ شدند و گروهی از طلاب پیاده از دروازه بیرون رفتند. ناظم فهرست بلندی از همراهان را آورده است، از جمله حاج شیخ مرتضی، سید مصطفی قنات‌آبادی، پسران طباطبایی و بهبهانی و بیش از دویست تن از طلاب و سادات.

نزدیک ظهر، سید علی‌آقا یزدی، مجتهد دیگر تهران، برای بازگرداندن علما به ابن‌بابویه آمد. پاسخ علما را ناظم کوتاه و روشن ثبت کرده است.

در مملکتی که عدالتخانه نباشد نمی‌مانیم.

علمای مهاجر، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی، سید عبدالله بهبهانی، سید محمد طباطبایی و همراهانشان
کتاب تاریخ و خاطرات، نقل پاسخ «تاریخ بیداری ایرانیان»، ج ۱، بخش سوم، ص ۵۰۲ (چاپ سعیدی سیرجانی)
۲۴ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)
علما این پاسخ را به سید علی‌آقا یزدی دادند که برای بازگرداندن آنان به ابن‌بابویه آمده بود.

یک ساعت به غروب کاروان از ابن‌بابویه به راه افتاد و نزدیک بقعهٔ صادقیه، کنار حرم حضرت عبدالعظیم، درنگ کرد. ناظم می‌نویسد که خادمان و اهالی شاه‌عبدالعظیم از علما خواستند به حرم درآیند و سوگند خوردند که تا جان دارند در یاری آنان بکوشند، اما علما نپذیرفتند. در همین روز شیخ محمدرضا استرآبادی، مجتهدی که پس از سال‌ها از عتبات بازگشته بود و قرار بود به تهران درآید، از ورود به پایتخت منصرف شد و همراه کاروان به سوی عتبات برگشت. ناظم دل‌سوزانه می‌نویسد که این مرد «با نهایت سختی» از عتبات تا دروازهٔ تهران آمده بود و اکنون باید باز می‌گشت.

نامه‌های بهبهانی به سفارت بریتانیا

در همان روز بیرون رفتن، به روایت ناظم، کسروی و خادم، بهبهانی نامه‌ای به سفارت بریتانیا فرستاد. ناظم متن نامهٔ دوم را چنین آورده است و می‌افزاید که از مضمون نامهٔ نخست آگاه نشد.

ما علماء و مجتهدین چون راضی نیستیم خونریزی بشود، لهذا حرکت به اماکن مقدسه را عازم گشتیم و از آن جناب تمنا داریم در دفع ظلم و تعدی همراهی خود را از ما دریغ ندارد.

سید عبدالله بهبهانی، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی، مجتهد تهران
کتاب تاریخ و خاطرات، نقل نامه «تاریخ بیداری ایرانیان»، ج ۱، بخش سوم، ص ۵۰۲ و ۵۰۳ (چاپ سعیدی سیرجانی)
۲۴ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)
بهبهانی این نامه را محرمانه برای اولین گرانت داف، کاردار سفارت بریتانیا، فرستاد؛ ناظم آن را «مکتوب دوم» می‌نامد.

ناظم می‌نویسد که چون علما به راه افتاده بودند و فرصت گذشته بود، گرانت داف تنها پاسخ داد که «نسبت به بازماندگان و آنان که التجاء آورند همراهی خواهد شد». به روایت او، بهبهانی در ابن‌بابویه به برخی از بازرگانان گفت که کارکنان سفارت به او وعدهٔ همراهی داده‌اند و اگر پس از رفتن او کسی متعرضشان شد، به آنجا پناه ببرند. کسروی روایت کتاب آبی، مجموعهٔ گزارش‌های رسمی بریتانیا، را دربارهٔ همین نامه‌ها می‌آورد.

در نهم جولای که دو روز پیش از کشته شدن سید عبدالحمید میبود بهبهانی نامه بسفیر نوشت و یاوری او را درخواست نمود. سفیر پاسخ داد که دولت انگلیس یاوری بکسانی نتواند کرد که رفتارشان با دولت خود دشمنانه است. روز شانزدهم جولای که از تهران برون رفتند باز نامه‌ای نوشت.

احمد کسروی، تاریخ‌نگار
کتاب تاریخ، نقل از کتاب آبی «تاریخ مشروطهٔ ایران»، بخش یکم، ص ۱۰۹
نخستین چاپ کامل ۱۳۱۹ خورشیدی (۲۴۹۹ شاهنشاهی، ۱۹۴۰ میلادی)
کسروی این گزارش را در بخش «کوچیدن علما به قم» و پیش از شرح بست سفارت آورده است.

کسروی خواست بهبهانی را تنها میانجی‌گری سفیر میان علما و پادشاه می‌داند، چنان‌که در بست حرم حضرت عبدالعظیم همین درخواست را از سفیر عثمانی کرده بودند. او تصریح می‌کند که گمان نمی‌رود بهبهانی و طباطبایی به پناه بردن مردم به سفارت یک دولت بیگانه خرسندی داده باشند. امیر خادم برداشتی دیگر دارد و از «حرکتی زیرکانه» سخن می‌گوید.

بعد ایشان از طریق آشنایان و اطرافیانش شایعه راه انداخت که کاردار سفارت انگلیس به تلگراف من جواب مثبت داده و اگر کسی برای اعتراض به وضع موجود می‌خواهد برود سراغ سفارت انگلیس، آنها قول مساعدت و همکاری دادند. اما واقعیت ماجرا چیز دیگری بود.

امیر خادم، پژوهشگر و راوی پادکست تاریخی «ماجرای مشروطه»
پادکست تاریخی «ماجرای مشروطه»، قسمت بیستم، بخش ۳
پخش ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ خورشیدی (۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ میلادی)
خادم این را پس از سنجش گفتهٔ بهبهانی با اسناد سفارت بریتانیا می‌گوید که به گفتهٔ او نشان می‌دهد کاردار پاسخ منفی داده و نامهٔ دوم را بی‌پاسخ گذاشته بود.

دولت‌آبادی نیز می‌نویسد که «شنیده میشود» بهبهانی به برخی از نزدیکان خود دستور داده بود پس از رفتن علما به قم در سفارت بریتانیا بست بنشینند، و این دستور را بی‌پیوند با قراری پیشین با برخی از رجال دولت و کارکنان سفارت نمی‌داند. ناظم، کسروی و خادم هر یک نامه را جور دیگری می‌خوانند.

راه کهریزک و نگرانی پول

روز سه‌شنبه ۲۵ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۷ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)، به نوشتهٔ ناظم، مهاجران از بقعهٔ صادقیه به سوی کهریزک رفتند و یک ساعت از شب گذشته به آنجا رسیدند. بستگان و نوکران علما، که ساز و برگ سفر را فراهم کرده بودند، در کهریزک به آنان پیوستند. فرستادگان دولت پیاپی می‌آمدند: نصرالسلطنه، سیف‌الدین میرزا، مدیر توپخانه، و سالار فیروزکوهی. ناظم می‌نویسد که سیف‌الدین میرزا شبانه به کهریزک رفت و در گفت‌وگویی محرمانه به علما گفت که پادشاه خواسته‌هایشان را می‌پذیرد، «جز عزل عین‌الدوله و افتتاح عدالتخانه» که برآوردن آن دو «از محالات است».

در کهریزک علما دریافتند که سفر پول بسیار می‌خواهد. ناظم می‌نویسد که طباطبایی چهار قران در جیب داشت و بهبهانی صد و پنجاه تومان، که کفاف رفتن تا قم را نمی‌کرد. پسر طباطبایی، میرزا سید محمدصادق، به شهر آمد و نخست از بانک روس وام خواست، اما بانک گرو خواست. ارباب جمشید، صراف زرتشتی، نیز به بهانهٔ ترس از عین‌الدوله از پرداخت سر باز زد. سرانجام معین‌الحضور، از اعضای انجمن مخفی، به یاری آمد.

من تازه ملک خود را فروخته‌ام، سی هزار تومان حاضر است، هر قدر می‌خواهید بدهم. از هر جا هم که پول لازم شد حواله کنید من می‌پردازم.

معین‌الحضور، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی، از اعضای انجمن مخفی تهران
کتاب تاریخ و خاطرات، نقل سخن «تاریخ بیداری ایرانیان»، ج ۱، بخش سوم، ص ۵۰۳ (چاپ سعیدی سیرجانی)
تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)
معین‌الحضور این سخن را به میرزا سید محمدصادق طباطبایی گفت که برای فراهم کردن هزینهٔ سفر به شهر آمده بود.

به روایت ناظم، میرزا سید محمدصادق دو هزار تومان اسکناس گرفت و آن را «مانند حرز دعا» بر بازوی خود بست و در حسن‌آباد، شش فرسخی تهران، به علما پیوست. ناظم می‌افزاید که از جاهای دیگر نیز پول رسید و از آن پس نگرانی پول در کار نبود.

نام «مهاجرت کبری»

ناظم‌الاسلام نام این کوچ را از همین روزها ثبت کرده و دلیل آن را نیز آورده است.

این مهاجرت را مهاجرت کبری گویند و مهاجرت اولیه را که به زاویهٔ مقدسهٔ حضرت عبدالعظیم پناهنده شده بودند مهاجرت صغری گفته‌اند. چه در این مهاجرت هم مقصود اعظم است از اول و هم عدهٔ مهاجرین بیشتر و هم زحمات و صدمات وارد بر آنان زیادتر بود.

ناظم‌الاسلام کرمانی، تاریخ‌نگار و عضو انجمن مخفی تهران
کتاب تاریخ و خاطرات «تاریخ بیداری ایرانیان»، ج ۱، بخش سوم، ص ۵۰۳ (چاپ سعیدی سیرجانی)
رویداد: تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)
ناظم این توضیح را پس از برشمردن کسانی آورده است که در روزهای نخست به مهاجران پیوستند.

ناظم یادآور می‌شود که پیوستن شیخ محمدرضا استرآبادی، میرزا سید حسین قمی و شیخ محمدرضا قمی «قوتی فوق‌العاده» به مهاجران داد. سید اسدالله طباطبایی، برادر طباطبایی، نیز با فرزندانش به راه افتاد. از خاندان طباطبایی تنها یک پسر، آقا عبدالمهدی، برای سرپرستی خانواده در شهر ماند.

پیوستن شیخ فضل‌الله نوری

شیخ فضل‌الله نوری در بست حرم حضرت عبدالعظیم همراه دیگران نرفته بود و در بست مسجد جامع نیز دیر پیوسته بود. ناظم می‌نویسد که در روزهای پس از رفتن علما، آمد و شد بسیار به خانهٔ او بود: گروهی او را از همراهی با عین‌الدوله بازمی‌داشتند و گروهی به دوستی با صدراعظم تشویقش می‌کردند. نصرالسلطنه چند بار به دیدار او رفت و ساعت‌ها با او خلوت کرد. ناظم دو گمان را دربارهٔ انگیزهٔ او کنار هم می‌گذارد: برخی می‌گفتند که او به خواست عین‌الدوله تا قم می‌رود تا علما را از رفتن به عتبات بازدارد و بازگرداند، و برخی می‌گفتند که او به راستی همراه است، زیرا در مهاجرت نخست از کناره‌گیری زیان دیده بود.

به روایت ناظم، شیخ فضل‌الله حاج علی‌اکبر بروجردی را نزد علما فرستاد و سوگند خورد که به آنان خواهد پیوست. بامداد پنجشنبه ۲۷ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) با گروهی بزرگ از دروازه بیرون رفت تا در حسن‌آباد به کاروان برسد. دولت‌آبادی همین رویداد را از زاویه‌ای دیگر می‌بیند.

دولتیان میخواهند نگذارند شیخ فضل‌الله بآنها ملحق شود؛ او خود نمیپذیرد، چونکه در نظر عوام برای او بدنما است.

یحیی دولت‌آبادی، از کوشندگان مشروطه
کتاب خاطرات «حیات یحیی»، ج ۲، ص ۷۸ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)
رویداد: تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)
دولت‌آبادی پیش از این جمله می‌نویسد که شیخ فضل‌الله «با خود رفته و یک صورتی با دولتیها محفوظ» داشت و دو روز پس از دیگران به راه افتاد.

ناظم واکنش صدراعظم را به این خبر چنین ثبت کرده است.

هزار نفر از ملاها رفتند، اما بیست کرور اهالی ایران از دست آنها خلاص و راحت شدند.

شاهزاده عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی، صدراعظم مظفرالدین شاه قاجار
کتاب تاریخ و خاطرات، نقل سخن «تاریخ بیداری ایرانیان»، ج ۱، بخش سوم، ص ۵۰۶ (چاپ سعیدی سیرجانی)
۲۷ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)
به نوشتهٔ ناظم، عین‌الدوله این سخن را پس از شنیدن خبر رفتن شیخ فضل‌الله گفت؛ ناظم پیش از آن می‌نویسد که صدراعظم از این خبر «بی‌اندازه ضعیف شد».

امیر خادم پیوستن شیخ فضل‌الله را نشانهٔ آن می‌داند که رقیبان صدراعظم در میان علما و دربار دریافته بودند ستارهٔ او رو به افول است.

سواران سالار فیروزکوهی و ترس راه

ناظم می‌نویسد که عین‌الدوله در همان روز به حکام ولایات تلگراف کرد که هر کس خواست به عتبات برود، مانعش نشوند. هم‌زمان پانصد سوار به سرکردگی سالار فیروزکوهی مأمور شدند با علما همراه شوند. به ظاهر می‌گفتند که این سواران برای امنیت راه و نگهداری علما تا مرز ایران‌اند، اما به نوشتهٔ ناظم، چند گاری کُند و زنجیر و ابزار شکنجه با آنان بود و سالار مأموریت داشت علما را در قم پراکنده کند و هر یک را به سویی، از کلات و اردبیل تا کرمان، بفرستد. ناظم همچنین از امیر بهادر جنگ، وزیر دربار، نقل می‌کند که گفته بود اگر پادشاه اذن دهد، کار ملاها را پیش از رسیدن به قم «علاج» می‌کند.

این نیت‌ها، اگر هم در کار بود، به اجرا نرسید. ناظم خود این گزارش‌ها را از شنیده‌ها آورده است. در همان روزها میرزا مصطفی آشتیانی، مجتهد تهران، به بهانهٔ بیماری مادرش به راه افتاد، اما سواران دولتی او را از دروازهٔ حضرت عبدالعظیم بازگرداندند و به نیاوران نزد پادشاه بردند.

رسیدن به قم

کاروان آهسته راه می‌پیمود. ناظم می‌نویسد که مهاجران روز آدینه به علی‌آباد رسیدند و به سبب گرما و برای پیوستن پیادگان آنجا ماندند. روز شنبه ۲۹ تیر تا عصر در علی‌آباد، «دو منزلی قم»، ماندند و شبانه به کوشک رسیدند. ناظم ورود علما به قم را در گزارش روز دوشنبه ۳۱ تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۲۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی) آورده است: «امروز آقایان وارد قم شده‌اند. مردم دیدن می‌آیند. از کثرت جمعیت و ازدحام، آقایان در صدمه می‌باشند.» کسروی تاریخ رسیدن را یک روز زودتر، روز ۳۰ تیر، می‌نویسد و شمار کوچندگان را نزدیک هزار تن.

ادوارد براون، به نقل از سید حسن تقی‌زاده، از انبوهی رهگذران راه قم یاد می‌کند.

آنان از پادشاه اجازه خواستند و گرفتند که شهر را ترک کنند و به قم بروند، و چنان گروهی همراهشان رفتند و از پی‌شان روان شدند که، به تعبیر تقی‌زاده، راه تهران و قم «مانند کوچهٔ یک شهر» شده بود. این رویداد، که نزدیک ۲۱ ژوئیه رخ داد، نزد ایرانیان «هجرت کبری» نام دارد.

متن اصلیthey asked and obtained the Shah's permission to leave the city and retire to Qum, whither they were accompanied and followed by such numbers of people that, as Taqi-zada expressed it, the road between Tihran and Qum "was like the street of a town." This event, which took place about July 21, is known amongst the Persians as "the Great Exodus" (Hijrat-i-Kubra).

ادوارد گرانویل براون، ایران‌شناس و استاد دانشگاه کمبریج
کتاب تاریخ «انقلاب ایران»، ص ۱۱۸
۱۹۱۰ میلادی (۱۲۸۹ خورشیدی، ۲۴۶۹ شاهنشاهی)
براون این بند را پس از شرح بست مسجد جامع و پیش از شرح بست سفارت بریتانیا آورده است.

دانشنامهٔ ایرانیکا تاریخ رفتن علما را ۱۵ ژوئیه، برابر با، می‌نویسد. امیر خادم آن را ۲۳ تیر می‌آورد و شمار همراهان را به نقل از ناظم‌الاسلام «حدود هفتصد نفر». این تفاوت‌ها بیشتر از تفاوت در شمارش روز حرکت از مسجد و روز حرکت از ابن‌بابویه برمی‌خیزد.

روزهای قم

در قم علما مجلس روضه برپا کردند. ناظم می‌نویسد که روضه‌خوانان صبح و عصر در صحن حرم روضه می‌خواندند و یک روز سید جمال‌الدین واعظ اصفهانی و یک روز حاج شیخ محمد واعظ بر منبر می‌رفتند. خبر رسید که مردم زرند و ساوه و روستاهای دیگر در قم گرد آمده‌اند و با علما همراه‌اند. بازماندهٔ سادات تهران نیز روانهٔ قم شدند. ناظم از «شورش اهالی قم» نیز خبر می‌دهد.

در این روزها آقا سید جمال در قم موعظه می‌کند. مردم جمع شده‌اند که حاکم ما گندم را جلو گرفته است و به قیمت گران به خباز می‌دهد. آقا هم در بالای منبر گفته است: تقصیر از خود شماست، قبول ظلم نکنید. لذا مردم اجتماع نموده و بر حاکم خود شوریدند.

ناظم‌الاسلام کرمانی، تاریخ‌نگار و عضو انجمن مخفی تهران
کتاب تاریخ و خاطرات «تاریخ بیداری ایرانیان»، ج ۱، بخش سوم، ص ۵۳۷ (چاپ سعیدی سیرجانی)
مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۶ میلادی)
ناظم این خبر را در گزارش روزهای نخست مرداد، همراه با خبرهای رسیده از قم، آورده است.

به نوشتهٔ ناظم، حاکم قم به علما پناه برد و آنان میانجی شدند و قرار شد حاکم گندم را به بهای مناسب به نانوایان بدهد. ناظم از توهینی نیز یاد می‌کند: متولی‌باشی حرم شبی یک ساعت پس از غروب چراغ‌های حرم و صحن را خاموش کرد تا مردم در صحن نمانند. او همچنین می‌نویسد که پانصد قزاق پیرامون قم را گرفته بودند تا روستاهای اطراف آشوب نکنند. پیک علما، میرزا ابراهیم عطار، که خانه و دکانش نزدیک خانهٔ طباطبایی بود، پیاده و از بیراهه نامه‌های آنان را به تهران آورد و خبر داد که همگی سلامت‌اند.

تهران بی‌مجتهد

نبود مجتهدان در تهران زود حس شد. کسروی می‌نویسد که شهر به ظاهر آرام بود و در بازارها به هر چند گام سرباز یا قزاقی ایستاده بود، چنان‌که گمان می‌رفت دولت پیروز شده است، اما در دل‌ها خشم و بیم بود. کسروی گفتهٔ فرصت‌الدوله شیرازی را دربارهٔ زنان تهران نقل می‌کند.

خود من دیدم زنی مقنعهٔ خود را بر سر چوبی کرده بود و فریاد میکرد که بعد از این دختران شما را مسیو نوز بلجیکی باید عقد نماید، و الا دیگر علماء نداریم.

میرزا محمدنصیر فرصت‌الدوله شیرازی، به نقل احمد کسروی، شاعر و نویسنده
کتاب تاریخ، نقل گفته «تاریخ مشروطهٔ ایران»، بخش یکم، ص ۱۰۸
رویداد: تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)
کسروی این گفته را برای نشان دادن واکنش زنان تهران به رفتن علما آورده است؛ نوز، مدیر بلژیکی گمرکات، در آن روزها نماد نفوذ بیگانه در دستگاه دولت بود.

کسروی پس از این نقل، داوری خود را دربارهٔ پیوند مردم و علما در آن روزگار می‌آورد.

آن دلبستگی که آن روز مردم بعلماء می‌داشتند و با آن نیازی که در کارهای زندگانی بآنان می‌بود، هرگز نشدی که مردم بخاموشی گرایند و رشتهٔ آرامش را نگسلند. عین‌الدوله بیخردانه تنها بزور بس میکرد و نتیجه را نمی‌اندیشید.

احمد کسروی، تاریخ‌نگار
کتاب تاریخ «تاریخ مشروطهٔ ایران»، بخش یکم، ص ۱۰۸
نخستین چاپ کامل ۱۳۱۹ خورشیدی (۲۴۹۹ شاهنشاهی، ۱۹۴۰ میلادی)
کسروی این داوری را در شرح حال تهران پس از رفتن علما به قم آورده است.

به نوشتهٔ کسروی، از روز رفتن علما شایعه‌ها در شهر می‌پیچید: گاه می‌گفتند دسته‌ای سوار فرستاده‌اند تا همه را بگیرند، و گاه می‌گفتند صدراعظم از نامهٔ طباطبایی خشمگین است و او را خواهد کشت. بازرگانانی که از آغاز با دو سید همراه بودند و در تهران مانده بودند، مانند حاج محمدتقی بنکدار و برادرش حاج حسن، بر جان و مال خود ترسیدند. همین ترس، به روایت کسروی، اندیشهٔ پناه بردن به سفارت بریتانیا را پدید آورد. از ۲۷ تیر گروهی پنجاه‌نفری در سفارت بست نشستند و شمار بست‌نشینان در دو هفته به بیش از دوازده هزار تن رسید. شرح آن در مدخل «بست در سفارت بریتانیا» آمده است.

پیوند قم و سفارت

با آغاز بست سفارت، رهبری خواسته‌ها رفته‌رفته از قم به باغ سفارت رسید. امیر خادم این تغییر را چنین وصف می‌کند که در بست حرم حضرت عبدالعظیم علما به نام رهبران تحصن بودند، اما این بار کوشندگان سفارت دیگر نیازی به «مراعات ظاهر» نداشتند.

الان دیگر فقط به علما تلگراف می‌زنند که ما اینجا هنوز به تقاضاهایمان نرسیدیم و تا وقتی که به شما نگفتیم، شما همانطور توی قم بمانید لطفاً و برنگردید تا ما بگوییم.

امیر خادم، پژوهشگر و راوی پادکست تاریخی «ماجرای مشروطه»
پادکست تاریخی «ماجرای مشروطه»، قسمت بیستم، بخش ۴
پخش ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ خورشیدی (۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ میلادی)
خادم این را در تحلیل نامه‌ای از روزهای بست سفارت می‌گوید و می‌افزاید که بهبهانی در پاسخ تلگراف بست‌نشینان نوشت که در قم می‌ماند تا آنان خبر دهند.

ناظم‌الاسلام نامه‌ای را ثبت کرده است که از سوی علما به بست‌نشینان رسید و همین پیوند را از سوی دیگر نشان می‌دهد.

مراجعت ما موقوف و منوط به افتتاح عدالتخانه و حرکت شما از سفارتخانه است. شهرت مراجعت ما بی‌مأخذ و بی‌اصل است.

علمای مهاجر در قم، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی، سید عبدالله بهبهانی، سید محمد طباطبایی و همراهانشان
کتاب تاریخ و خاطرات، نقل نامه «تاریخ بیداری ایرانیان»، ج ۱، بخش سوم، ص ۵۴۹ (چاپ سعیدی سیرجانی)
نیمهٔ نخست مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوایل اوت ۱۹۰۶ میلادی)
این نامه در روزی به سفارت رسید که به نوشتهٔ ناظم شمار بست‌نشینان «زیادتر از هر روز» بود و گروهی نیز از قم آمده بودند.

تلگراف‌های تبریز و نجف

یکی از عوامل تعیین‌کننده، تلگراف‌های تبریز بود. کسروی می‌نویسد که محمدعلی میرزا مجتهدان بزرگ تبریز، از جمله حاج میرزا حسن مجتهد، امام جمعه، میرزا صادق، حاج میرزا محسن و ثقة‌الاسلام، را نزد خود خواند و آنان را به تلگرافخانه فرستاد تا در هواداری از علمای کوچنده به پادشاه، به قم و به شهرهای دیگر تلگراف کنند. به نوشتهٔ کسروی، عین‌الدوله تا آن روز نمی‌گذاشت خبر رویدادهای تهران به شهرهای دیگر برسد و این تلگراف‌ها آن بند را شکست. از اصفهان و شیراز و نجف نیز تلگراف‌هایی رسید. متن تلگراف بلند علمای تبریز را کسروی آورده است.

محض حفظ خود و منافع خود طلاب علم و ذریهٔ رسول را هدف گلولهٔ سرباز کردند، مسجد و معبد اسلام و خانهٔ خدا را مثل قلاع اشرار و متمردین محاصره نمودند، بر بام مساجد سرباز و قراول گذاشتند، نان و آب بروی علماء اسلام بستند، گویی یاغی و قاتل بودند.

علمای تبریز، حاج میرزا حسن مجتهد، امام جمعه، میرزا صادق، حاج میرزا محسن و ثقة‌الاسلام
تلگراف، نقل در کتاب تاریخ «تاریخ مشروطهٔ ایران، به نقل احمد کسروی»، بخش یکم، ص ۱۱۴
اواخر تیر ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)
این بند از تلگراف دوم علمای تبریز به مظفرالدین شاه قاجار است که پس از رسیدن پاسخی فرستادند که به گمان آنان از خود پادشاه نبود.

پادشاه به تلگراف‌های تبریز پاسخ داد. ناظم متن پاسخ تلگرافی مظفرالدین شاه قاجار به ولیعهد را آورده است.

همین است که به شفاعت و توسط شما استدعای علمای آذربایجان را در معاودت علمای طهران قبول فرموده، مشیرالدوله وزیر امور خارجه را برای معاودت دادن آنها روانه کردیم. به زودی علمای طهران شرفیاب می‌شوند و عرایض حقهٔ آنها را هم که مبنی بر صلاح دولت و ملت باشد قبول خواهیم فرمود.

مظفرالدین شاه قاجار، پادشاه ایران
دستخط تلگرافی «تاریخ بیداری ایرانیان، به نقل ناظم‌الاسلام کرمانی»، ج ۱، بخش سوم، ص ۵۳۷ و ۵۳۸ (چاپ سعیدی سیرجانی)
۶ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۲۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)
پادشاه این دستخط را خطاب به محمدعلی میرزا، ولیعهد، در پاسخ تلگراف علمای تبریز فرستاد؛ کسروی تاریخ آن را همان روز کناره‌گیری عین‌الدوله می‌نویسد.

کناره‌گیری عین‌الدوله و خبر آن در قم

دولت‌آبادی می‌نویسد که نخست قرار بود مشیرالدوله، وزیر امور خارجه، با گروهی از سران بازرگانان به قم برود و علما را بازگرداند، و او که این مأموریت را دامی از سوی صدراعظم می‌دانست، برای رهایی از آن هر چه از دستش برمی‌آمد کرد. سپس تلگرافی مفصل از ولیعهد از راه مشیرالدوله به پادشاه رسید، به تعبیر دولت‌آبادی، «تیرها به هدف» خورد. عین‌الدوله در ۶ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۲۹ ژوئیهٔ ۱۹۰۶ میلادی)، برابر با، از صدارت کناره گرفت و میرزا نصرالله‌خان مشیرالدوله به جای او نشست. امیر خادم این روز را ۷ مرداد می‌نویسد. ناظم از کامران میرزا نایب‌السلطنه نقل می‌کند که به او گفته بود اگر او کوشش نکرده بود، پادشاه عین‌الدوله را برکنار نمی‌کرد.

به نوشتهٔ ناظم، نخستین کسی که خبر برکناری را در قم به علما رساند لسان‌الممالک، رئیس تلگرافخانهٔ قم، بود که همراه سیف‌الدین میرزا نزد علما رفت و تلگراف عزل را به آنان نشان داد. سیف‌الدین میرزا، به نوشتهٔ ناظم، پیش‌تر مأموریت داشت اگر علما از قم حرکت کنند، آنان را بگیرد و پراکنده کند. ناظم می‌افزاید که از آن روز تلگراف‌های شهرهای دیگر به علما می‌رسید، زیرا تا آن هنگام صدراعظم دستور داده بود تلگراف‌ها را به آنان نرسانند. نخستین تلگرافی که از تهران رسید از شیخ محمود زنجانی، روحانی زرگنده، بود.

از سفارت روس اخبار رسید به ملاحظهٔ احترام آقایان و رعایت ملت، شاهزاده اتابک خلع شد.

شیخ محمود زنجانی، به روایت ناظم‌الاسلام کرمانی، روحانی زرگنده
تلگراف، نقل در کتاب تاریخ و خاطرات «تاریخ بیداری ایرانیان»، ج ۱، بخش سوم، ص ۵۴۲ (چاپ سعیدی سیرجانی)
شب آدینه، اوایل مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۶ میلادی)
شیخ محمود این تلگراف را خطاب به طباطبایی و دیگر علمای مهاجر فرستاد؛ «شاهزاده اتابک» در اینجا لقب عین‌الدوله است.

عریضهٔ قم و «مجلس عدالت»

علمای مهاجر از قم عریضه‌ای تلگرافی به مظفرالدین شاه قاجار فرستادند که ناظم متن کامل آن را آورده است. در این عریضه خواست علما از «عدالتخانه» فراتر رفته و به مجلسی با ترکیب معین رسیده بود.

استدعای دولتخواهانهٔ جماعت دعاگویان و قاطبهٔ علماء اعلام و رعایای پادشاه اسلام این است که امر و مقرر فرمایند مجلسی تشکیل شود که اعضای آن مرکب باشد از جمعی از وزراء و امناء بزرگ دولت که در امور مملکت با ربط و از اغراض نفسانی بری باشند، و جمعی از تجار محترم، و چند نفر از منتخبین از علماء عاملین که بی‌غرض و با بصیرت باشند، و جمعی از عقلاء و فضلاء و اشراف و اهل بصیرت و اطلاع.

علمای مهاجر در قم، سید عبدالله بهبهانی، سید محمد طباطبایی، شیخ فضل‌الله نوری و همراهانشان
عریضهٔ تلگرافی «تاریخ بیداری ایرانیان، به نقل ناظم‌الاسلام کرمانی»، ج ۱، بخش سوم، ص ۵۴۶ و ۵۴۷ (چاپ سعیدی سیرجانی)
نخستین روزهای مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوایل اوت ۱۹۰۶ میلادی)
علما در این عریضه نام «مجلس عدالت مظفریه» را بر این نهاد پیشنهادی نهادند و آن را زیر «نظارت و ریاست» پادشاه و بر پایهٔ احکام شرع خواستند.

ونسا مارتین، در مقالهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، همین عریضه را در کشمکش آن روزها بر سر ماهیت مجلس جای می‌دهد.

کشمکشی بر سر ماهیت دقیق مجلس پیشنهادی درگرفت و مسئلهٔ اصلی این بود که اصلاحات تا چه اندازه باید بر پایهٔ شریعت اسلامی پیش رود. علمای قم تلگرافی به مظفرالدین شاه فرستادند و در آن خواست خود را برای برپایی «مجلس عدالت» بیان کردند تا در همهٔ امور عدالت را تضمین کند، کشور را از دخالت بیگانه نگه دارد و اصلاحات را مطابق شریعت انجام دهد.

متن اصلیA struggle over the exact nature of the proposed majles ensued, the central issue being the degree to which reforms would be guided by Islamic law. The ʿolamāʾ at Qom sent a telegram to Moẓaffar-al-Dīn Shah in which they stated their demand for the establishment of a majles-e ʿadālat to ensure justice in all affairs, protect the country against foreign interference, and introduce reforms in accordance with the Šarīʿa.

ونسا مارتین، تاریخ‌نگار
مقالهٔ دانشنامه «ii.، دانشنامهٔ ایرانیکا»، ج ۶، دفتر ۲، ص ۱۷۶ تا ۱۸۷
۱۹۹۲ میلادی (۱۳۷۱ خورشیدی، ۲۵۵۱ شاهنشاهی)
مارتین این بند را پس از شرح کناره‌گیری عین‌الدوله و پیش از شرح دستخط‌های مرداد ۱۲۸۵ آورده و به متن ناظم‌الاسلام ارجاع داده است.

مارتین همچنین یادآور می‌شود که به گزارش دولت‌آبادی خواست «مجلس مبعوثان ملی» نخستین بار نه در قم، بلکه در دیدار عین‌الدوله با هشت تن از سران بازرگانان تهران در روزهای بست سفارت به زبان آمد. بدین‌سان در روایت او، خواست مجلس انتخابی از سفارت برخاست و عریضهٔ قم صورتی شرعی به آن داد.

مأموریت عضدالملک

با کنار رفتن عین‌الدوله، مأموریت بازگرداندن علما به علیرضاخان عضدالملک، رئیس ایل قاجار، رسید. دولت‌آبادی او را «پیرمرد شصت‌ساله» و «محترم‌ترین رجال دولت» می‌نامد که با علما «الفت و سنخیت» داشت. به نوشتهٔ ناظم، حاج نظام‌الدوله و میرزا شفیع‌خان مستشارالملک پیش‌تر به قم رفتند تا از علما پذیرایی و نگهداری کنند تا عضدالملک برسد. ناظم می‌نویسد که چون عضدالملک به قم رسید، یک روز در خانه نشست تا علما به دیدنش بیایند، اما علما «اعتنائی به او نکردند»، تا سرانجام پس از چند بار آمد و شد فرستادگان دو سو با هم دیدار کردند. از تهران پیاپی به عضدالملک تلگراف می‌رسید و بر حرکت علما پافشاری می‌کرد. ناظم یکی از این تلگراف‌ها را آورده است.

باز هم از جانب ما به جنابان مستطابان آقا سید عبدالله و آقا سید محمد و حاج شیخ فضل‌الله احوالپرسی کنید و بگوئید با این گرمی هوا بیشتر از این طول اقامت شما در قم ابداً مقتضی نیست. کمال مرحمت نسبت به آنها داشته و داریم، چرا باید در حرکت خودشان کوتاهی کنند؟ هر عرضی دارند بیایند حضوراً به ما عرض کنند.

مظفرالدین شاه قاجار، پادشاه ایران
دستخط تلگرافی «تاریخ بیداری ایرانیان، به نقل ناظم‌الاسلام کرمانی»، ج ۱، بخش سوم، ص ۵۵۰ و ۵۵۱ (چاپ سعیدی سیرجانی)
شب ۱۲ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۴ اوت ۱۹۰۶ میلادی)، برابر با
پادشاه این دستخط را خطاب به عضدالملک در قم فرستاد؛ فردای آن، در شب زادروز او، مردم دم سفارت و خیابان علاءالدوله را چراغانی کردند.

فرمان و بازگشت

روز ۱۳ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۵ اوت ۱۹۰۶ میلادی)، برابر با، مظفرالدین شاه قاجار دستخطی خطاب به صدراعظم تازه، مشیرالدوله، صادر کرد که فرمان تأسیس مجلس از منتخبان طبقات گوناگون بود. به نوشتهٔ ناظم، متن دستخط را به قم تلگراف کردند و نسخه‌ای نیز برای سران بست‌نشینان فرستادند. بست‌نشینان سفارت آن را مبهم یافتند و نسخه‌های چاپی آن را از در و دیوار کندند. پس از گفت‌وگوهای تازه، دستخط دومی صادر شد که مجلس را «مجلس شورای ملی» نامید و سخن را روشن‌تر کرد. ایرانیکا تاریخ این دستخط را، برابر با ۱۸ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۰ اوت ۱۹۰۶ میلادی)، می‌نویسد. شرح این دو دستخط در مدخل «فرمان مشروطیت» آمده است.

کسروی می‌نویسد که علما در قم سخنان عضدالملک را نپذیرفته بودند و همچنان می‌ماندند، اما چون از چگونگی کار آگاهی یافتند آمادهٔ بازگشت گشتند و پیش و پس به راه افتادند. دولت‌آبادی می‌نویسد که شیخ فضل‌الله نوری با برخی دیگر از علما زودتر از دیگران از قم حرکت کرد و در کهریزک ماند تا دیگران برسند. دولت‌آبادی خود به کهریزک رفت و در آنجا با شیخ فضل‌الله، که در سال‌های ماندن در تهران با خانوادهٔ او کدورت داشت، آشتی کرد. او همچنین از رأی برخی یاد می‌کند که علما در این سفر از تشریفات پیشواز بپرهیزند و بی‌سروصدا به کار مجلس بپردازند، و می‌افزاید که جوانان رضا نمی‌دادند.

به نوشتهٔ کسروی، علما همگی در کهریزک گرد آمدند و روز ۲۳ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۵ اوت ۱۹۰۶ میلادی) به حرم حضرت عبدالعظیم رسیدند و فردای آن روانهٔ شهر گشتند. مردم پیشوازی بسیار بزرگ کردند و پادشاه کالسکه‌های دولتی را برای سواری آنان فرستاد و دو شب دیگر در شهر جشن و چراغانی بود. دولت‌آبادی روز بازگشت را چهارشنبه، برابر با ۲۳ مرداد، می‌نویسد و ایرانیکا ۱۴ اوت را. امیر خادم می‌گوید که بازگشت علما حدود یک هفته طول کشید و خرده‌خرده به شهر آمدند، بیشتر به این سبب که سالمند بودند و توان سفر سریع نداشتند.

دیدگاه‌ها

روایت ناظم‌الاسلام کرمانی

ناظم مهاجرت را از درون تهران و با تکیه بر نامه‌ها، پیک‌ها و تلگراف‌ها روایت می‌کند. او بر رنج و هزینهٔ سفر، بر پایداری علما در برابر فرستادگان دولت و بر ترس مردم در شهر تأکید دارد. در روایت او، مهاجرت کبری از مهاجرت صغری بزرگ‌تر بود، هم در هدف و هم در شمار و رنج. ناظم دربارهٔ انگیزهٔ شیخ فضل‌الله دو گمان را بی‌داوری کنار هم می‌گذارد و گزارش‌های مربوط به نیت دولت برای پراکندن علما را از شنیده‌ها نقل می‌کند. او همچنین بر نقش انجمن مخفی و کسانی چون معین‌الحضور در فراهم آوردن هزینهٔ سفر تکیه دارد.

روایت احمد کسروی

کسروی مهاجرت را حلقه‌ای در زنجیری می‌بیند که از کوشش‌های «یکسال و نیم» دو سید آغاز شد و به مشروطه رسید. او رفتن علما را «دلیرانه و جانبازانه» می‌خواند و آن را از بست سفارت جدا می‌کند. در روایت او، اندیشهٔ پناه بردن به سفارت «از خامان سر زد» و دو سید به آن خرسندی نداده بودند. کسروی نقش ولیعهد را با بدگمانی می‌نگرد و پشتیبانی او را تنها برخاسته از کینه با صدراعظم می‌داند، اما می‌پذیرد که تلگراف‌های تبریز بند خبررسانی دولت را شکست.

روایت یحیی دولت‌آبادی

دولت‌آبادی، که خود از رفتن به قم سر باز زد و برادرش حاج میرزا علی‌محمد را به جای خود فرستاد، مهاجرت را در بستر کشمکش‌های دربار و سیاست بیگانگان می‌بیند. او بی‌پرده می‌نویسد که در حوزهٔ علما کسانی بودند که با آنان «دمخور» نبود و از سوی دیگر برای نگهداری مدارس جدید از تعرض روحانیان به همراهی دولتیان نیاز داشت. دولت‌آبادی دربارهٔ انگیزه‌های بریتانیا داوری روشنی دارد.

بلی انگلیسان باین نکته در این موقع کاملاً نظر دارند و آن بواسطهٔ مأیوسی آنها است از حیات مظفرالدین‌شاه و نگرانی مفرطی که از سیاست جانشین او دارند بواسطهٔ ربط خصوصی او با روسها. در این صورت میدانند اگر محمدعلی‌میرزای ولیعهد با اختیارات غیر محدود بسلطنت برسد سیاست آنها در ایران ضعیف میگردد.

یحیی دولت‌آبادی، از کوشندگان مشروطه
کتاب خاطرات «حیات یحیی»، ج ۲، ص ۸۸ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)
رویداد: مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، اوت ۱۹۰۶ میلادی)
دولت‌آبادی این داوری را دربارهٔ «نظریات سیاسی انگلیسان» در همراهی با بست‌نشینان، پس از شرح مأموریت عضدالملک به قم، آورده است.

روایت امیر خادم

امیر خادم روایت‌های ایرانی را با اسناد سفارت بریتانیا می‌سنجد. در روایت او، بهبهانی با شایعه‌ای زیرکانه دربارهٔ وعدهٔ کمک سفارت راه بست سفارت را هموار کرد، در حالی که کاردار بریتانیا در واقع از دخالت سر باز زده بود. خادم مهمترین دگرگونی این دوره را جابه‌جایی کانون رهبری از علما به کوشندگان سفارت می‌داند و از کدورت بهبهانی و شیخ فضل‌الله بر سر جایگاه و «اعلمیت» در راه بازگشت یاد می‌کند که به گفتهٔ او بعدها بالا گرفت.

روایت براون و ایرانیکا

ادوارد براون، به نقل از تقی‌زاده، بر انبوهی مردمی که از پی علما رفتند تکیه دارد و نام «هجرت کبری» را ثبت می‌کند. ونسا مارتین در ایرانیکا مهاجرت قم را در کنار بست سفارت می‌نهد، اما بست سفارت را «رویداد تعیین‌کننده» در شکستن قدرت نظام کهن می‌خواند و خواست مجلس انتخابی را به گفت‌وگوهای بازرگانان با دولت بازمی‌گرداند.

روایت تقی‌زاده

سید حسن تقی‌زاده، که خود در آن روزها در تهران بود و بعدها از نمایندگان مجلس اول شد، در خطابه‌هایی که سال‌ها بعد ایراد کرد، مهاجرت قم را یکی از مراحل کشمکشی می‌داند که از سال پیش آغاز شده بود.

داستان این کشمکش که قریب یکسال بین علما و اهل منبر و طلاب مدارس و تجار و کسبه از یک طرف و دولت از طرف دیگر دوام داشت و سختگیریهای عین‌الدوله و شدت عمل او و مهاجرت علماء به زاویهٔ حضرت عبدالعظیم و در سال بعد به قم و عاقبت تحصن عدهٔ عظیمی (قریب چهارده‌هزار نفر) از مردم طهران در سفارت انگلیس بقدر کافی معروف است.

سید حسن تقی‌زاده، از نمایندگان مجلس اول و از رهبران مشروطه
خطابه «تاریخ اوائل انقلاب و مشروطیت ایران»، خطابهٔ دوم
۱۳۳۸ خورشیدی (۲۵۱۸ شاهنشاهی، ۱۹۵۹ میلادی)
تقی‌زاده این بند را در آغاز خطابهٔ دوم، پیش از شرح مشهودات خود از تدوین نظامنامهٔ انتخابات، آورده است.

پیامدها

کنار رفتن عین‌الدوله

مهاجرت قم، همراه با بست سفارت و تلگراف‌های تبریز، به کنار رفتن عین‌الدوله انجامید؛ صدراعظمی که چهار سال بر دستگاه دولت چیره بود و در دو بست پیاپی با علما رویارو ایستاده بود. جانشین او، مشیرالدوله، از رجال آشنا به دیوان خارجه بود و راه گفت‌وگو را گشود. شرح این برکناری در مدخل «برکناری عین‌الدوله» آمده است.

فرمان مجلس

دستخط ۱۳ مرداد و دستخط دوم آن، که تأسیس مجلس شورای ملی را پذیرفت، مستقیم‌ترین پیامد این دوره بود. شرط بازگشت علما، به گواهی نامهٔ آنان به بست‌نشینان، افتتاح عدالتخانه بود، اما آنچه به دست آمد مجلسی انتخابی بود که از خواست نخست فراتر می‌رفت. روز ۲۶ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی (۲۴۶۵ شاهنشاهی، ۱۸ اوت ۱۹۰۶ میلادی)، به نوشتهٔ کسروی، نزدیک دو هزار تن از علما، سران کوشندگان، وزیران و درباریان در سرای مدرسهٔ نظام گرد آمدند تا مجلس موقت برای نوشتن نظامنامهٔ انتخابات برپا شود. علمای بازگشته از قم در این نشست حاضر بودند.

جایگاه علما در جنبش

مهاجرت قم اوج نقش رهبری علما در جنبش مشروطه بود. بهبهانی و طباطبایی با بازگشت پیروزمندانه از قم جایگاه خود را در مجلس اول استوار کردند. اما چنان‌که امیر خادم و مارتین یادآور می‌شوند، در همین دوره کانون خواسته‌ها به سفارت و بازرگانان و کوشندگان جوان‌تر رسید. شیخ فضل‌الله نوری، که در این مهاجرت با دیگران همراه شد، چند ماه بعد بر سر تدوین قانون اساسی و متمم آن از آنان جدا شد.

الگوی مهاجرت

مهاجرت به قم الگویی تازه از اعتراض را تثبیت کرد: بیرون رفتن مجتهدان از پایتخت و تهدید به رفتن به عتبات. این الگو بعدها نیز تکرار شد و در دوره‌های دیگر تاریخ ایران، از جمله در کشمکش‌های مجلس اول، بار دیگر به کار آمد.

ورقهٔ وابسته

نامه انذارآمیز ناصرالملک به طباطبایی در نفی آمادگی برای مشروطه

نامهٔ ناصرالملک به طباطبایی همان هشدار رجال فرنگ‌دیده است که ملت را برای مشروطه ناآماده می‌دید؛ هجرت کبری پاسخ عملی علما به این تردید بود.

این بیچاره مریض که قادر بحرکت نیست مدتهاست غذایی بمعده‌اش داخل نشده و بدل ما یتحللی ببدنش نرسیده رمق حرکت و قدرت تکلم ندارد تازیانه برداشته کتکش میزنید که بدود و از خندق جست و خیز نماید و این بدبختی که بواسطه مرض و نخوردن غذا همه روده‌هایش خشکیده و امعاء و احشایش از کار افتاده یک ران شتر نیم پخته بدهانش فرو میکنید که ببلعد.

احمد کسروی، تاریخ‌نگار
کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران»، قسمت ۱۹، بخش ۵
۱۴۰۳
احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است.
متن کامل این ورقه

منابع

ناظم‌الاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان
ج ۱، بخش سوم، ص ۵۰۰ تا ۵۵۵

گزارش روزبه‌روز ناظم‌الاسلام کرمانی از مهاجرت، تلگراف‌ها و عریضهٔ قم.

احمد کسروی، تاریخ مشروطهٔ ایران
بخش یکم، ص ۱۰۷ تا ۱۲۲

کوچیدن علما به قم، نامه‌های بهبهانی، تلگراف‌های تبریز و بازگشت علما.

یحیی دولت‌آبادی، حیات یحیی
ج ۲، ص ۷۷ تا ۸۹ (نسخهٔ پی‌دی‌اف)

خاطرات یحیی دولت‌آبادی از مهاجرت، پیوستن شیخ فضل‌الله و بازگشت علما.

امیر خادم، ماجرای مشروطه
قسمت بیستم و بیست‌ویکم

سنجش روایت‌های ایرانی با اسناد سفارت بریتانیا دربارهٔ مهاجرت قم.

ادوارد گرانویل براون، انقلاب ایران، ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۹
ص ۱۱۸ تا ۱۲۲

روایت ادوارد براون از هجرت کبری و بست سفارت.

ونسا مارتین، انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها
انقلاب مشروطه، بخش دوم

گزارش ونسا مارتین از رویدادهای تابستان ۱۹۰۶.

دوره

پادشاه

کسان