جنبش مشروطه
بستنشینی تجار تهران در حرم حضرت عبدالعظیم
شاهنشاهی
۵ اردیبهشت ۲۴۶۴ تا ۱۳ اردیبهشت ۲۴۶۴
میلادی
۲۵ آوریل ۱۹۰۵ تا ۳ مه ۱۹۰۵
خلاصه
در بهار ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، آوریل و مه ۱۹۰۵ میلادی)، جمعی از تجار تهران بازار و تیمچهها را بستند و در حرم حضرت عبدالعظیم بست نشستند. خواست آنان صنفی بود: شکایت از أخذ گمرک بیش از تعرفه، رفتار کارکنان گمرک در سرحدات، و برداشتن مسیو ژوزف نوز، رئیس کل گمرکات ایران. این بست با هجرت صغری علما در آذر و دی همان سال، که به صدور دستخط عدالتخانه انجامید، یکی نیست. آن رویداد ماهها بعد رخ داد و در مدخل جداگانه آمده است.
ناظمالاسلام کرمانی در «تاریخ بیداری ایرانیان» آغاز بست را سهشنبه مینویسد. این روز برابر است با ۵ اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی) و ۲۵ آوریل ۱۹۰۵ میلادی. احمد کسروی در «تاریخ مشروطهٔ ایران» همین روز پنجم اردیبهشت و همان را میآورد، اما آن را جمعه میخواند. تبدیل تقویم، سهشنبه بودن این روز را با ثبت ناظمالاسلام همخوان میکند. امیر خادم در قسمت هفدهم پادکست «ماجرای مشروطه» نشست دربار را چهارم اردیبهشت و شروع بست را پنجم میداند و پایان آن را سیزدهم اردیبهشت، برابر با ۳ مه ۱۹۰۵ میلادی، مینویسد. کسروی مدت بست را پنج یا شش روز میشمارد.
محرک بلافصل بست، نشست چهارم اردیبهشت در دربار بود. در آن نشست هفت تن از تجار با حضور شاهزاده عبدالمجید میرزا عینالدوله، صدراعظم، میرزا جوادخان سعدالدوله، وزیر تجارت، و خود نوز، نمونههای پارچه و مهر گمرک سرحد را با کتابچهٔ تعرفه سنجیدند. به روایت ناظمالاسلام، نوز در میان بحث لفظ «پدرسوختهها» به کار برد. سعدالدوله به صدراعظم اعتراض کرد و نشست بینتیجه به هم خورد. فردای آن روز گروهی از تجار به خانهٔ سید محمد طباطبایی رفتند و سپس راه حرم را پیش گرفتند. خادم شمار بستنشینان را حدود پانصد تن تخمین میزند. پایان کار با وساطت سعدالدوله و وعدهٔ محمدعلی میرزا ولیعهد همراه شد، که در آستانهٔ سفر سوم مظفرالدین شاه قاجار به اروپا، از تبریز به تهران آمده بود تا در غیاب پدر نایبالسلطنه باشد. نوز از کار برکنار نشد و بستنشینان به شهر بازگشتند.
داوریها یکسان نیست. انجمن مخفی، به روایت ناظمالاسلام، خوابیدن این موج را قطع امید خواند. کسروی آن را «شورش کوچکی» پیش از سفر پادشاه میشمارد. ادوارد براون در کتاب خود دربارهٔ انقلاب مشروطه، و ونسا مارتین در مقالهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، «نخستین بست» را از آذر ۱۲۸۴ و هجرت علما آغاز میکنند و این بست بهاری تجار را جداگانه به تفصیل نمیآورند. شرح این اختلافها در بخش دیدگاهها آمده است.
زمینه
گمرک بلژیکی و ریاست مسیو نوز
از پایان دههٔ ۱۲۷۰ خورشیدی، بازپرداخت وامهای روسیه ادارهٔ گمرکات ایران را به مستشاران بلژیکی سپرد. مسیو ژوزف نوز به ریاست کل گمرکات رسید و به تدریج، به نوشتهٔ ادوارد براون، مشاغل پست و تلگراف و خزانهداری و گذرنامه و عضویت دارالشورای دولتی را نیز در دست گرفت. دانشنامهٔ ایرانیکا، در مقالهٔ ونسا مارتین، درآمد گمرک را از دویست هزار لیره در سال برابر با ۱۲۷۷ و ۱۲۷۸ خورشیدی، به ششصد هزار لیره در اوایل برابر با ۱۲۸۳ خورشیدی میرساند. افزایش درآمد به معنای سختگیری بیشتر بر تجار ایرانی هم بود.
در ۲۳ بهمن ۱۲۸۱ خورشیدی (۲۴۶۱ شاهنشاهی، فوریهٔ ۱۹۰۳ میلادی) تعرفهٔ جدید گمرکی ابلاغ شد. به خلاصهٔ مدخل جداگانهٔ همان تعرفه، این دفترچه ورود کالاهای روسی را آسانتر کرد و بر صادرات و بر کالای تجار ایرانی عوارض سنگینتری نهاد و به اعتصابهایی در لنگه و شیراز و تبریز انجامید. مارتین مینویسد که تجار بزرگ، میان [۱۳۱۷] برابر با ۱۲۷۹ تا ۱۲۸۴ خورشیدی، در تبریز و تهران و اصفهان و شیراز نمایشهایی در اعتراض به ادارهٔ سختگیرانهتر گمرک ترتیب دادند. برابر با ۱۲۸۳ خورشیدی، جنگ روسیه و ژاپن دادوستد با روسیه، شریک اصلی تجاری ایران، را نیز کاهش داد. شرح تفصیلی تعرفه و سقوط میرزا علیاصغرخان امینالسلطان اتابک در مدخل فرمان گمرکی آمده است و اینجا تکرار نمیشود.
نوز در میان اعیان نیز دشمن داشت، نه فقط در بازار. سیاست مالیاتی او و عینالدوله، جدا از خود گمرک، بخشی از طبقهٔ صاحبملک را ناراضی کرده بود. خادم همین نکته را پیشدرآمد نشست دربار در اردیبهشت ۱۲۸۴ میداند: جو دولت یکسره پشتیبان نوز نبود و وجود سعدالدوله، وزیر تجارت، که با نوز میانه نداشت، کفهٔ آن نشست را به زیان رئیس گمرک سنگینتر کرد.
نارضایتی بازار و محدودیت تظلم فردی
تجار ایرانی از دو جهت به نظام جدید گمرک معترض بودند. یکی خود تعرفه بود که به زیان کالای ایرانی و به سود واردات روسی تمام میشد. دیگری رفتاری بود که کارکنان گمرک در عمل در پیش میگرفتند. کسروی مینویسد که نوز و همدستانش به بستن تعرفه بس نکردند و از هر کالایی چند برابر بدهی آن را میطلبیدند و به زور میگرفتند. ناظمالاسلام همین را با رقم میآورد: در نشست دربار، تجار مهر و خط رئیس گمرک سرحد را نشان دادند که با کتابچه نمیخواند؛ مثلاً دو هزار را بیستوپنج هزار، سیشاهی را دو تومان، و هفت هزار را هفت تومان گرفته بودند، و خسارت تجار از چند کرور گذشته بود.
خادم این شکایت را چنین توضیح میدهد که در گمرک علاوه بر تعرفهٔ دفترچه، مبالغی چون جریمهٔ انبارداری نیز بر عهدهٔ تاجر میگذاشتند و اداره دیگر با تاجر تعارف نداشت و تا قران آخر را نقد میگرفت. او میگوید شواهد نشان میدهد که تجار یا با سازوکار گمرک مدرن آشنا نبودند یا تجاهل میکردند، و احتمال دوم را بیشتر میداند، زیرا بسیاری از همان تجار با گمرک مرزهای غربی آشنا بودند. آنچه در منابع دست اول مکرر میآید این است که تجار أخذ بیش از تعرفه را ظلم میشمردند و عریضه به صدراعظم را بیثمر میدیدند.
بدینسان وقتی در بهار ۱۲۸۴ سخن از بست به میان آمد، تظلم فردی به حاکم ولایت یا به صدراعظم دیگر برای بخشی از بازار تهران کافی نبود. الگوی بست در حرم، که حرمت مکان مذهبی را سپر دادخواهی میکرد، پیش از مشروطه در ایران سابقه داشت. آنچه این نوبت را متمایز میکرد پیوند آن با شبکهٔ نارضایتی از نوز، با خطبهٔ علمای تهران، و با حضور انجمنهای مخفی بود که میخواستند اعتراض صنفی را از حد عزل یک مستشار فراتر ببرند.
خطبهٔ تاسوعای بهبهانی و عکس بالماسکه
چند هفته پیش از بست تجار، در تاسوعای برابر با ۲۵ اسفند ۱۲۸۳ خورشیدی (۲۴۶۳ شاهنشاهی، ۱۶ مارس ۱۹۰۵ میلادی)، سید عبدالله بهبهانی در مسجد خود بر منبر رفت و عکس مسیو نوز را بهانهٔ حمله به ریاست گمرک کرد. آن عکس از مجلسی بالماسکه در تهران بود، متعلق به دستکم دو سال پیش، که در آن نوز عبا و عمامه پوشیده بود. نسخههای عکس را در روزهای در شهر پخش کرده بودند. مدخل جداگانهٔ غائلهٔ عکس نوز این ماجرا را به تفصیل آورده است؛ اینجا فقط آن اندازه میآید که زمینهٔ بست اردیبهشت را بسازد.
ناظمالاسلام بخشی از خطبهٔ بهبهانی را چنین ثبت کرده است که تجار اطراف از واگذاری گمرک به نوز و از عملنکردن عمال او به کتابچهٔ تعرفه شاکی بودند، حتی تا آنجا که به جای یک قران، دو تومان و پنج هزار گرفتهاند، و در سرحدات، بهویژه سرحد کرمانشاه، به زوار آزار رساندهاند. سپس بهبهانی عکس را امری تازه خواند که «کمر اسلام و مسلمانان را شکسته است» و از مظفرالدین شاه قاجار خواست نوز را خلع و اخراج کند.
ای مردم در چندی قبل تجار اطراف متظلم و شاکی بودند که پادشاه ما اعلیحضرت مظفرالدین شاه، گمرک را واگذار فرموده به مسیو نوز، مستخدم بلژیکی. او هم تعرفه بر گمرک بست و کتابچه طبع کرده و نشر داد که گمرکِ اجناس را از صادر و وارد بر طبق آن کتابچه بگیرند. لیکن در این مدت بر طبق آن کتابچه احدی از عمال او عمل ننمودهاند. هرکس هرچه توانسته است از مردم و مالالتجاره گرفتهاند. حتی آن که از یک نفر که بر حسب تعرفه گمرک یک قران میبایست بگیرند دو تومان و پنجهزار گرفتهاند، و در سرحدات خیلی مسلمانان را اذیت میکنند. از آن جمله زوار سیدالشهدا علیه السلام را در سر حدات خصوصاً سرحد کرمانشاه گرفته و سرگردان داشتهاند. حتی آنکه زیر چادرها و شلوارهای زنان را تفحص کردهاند. لکن این ایام امری تازه اتفاق افتاده است که کمر اسلام و مسلمانان را شکسته است و مسلمین را خوار و ضعیف نموده است. و آن این است که عکسی از نوز منتشر شده است و در حالتی عکس برداشته است که لباس مذهبی یا رسمی ما را پوشیده است. یعنی عمامه به سر گذاشته و عبا به دوش افکنده است.
خادم مینویسد که در اسناد وزارت خارجهٔ بریتانیا گزارشی از همین خطبه هست که در کتاب ناظمالاسلام نیست: بهبهانی گفته است به او اصرار کردهاند برای قتل نوز فتوا بدهد، اما فتوا لازم نیست و این اهانت بدون فتوا هم خون او را مباح میکند. خادم همچنین میگوید همهٔ علمای تهران از بهبهانی حمایت نکردند، زیرا برخی پوشیدن عبا و عمامه را به خودی خود توهین نمیدانستند و از آشوب شهری میترسیدند. یحیی دولتآبادی در «حیات یحیی» مینویسد که محرکان عکس را به مجالس روضه بردند و دولت در آغاز اعتنا نکرد، تا شب عاشورا مظفرالدین شاه قاجار دستخط پرآمیزی به بهبهانی نوشت و وعده داد مقاصد او را انجام دهد و هنگامه موقتاً آرام گرفت.
مظفرالدین شاه قاجار در همین هفتهها آهنگ سفر سوم به اروپا داشت، به روایت خادم، نمیخواست شورش علیه اتباع اروپایی برنامهٔ سفر را به هم بزند. از اینرو دستخطی به بهبهانی نوشت که با زبانی مبهم پیگیری کار نوز را وعده داد، و عینالدوله به برخی علما پول و هدیه داد تا ماجرا بیخ پیدا نکند. خادم میافزاید که چند ماه بعد، در تابستان ۱۲۸۴، سر آرتور هاردینگ، وزیرمختار بریتانیا، با بهبهانی دیدار کرد و بهبهانی همان شکایت تجار را تکرار کرد و به عکس اشارهای نکرد. خادم از این سکوت نتیجه میگیرد که خود بهبهانی عکس را بهانه میدانست نه علت.
همدستی دو سید و انجمنهای مخفی
ناظمالاسلام، که خود عضو انجمن مخفی بود، از جلسهٔ همان انجمن آورده است که برخی اعضا حمله به نوز را کمارزش میدانستند، چون هدفشان تغییر کل نظام سیاسی بود نه اخراج یک مستشار، و در انگیزهٔ بهبهانی نیز تردید داشتند: میگفتند او رفیق دیرین امینالسلطان است و میخواهد عینالدوله را بردارد تا اتابک بازگردد. خود ناظمالاسلام در همان جلسه بهبهانی را استوار خواند و گفت اگر از قولش برگردد «فوراً ایشان را معدوم و دیگری را به جایش منصوب خواهیم کرد».
نگارنده گفت: آقایان اولاً بدانید که خداوند عالم با ماست. نه عینالدوله آدمی است که پول خرج کند و نه مظفرالدین شاه کسی است که سادات را ذلیل بخواهد. ثانیاً جناب آقا سید عبدالله در کار خود محرک است. آقایانی که با ایشان میباشند همگی از ایشان قول گرفتهاند و محکم ایستادهاند، به صد هزار تومان هم خاموش نخواهند شد. ثالثاً فتوت و مردانگی آقای بهبهانی را همه میدانید. مراوداتی را که بعضی با ایشان دارند جزو اسرار است و در این مجلس نمیتوانم عرض کنم، همینقدر برای اطمینان شما عرض میکنم این اقدام جناب آقا عماًقریب نتیجهاش ظاهر خواهد شد. باز عرض کنم هرگاه آقای بهبهانی از قولش برگشت فوراً ایشان را معدوم و دیگری را به جایش منصوب خواهیم کرد.
در همان گزارش، آقا سید احمد گفت اگر بهبهانی و طباطبایی با یکدیگر عقد اتحاد ببندند کاری از پیش میرود. ناظمالاسلام نقل کرد که معتمدالاسلام رشتی از سوی بهبهانی نزد طباطبایی رفته و در آغاز مأیوس شده، اما طباطبایی در پایان شرط همراهی را تبدیل مقصود و نبود غرض شخصی دانسته است. شیخ فضلالله نوری در این میان همراهی نکرد؛ به روایت همان جلسه، معتمدالاسلام را ترسانید که عینالدوله او را تمام خواهد کرد. حاج میرزا ابوطالب زنجانی قول بیطرفی داد. بهبهانی، پس از شنیدن این خبرها، همراهی طباطبایی را کافی دانست.
اگر جناب آقا سید عبدالله مقصود را تبدیل کنند و غرض شخصی در کار نباشد من همراه خواهم بود.
همان آقای طباطبایی با من باشد مرا کافی است، شیخ عبدالنبی که قابل و داخل آدمی نیست. حاجی میرزا ابوطالب هم اگر مخالفت نکند مرا بس است. اما حاجی شیخ فضلالله این ایام گرم عینالدوله است چند روز دیگر او هم مأیوس خواهد شد.
کسروی آغاز جنبش مشروطه را همین همدستی دو سید در روزهای نخست سال ۱۲۸۴ میداند، نه فقط چوب تجار قند در آذر. او پاسخ طباطبایی را دلیل آن میگیرد که آن مجتهد رهایی ایران از ستم را میخواسته و برداشتن یک عینالدوله را کار کوچکی میشمرده، و گفتهٔ بهبهانی را دلیل چشمپوشی از دشمنی صرف با صدراعظم. کسروی کسانی را که میگویند دو سید معنی مشروطه را نمیدانستند و دیگران آن را در عبدالعظیم یا سفارت به زبانشان انداختند، خوار میشمارد. این داوری کسروی است؛ وزن آن را باید در کنار روایت ناظمالاسلام و خادم خواند، نه به جای آنها. آنچه برای زمینهٔ بست اردیبهشت لازم است این است که دو سید پیش از رفتن تجار به حرم، با یکدیگر و با انجمنهای مخفی در تماس بودند، و تجار نیز، به نوشتهٔ کسروی و ناظمالاسلام، پیش از بست به خانهٔ طباطبایی رفتند و دستور گرفتند.
سفر سوم مظفرالدین شاه قاجار و آمدن ولیعهد
در پسزمینهٔ همهٔ این هفتهها، برنامهٔ سفر سوم مظفرالدین شاه قاجار به اروپا قرار داشت. خادم مینویسد که پادشاه میخواست در اردیبهشت ۱۲۸۴ حرکت کند و تمام همّ او این بود که برنامه به هم نریزد. محمدعلی میرزا ولیعهد از چند هفته پیش، از تبریز به تهران آمده بود تا در غیاب پدر نایبالسلطنه باشد. براون تاریخ عزیمت را ۲۳ آوریل ۱۹۰۵ میلادی، برابر با سوم اردیبهشت، ثبت میکند و میگوید ولیعهد را برای نیابت در غیاب پدر توانا ساختند. این تاریخ با گاهشماری خادم، که بست را از پنجم تا سیزدهم اردیبهشت میداند، اندکی فاصله دارد؛ یعنی به روایت براون موکب میبایست درست در آستانه یا همزمان با بست حرکت کرده باشد، در حالی که روایات فارسی پایان بست را شرط آرامش پیش از سفر میدانند.
عینالدوله با این سفر مخالف بود، چون در تنگنای مالی دولت هزینهٔ سفر تازه را برنمیتافت. خادم مینویسد که صدراعظم کوشید سفر را به بهانهٔ آشفتگی داخلی ایران و انقلاب ۱۹۰۵ روسیه به تعویق اندازد، و چون این ترفند کارگر نشد مظفرالدین شاه قاجار در بار خاص از احوال امینالسلطان پرسید؛ این پرسش در حکم تهدید به عزل بود. سپس عینالدوله مظفرالدین شاه قاجار را راضی کرد که بخشی از هزینه را از خزانهٔ اندرونی، به صورت قرض به دولت، بپردازد و فهرست همراهان رسمی را محدود کند تا هر کس بیرون از فهرست است از جیب خود برود. برآورد اولیه را خادم از اسناد بریتانیا حدود شصت هزار پوند مینویسد که در عمل به حدود صد هزار پوند رسید و سهم خزانهٔ اندرونی حدود شصت هزار پوند شد. نتیجهٔ سیاسی این سختگیری، به گفتهٔ خادم، سردی رابطهٔ دربار با صدراعظم بود. این زمینه توضیح میدهد چرا دربار و ولیعهد در اردیبهشت ۱۲۸۴ چنین شتابی برای خواباندن بست تجار داشتند: موکب آمادهٔ حرکت بود و خبر تحصن، اگر به ولایات میرسید، میتوانست سفر را و اعتبار دولت را با هم به خطر اندازد.
چه رخ داد
عریضهٔ تجار و نشست چهارم اردیبهشت در دربار
کسروی مینویسد که بازرگانان نخست به عینالدوله نامه نوشتند و او بیپروایی نمود، تا سرانجام به خواهش سعدالدوله قرار گذاشتند که در نشستی با بودن سران بازرگانان و نوز گفتگو کنند. ناظمالاسلام این مسیر را تندتر و تندخویانهتر روایت میکند. به نوشتهٔ او، عینالدوله به ملاحظهٔ پولی که از نوز میگرفت به عرایض تجار جواب نمیداد، تا آخرین عریضهای که تجار به توسط سعدالدوله فرستادند. صدراعظم عریضه را نخواند و جواب داد.
این لوطیبازیها چیست که تجار میکنند؟ تمامشان را دهنهٔ توپ میگذارم.
این سخن بر سعدالدوله گران آمد. او پیشنهاد کرد مجلسی در دربار تشکیل دهند و به عرایض تجار رسیدگی کنند. عینالدوله خواهینخواهی اذن داد. خادم تاریخ این نشست را چهارم اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی)، برابر با ۲۴ آوریل ۱۹۰۵ میلادی، مینویسد. به روایت ناظمالاسلام، هفت تن از تجار حاضر شدند و از رجال درباری نیز وزیر مخصوص، که بعدتر به صاحباختیار معروف شد، و علاءالملک، وزیر علوم، و دبیر حضور و جمعی دیگر آمدند. نوز را نیز حاضر کردند.
یک تاجر چند قطعه پارچه را به عنوان نمونه در دست داشت: یک سوی پارچه مهر و رقم رئیس گمرک سرحد را نشان میداد و سوی دیگر را به نوز نمود و پرسید گمرک این پارچه چه قدر است. نوز به کتابچه نگاه کرد و برای یکی سیشاهی و برای دیگری دو هزار گفت. سپس تجار مهر و خط رئیس محل را نشان دادند که با کتابچه نمیخواند. ناظمالاسلام تفاوتها را چنین میآورد که دو هزار را بیستوپنج هزار، سیشاهی را دو تومان، و هفت هزار را هفت تومان گرفته بودند، و خسارت تجار از چند کرور گذشته بود. پس از این تحقیق، به نوشتهٔ همو، حال نوز دگرگون شد و چند کلمهٔ مهمل گفت. برخی از حاضران برخاستند و برخی ماندند و تجار سخن را از سر گرفتند.
در این میان، به روایت ناظمالاسلام، از دهان نوز لفظی بیرون آمد که در فارسی فحش میشمارند: «پدرسوختهها». ناظمالاسلام خود در حاشیه مینویسد که اگر نوز این عبارت را تجزیه میکرد چه بسا معنایی دیگر از آن برمیداشت، اما در ظاهر یک فحش بود. خادم میافزاید معلوم نیست نوز این را به فارسی گفته یا به فرانسه، چون فارسی نمیدانست، مگر آنکه در چهار سال اقامت چند واژه، از جمله چند دشنام، آموخته باشد.
علاءالملک، که ناظمالاسلام او را از سادات طباطبایی و مقرب مظفرالدین شاه قاجار میخواند، رو به سعدالدوله کرد و پرسید آیا هنوز هم ملاحظه میکند. سعدالدوله پاسخ داد که خود عینالدوله شنید. علاءالملک گفت شاید نشنیده باشد. وزیر مخصوص نیز، به روایت ناظمالاسلام، بیمیل نبود که این مجلس اهانت نوز را آشکار کند و کلام علاءالملک را تأیید کرد. سعدالدوله ناچار به صدراعظم رو کرد.
هنوز هم ملاحظه میکنید؟
نوز حق ندارد که به تجار محترم مسلمان فحش بدهد.
کسروی حاصل نشست را چنین خلاصه میکند که بازرگانان گفتند از کالاها چند برابر آنچه در تعرفه است میگیرند، و نوز چون پاسخی نتوانست، با بودن عینالدوله و سعدالدوله و دیگران به بازرگانان دشنام گفت، همگی رنجیدند و نشست به هم خورد و هیچ نتیجهای دیده نشد. دولتآبادی همین نشست را به تفصیل روزبهروز نمینویسد، اما میگوید رئیس تجارت در این وقت میرزا جوادخان سعدالدوله است که با مسیو نوز میانه ندارد و بدش نمیآید آسیبی به او برسد، و تجار نیز این مطلب را دانسته با اطمینان چند روز در حرم ماندند.
رفتن به خانهٔ طباطبایی و عزیمت به حرم
ناظمالاسلام مینویسد که تجار چون حقانیت خود را مدلل کردند و کسی به عرایضشان گوش نداد، آهنگ بست در زاویهٔ مقدسهٔ حضرت عبدالعظیم کردند. روز بعد، برای اتمام حجت و گرفتن دستور و تحریک اجزای انجمن مخفی، به خانهٔ آقا میرزا سید محمد طباطبایی رفتند و او را از واقعه و از عزم خود آگاه ساختند. کسروی نیز، با استناد به تاریخ بیداری، مینویسد که پیش از رفتن به عبدالعظیم به خانهٔ طباطبایی آمدند و از چگونگی آگاهش کردند و دستور کار و رفتار گرفتند. همو دو تن را از سران اینان مینامد: حاج محمداسماعیل مغازهای و حاج علی قالیفروش، و میافزاید که اینان با بهبهانی و طباطبایی بیپیوستگی نبودند.
در جای دیگری از همان کتاب، ناظمالاسلام در شرح حال آقا میرزا محمود اصفهانی روایتی اندک متفاوت میآورد. مینویسد که مشارالیه با آنکه مریض بود با تجار مساعدت کرد و به زاویهٔ مقدسه پناهنده شد، و در میان تجار فقط او و حاج محمدعلی شالفروش و یکی دیگر میدانستند که مسئلهٔ گمرک و نوز بهانه است و دیگران کورکورانه حرکت میکردند؛ نزدیک بود مقاصد سری پیش برود که حاج محمداسماعیل مغازه مخالفت و مشاقّت نمود، و سعدالدوله از طرف محمدعلی میرزا ولیعهد تجار را به شهر آورد. بدینسان نام مغازهای در روایت کسروی در شمار سران بست میآید و در این فقرهٔ ناظمالاسلام در شمار مخالفان ادامهٔ کار. نام همکار او را کسروی قالیفروش و ناظمالاسلام شالفروش مینویسد.
سعدالدوله از قصد تجار باخبر شد، یک مجلد کلامالله برای آنان فرستاد و آنان را قسم داد که یک روز دیگر به او مهلت دهند، باشد که طریق اصلاحی بیابد. خود به دربار رفت و قریب چهار ساعت منتظر جواب ماند. به روایت ناظمالاسلام، عینالدوله به مسامحه و مماطله گذرانید و واقعه را اهمیت نداد.
بست پنجم اردیبهشت در حرم حضرت عبدالعظیم
ناظمالاسلام مینویسد که قریب از تجار که از همهجا مأیوس شده بودند، روز سهشنبه به زاویهٔ مقدسه پناهیدند. در چاپ مورد استفاده، سال این فقره آمده است. برابر با ۱۴ آوریل ۱۹۰۶ میلادی و روزی شنبه است، نه سهشنبه، و با سفر سوم مظفرالدین شاه قاجار و آمدن ولیعهد از تبریز در بهار ۱۲۸۴ نیز نمیخواند. برابر است با سهشنبه ۵ اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، ۲۵ آوریل ۱۹۰۵ میلادی). کسروی همین روز را پنجم اردیبهشت مینویسد.
بازرگانان از بدرفتاری کارکنان گمرک به تنگ آمده و تیمچهها و کاروانسراها را بسته و به عبدالعظیم پناهیدند... این بود روز جمعه پنجم اردیبهشت (۱۹ صفر) تیمچهها و کاروانسراها و بازار بزازان بسته شد و بازرگانان و بزازان و دیگران به عبدالعظیم پناهیدند. از سران اینان یکی حاجی محمداسماعیل مغازهای و دیگری حاجی علی قالیفروش میبود.
خادم مینویسد که در روز ۵ اردیبهشت بازار تهران تعطیل شد و گروهی از تجار، که احتمالاً حدود پانصد نفر میشدند، داخل حرم بست نشستند. دو روز بعد خود عینالدوله به حرم رفت تا با نمایندهٔ تجار ملاقات کند، اما آنان به این حساب که صدراعظم یکسره طرفدار نوز است با او دیدار نکردند و عینالدوله ناراحت بازگشت. این دیدار نافرجام را کسروی و ناظمالاسلام به این شکل ننوشتهاند؛ ناظمالاسلام آمدوشد مکرر سعدالدوله را روایت میکند نه رفتن شخص صدراعظم را.
کسروی سه سخن بستنشینان را چنین خلاصه میکند: گله از تعرفهٔ گمرکی نوین و زیانهای آن به کشور و بازرگانی؛ ناله از ستمگری کارکنان گمرک و پولهای فزونی که از بازرگانان ایرانی گرفته میشد؛ و باز نمودن بدخواهیهای نوز و درخواست برداشتن او. به نوشتهٔ همو، میگفتند نوز جهود است و با ایرانیان دشمنی ویژهای مینمایاند. کسروی میافزاید که روزنامهٔ حبلالمتین نزد اینان رفته و خواستشان را پرسیده و به گشادی برای روزنامه نوشته است.
در جلسهٔ انجمن مخفی به تاریخ برابر با ۸ اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی، ۲۸ آوریل ۱۹۰۵ میلادی)، به روایت ناظمالاسلام، راپوری خواندند که جمعی از تجار به زاویهٔ مقدسه پناه بردهاند و میگویند نوز بیش از تعرفه میگیرد و عمالش در سرحدات اجحاف میکنند و عینالدوله جواب نمیدهد. این تاریخ با شروع بست در پنجم اردیبهشت و ادامهٔ آن در روزهای بعد سازگار است و نشان میدهد که انجمن در میانهٔ تحصن، نه پس از پایان آن، خبر را در جلسه گذاشت.
وساطت سعدالدوله و وعدهٔ ولیعهد
ناظمالاسلام مینویسد که سعدالدوله برای آرام کردن و بازآوردن تجار چند بار خود و چندین بار به واسطه نزد آنان رفت، تا این خبر به سایر شهرهای ایران نرسد و هیجان عامه برنینگیزد. دلیلش را چنین میآورد که تجار سایر بلدان چندین بار به مقام تظلم برآمده بودند و مواد همه مستعد بود که به بهانهای مشتعل شود، بهویژه در ایامی که صدای بهبهانی عالم را فرا گرفته بود و پادشاه آهنگ سفر فرنگ داشت. تجار متقاعد نشدند.
جز رسیدگی به محاسبات نوز و احقاق حق ما و رفع ضرر ما دیگر علاجی نیست.
سپس، به روایت همو، محمدعلی میرزا ولیعهد چند تن از رؤسای تجار را خواست و سخن گفت.
اعلیحضرت شاهنشاه پدر تاجدارم خیال مسافرت به فرنگ را دارند. امروز نمیتوان دست به کار نوز زد؛ لکن من قول میدهم تا چند ماه دیگر عزل نوز را از شاه استدعا نماییم و حتماً به عرایض و تظلمات شما رسیدگی مینمایم.
خادم تاریخ مأموریت ولیعهد را ۱۰ اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی مینویسد: محمدعلی میرزا از طرف پدر مأمور شد که نزد تجار ناراضی برود، قول مساعدت بدهد و نامهای از طرف آنان به پادشاه برساند، و مظفرالدین شاه قاجار نیز قول پیگیری داد. در شهر این شایعه بر سر زبانها بود که چون پادشاه به سفر برود نوز هم با او از ایران بیرون میرود و بدینسان به صورت محترمانه اخراج میشود. خادم میگوید بعداً معلوم شد که این فقط شایعه بود، اما مجموع این حرفها و قول مساعدت پادشاه برای پایان دادن به بست کافی بود. او پایان بست را ۱۳ اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی)، برابر با ۳ مه ۱۹۰۵ میلادی، میداند.
کسروی تصویر را اندکی دیگرگونه میکشد. مینویسد پنج یا شش روز بدینسان گذشت؛ در این میان محمدعلی میرزا از تبریز به تهران آمده بود و در نبود پدر نایبالسلطنه میخواست بود؛ کسانی نزد بازرگانان فرستاد و دلجوییها نمود و نوید داد که چون پادشاه به سفر اروپا برود و بازگردد، خود او برداشتن نوز و بیرون کردن او را از ایران خواهد خواست؛ و چون میدانست پشتگرمی بازرگانان به بهبهانی است، خود به خانهٔ او رفت و از او هم دلجویی نمود. بدینسان شورش فرونشست، و چون مظفرالدین شاه قاجار رخت به باغشاه کشیده و آمادهٔ رفتن بود، سران کار بیش از این نخواستند آن را دنبال کنند. دولتآبادی نیز مینویسد که چون ایام مسافرت رسید، به دست محمدعلی میرزا که از تبریز برای نیابت سلطنت آمده بود تجار را اطمینان دادند و از تحصن درآوردند و قصه را در ظاهر کوتاه کردند.
از این روایات یک هستهٔ مشترک به دست میآید: بست با وعدهٔ رسیدگی در آینده، و با تکیه بر اعتبار ولیعهد و وزیر تجارت، پایان یافت، نه با عزل نوز در همان هفته. در مدت و در جزئیات میانجیگری، منابع یک سخن ندارند: خادم هشت روز، از پنجم تا سیزدهم، میشمارد و نامه به پادشاه و شایعهٔ خروج نوز را نیز میآورد؛ کسروی پنج یا شش روز مینویسد و بر دیدار ولیعهد با بهبهانی تأکید میکند؛ ناظمالاسلام روز پایان را جداگانه تاریخ نمیگذارد و بر ضمانت ولایتعهد و خواهش سعدالدوله تکیه میکند.
شبنامهٔ بیدارشدگان مملکت
خادم مینویسد که خوابیدن این موج خلاف انتظار انجمنهای مخفی بود. تجار همگی عضو آن انجمنها نبودند؛ اکثرشان تقاضای صنفی داشتند و چون نامه و قول مساعدت رسید بست را ادامه ندادند. همو متن کامل شبنامهای را میآورد که بلافاصله پس از اتمام بست در شهر پخش شد. منبع او کتاب «واقعات اتفاقیه در روزگار» اثر شیخ مهدی شریف کاشانی است. خادم حدس میزند که چون شریف کاشانی خود از اعضای انجمن باغ میکده بود، شاید همان انجمن مسئول شبنامه بوده باشد، اما این را فقط حدس میخواند. امضای شبنامه «بیدارشدگان مملکت» است. نویسندهٔ نامهدار آن دانسته نیست.
شبنامه مردم را ملامت میکند که خود را عبد سلطان و صدراعظم و وزیر و حاکم دیدهاند و تحمل ظلم کردهاند، در حالی که «اگر ظالم ترک ظلم نکرد مظلوم قبول و تحمل ظلم نکند». سپس رفتار نوز و اتباع او را در گمرکخانهها بالاتر از آن تعدیات میگذارد و میگوید تسلط کفر بر مسلمانان حرام است، و عینالدوله به سبب پولهایی که از نوز میگیرد گوش به حرف تجار نمیدهد.
تجار بدبخت هم کاری که از آنها ساخته است تظلم به پادشاه است. ثمر نکرد. تحصن به حضرت عبدالعظیم است. رفتند، ثمر نکرده. مگر التجاء به علمای اعلام و حجج اسلام کنند. چنانچه کردهاند. بلکه به اقدامات آنها نتیجه حاصل شود. تاکنون چند عریضه به خدمت حجج اسلام به نجف اشرف عرض کردهاند. تاکنون جوابی نیامده. اگرچه حضرت حجتالاسلام آقای آقا سید عبدالله اقداماتی کرده، عموم مردم را امیدوار کردهاند. جداً عزل مسیو نوز را از نواب والا عینالدوله خواستهاند. ولی عینالدوله بیاعتنایی کرده جواب نداده. خدمت پادشاه هم عریضه کردهاند. جواب را رجوع به عینالدوله کرده. این بیاعتناییها اسباب تجری مسیو نوز شده. تقلید علما را درآورده، عمامه به سر گذارده. این حرکت زیاده بر مردم ناگوار گردیده.
ادامهٔ شبنامه تندتر است و مظفرالدین شاه قاجار را به پیروی از گفتار امیربهادر، وزیر دربار، متهم میکند و میپرسد اگر مردم یک دل سر از اطاعت بردارند، آیا همه را یکجا میتوان کشت. سپس از عقلا و دانشمندان و امرا و اعیان و علما میخواهد اگر راه و چارهای میبینند به مردم گوشزد کنند، وگرنه امکان ندارد مردم از خیالات خود منصرف شوند. خادم میگوید مفاد شبنامه روشن است: نویسندگانش اعتراض به نوز و گمرک را بخشی از جنبشی بزرگتر علیه بساط ظلم دولت و دربار میدانستند؛ اما در این مقطع قضیه به آن حد گسترش نیافت و اعتراض برای مدتی آرام گرفت.
نامهٔ علمای نجف و رسیدن آن پس از عزیمت موکب
شبنامه از عرایضی یاد کرده بود که به نجف نوشتهاند و هنوز جوابی نیامده است. خادم مینویسد که چند تن از علمای نجف پس از مدتی پاسخ دادند. نامهٔ آخوند ملا محمدکاظم خراسانی و عبدالله مازندرانی و نجل مرحوم حاج میرزا خلیل، خطاب به بهبهانی، به تاریخ ۲۳ اردیبهشت ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۳ مه ۱۹۰۵ میلادی، نوشتند و با پست فرستادند و حدود سه هفته بعد به تهران رسید. منبع این نامه نیز کتاب شریف کاشانی است. لحن نامه کوتاه و صریح است.
حجتالاسلام آقای آقا سید عبدالله مجتهد بهبهانی! تظلم و شکایت اهالی از تعدیات مسیو نوز مسیحی به حدی رسیده که دیگر اغماض نتوان کرد. وجود شریف امروزه حامی اسلام و خیرخواه مسلمین است. لازم است محض حفظ اعراض و اموال و نفوس مسلمانان، رفع و دفع ید آن ظالم را با تمام اجزاء او از بلاد مسلمین نموده. تکلیف عموم همین است. هرکس هم به هر لباس حمایت از او بنماید، فاسق و حالش حال اوست.
خادم میگوید این نامه با زبانی واضح علیه نوز موضع گرفت و جایی برای چانهزنی نگذاشت، اما تأثیر کوتاهمدت زیادی نداشت، زیرا وقتی به تهران رسید مظفرالدین شاه قاجار برای مسافرت به اروپا رفته بود و صدراعظم و بیش از نصف هیئت دولت را نیز با خود برده بود. محمدعلی میرزا موقتاً نایبالسلطنه بود و بسیاری منتظر بازگشت موکب ماندند. خادم میافزاید که هدف اصلی بخشی از معترضان خود نوز نبود، بلکه برانداختن عینالدوله بود، و اکنون هم پادشاه و هم صدراعظم بیرون از کشور بودند. از اینرو اعتراضات تا بازگشت آنان فروکش کرد. این تحلیل سیاسی خادم است؛ آنچه در اسناد میماند این است که نامهٔ نجف پس از پایان بست و پس از عزیمت موکب رسید و در همان تابستان به تنهایی موج تازهای در تهران برپا نکرد.
دیدگاهها
خواست صنفی تجار و خواست انجمنهای مخفی
پس از بازگشت تجار، انجمن مخفی این پایان را شکست خواند. ناظمالاسلام از زبان یکی از حاضران، که در گزارش او «فیلسوف» نامیده شده، آورده است که این امید نیز قطع شد.
این امید ما هم قطع شد. پس از آن که تجار به ریسمان پوسیدهٔ ولیعهد به چاه افتادند آقای بهبهانی هم شاید فردا ساکت شود.
ناظمالاسلام خود پاسخ داد که اظهار یأس نکنند.
آقایان اظهار یأس نکنید. سکوت تجار بیشتر موجب هیجان اهل علم خواهد شد. عینالدوله بر طبق ضمانت و قول ولیعهد عمل نخواهد کرد و همین باعث کدورت و نفاق بین عینالدوله و ولیعهد خواهد شد. بگذارید شاه برود. میدان ما وسیع و مانع در جلو ما نخواهد بود. در این دو سه ماهه غیبت شاه ما میتوانیم تمام ایران را بیدار و با خود کنیم، آقای بهبهانی هم روز به روز جنودش زیادتر و بیشتر خواهد بود.
از این گفتگو دو خوانش همزمان به دست میآید که نباید یکی را حذف کرد. خوانش تجار، چنانکه در پاسخ به سعدالدوله آمده، رسیدگی به محاسبات نوز و احقاق حق و رفع ضرر است. خوانش انجمن مخفی، چنانکه در شبنامهٔ بیدارشدگان و در سخن ناظمالاسلام دیده میشود، این است که بست باید به بیداری وسیعتر و به سست کردن جای عینالدوله بینجامد. خادم همین دوگانگی را الگوی ماههای بعد میداند: انجمنها برای برپا کردن اعتراض به یک خواست محدود تکیه میکنند، و چون دولت به همان خواست محدود جوابی، حتی جوابی مبهم، میدهد، خطر خوابیدن موج هست. این تحلیل خادم است. آنچه در اردیبهشت ۱۲۸۴ اتفاق افتاد با این الگو میخواند: نوز برکنار نشد، اما قول ولیعهد و شایعهٔ خروج او برای بازگرداندن بازار کافی بود.
کسروی این رویداد را «شورش کوچکی» میخواند که پیش از سفر پادشاه در تهران برخاست و سپس فرونشست. لحن او از لحن انجمن مخفی آرامتر است و وزن را بر بدرفتاری گمرک و دشنام نوز میگذارد، نه بر نقشهٔ براندازی صدارت. دولتآبادی نیز قصه را در ظاهر کوتاهشده میبیند و تأکید میکند که حوزهٔ مخالفان، پس از رفتن موکب، تا خاموش ماندند. هیچیک از این نویسندگان بست اردیبهشت را خواست عدالتخانه یا مجلس شورا نمیدانند. آن واژهها به بست بعدی علما در آذر و دی تعلق دارد.
اختلاف منابع در نام سران، مدت بست و میانجیگری
در جزئیات، منابع یک فهرست واحد به دست نمیدهند. نام حاج محمداسماعیل مغازهای را کسروی در شمار سران بست میآورد و ناظمالاسلام در شرح حال میرزا محمود اصفهانی او را مانع ادامهٔ کار میخواند. همراه او را کسروی حاج علی قالیفروش و ناظمالاسلام حاج محمدعلی شالفروش مینویسد؛ شاید یک تن باشد با دو ضبط، و شاید دو تن. میرزا محمود اصفهانی را فقط ناظمالاسلام در این فقره به میان میآورد و میگوید در میان تجار تنها چند تن میدانستند که گمرک و نوز بهانه است. این ادعای آگاهی باطنی را باید به همان نویسنده سپرد.
در مدت بست، خادم از پنجم تا سیزدهم اردیبهشت را میشمارد؛ کسروی پنج یا شش روز. در میانجیگری، ناظمالاسلام بر آمدوشد سعدالدوله و سپس احضار رؤسای تجار به حضور ولیعهد تکیه میکند؛ خادم رفتن نافرجام عینالدوله به حرم و سپس مأموریت دهم اردیبهشت ولیعهد و نامه به پادشاه را میافزاید؛ کسروی میگوید ولیعهد کسانی نزد بازرگانان فرستاد و خود به خانهٔ بهبهانی رفت. هستهٔ مشترک این است که کار با وعدهٔ آینده و با شتاب سفر فرنگ بسته شد، نه با صدور فرمانی در عزل نوز.
کسروی، عدالتخانه و هجرت صغری
کسروی بعدها، در روایت ماه آذر و دی ۱۲۸۴، بست علما در حضرت عبدالعظیم و خواست عدالتخانه را یک داستان میداند و آن را با نام هجرت صغری نیز میخواند. این یکیدانستن به همان ماه آذر و دی مربوط است، نه به بست تجار در اردیبهشت. او خود بست بهاری را جدا و پیش از سفر اروپا آورده و آن را شورش کوچک بازرگانان خوانده است. ناظمالاسلام نیز این دو را در دو جای کتاب، با دو تاریخ و دو مجموعه خواست، روایت میکند. خادم در قسمت هفدهم بست تجار را جداگانه میگوید، در قسمت هجدهم وقایع کرمان و قبرستان بانک استقراضی و فلک تجار قند را تا خروج علما در ۲۳ آذر پیش میبرد، و در قسمت نوزدهم یک ماه تحصن علما و دستخط عدالتخانه و سپس جلسهٔ دربار در اردیبهشت ۱۲۸۵ را دنبال میکند.
آن رویدادها ماهها بعد، در بهار و تابستان ۱۲۸۵، رخ داد و هر یک مدخل جداگانه دارد.
براون و ایرانیکا و عنوان «نخستین بست»
ادوارد براون در کتاب خود دربارهٔ انقلاب مشروطه، فصل «نخستین بست» را با تاریخ دسامبر ۱۹۰۵ میلادی، برابر با آذر ۱۲۸۴ خورشیدی، آغاز میکند: پس از فلک چند تاجر معتبر قند به دست علاءالدوله، گروهی در مسجد شاه بست نشستند و سپس علما به حضرت عبدالعظیم رفتند. براون نارضایتی عمومی از تعرفههای بلژیکی و از تکبر مأموران بلژیکی و از سفرهای پادشاه را در صفحات پیش از آن فصل میآورد و به مقالههای روزنامهٔ تایمز در آوریل و مه ۱۹۰۵ ارجاع میدهد، اما بست تجار در حرم را در بهار آن سال جداگانه روایت نمیکند. ونسا مارتین در دانشنامهٔ ایرانیکا نیز از اعتراضهای تجار میان ۱۲۷۹ و ۱۲۸۴ سخن میگوید و سپس «پیشدرآمد مقاومت آشکار» را فلک دو تاجر در [۱۴ ۱۳۲۳] برابر با ۱۲ دسامبر ۱۹۰۵ میلادی و ۲۱ آذر ۱۲۸۴ میداند و بست حرم را از فردای آن روز شروع میکند. این دو روایت، با آنکه زمینهٔ گمرکی را میشناسند، گاهشماری فارسی ناظمالاسلام و کسروی و خادم را در اردیبهشت ۱۲۸۴ دنبال نمیکنند. نبود این بست در روایت براون و مارتین دلیل یکی بودن آن با هجرت صغری نیست؛ نشان میدهد که در تاریخنگاری انگلیسیزبان، «نخستین بست» غالباً به همان ماه آذر اطلاق شده است.
در پی همهٔ این شکایتها، بهویژه آخری، شمار زیادی از تجار در مسجد شاه بست نشستند و چندی بعد بسیاری از ملایان بزرگ، از جمله رهبران نامدار بعدی، سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی، به آنان پیوستند.
متن اصلیAs a result of all these grievances, especially the last, a large number of merchants took sanctuary in the Masjid-i-Shah, or Royal Mosque, where they were shortly joined by many of the chief mullas, including the afterwards celebrated popular leaders Sayyid 'Abdu'llah Bahbahani and Sayyid Muhammad Tabataba'i.
پیامدها
برکنار نشدن نوز و عزیمت موکب به اروپا
نتیجهٔ فوری بست این بود که بازار تهران بازگشایی شد و نوز در مقام خود ماند. وعدهٔ ولیعهد ناظر به «چند ماه دیگر» و استدعای عزل پس از سفر بود، نه اقدام در همان هفته. شایعهٔ خروج محترمانهٔ نوز همراه موکب، به روایت خادم، درست از آب درنیامد. دولتآبادی مینویسد که پس از بازگشت پادشاه، عینالدوله فقط برای رفع فتنه نوز را به مأموریتی به فرنگ روانه کرد و رفتن او، خاصه که عیالش را هم برد، بهانه را برای چندی از دست مخالفان گرفت. این مأموریت به تابستان و پاییز، پس از بازگشت موکب، تعلق دارد و در مدخلهای بعدی آمده است؛ در اردیبهشت ۱۲۸۴ نوز از ریاست گمرک خلع نشد.
سفر سوم مظفرالدین شاه قاجار، که زمینهٔ شتاب دربار در خواباندن بست بود، پس از پایان تحصن انجام شد. خادم مینویسد که عینالدوله هزینه را محدود کرد و شمار همراهان رسمی را کاست، اما نتوانست خود سفر را ملغا کند. در مسیر، مظفرالدین شاه قاجار در پاریس با امینالسلطان اتابک، صدراعظم پیشین، دیدار کرد. خبر این دیدار به تهران رسید و شایعه بر سر زبانها افتاد که پس از بازگشت، اتابک با موکب میآید و عینالدوله برمیافتد. چنین نشد و صدراعظم در مقام ماند، اما به روایت خادم همین دیدار نشان داد که جایش به استحکام سال پیش نیست. براون هزینه و عشق پادشاه به سفر خارجی را یکی از اسباب نارضایتی عمومی در همان سال میشمارد. این داوری براون است.
نامهٔ آخوند خراسانی در تیر و حد اعتراض در غیاب پادشاه
در ۲۲ تیر ۱۲۸۴ خورشیدی (۲۴۶۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۳ ژوئیهٔ ۱۹۰۵ میلادی، آخوند ملا محمدکاظم خراسانی نامهای دیگر به بهبهانی نوشت که باز شریف کاشانی آن را نگاه داشته و خادم دو بند آن را خوانده است. در این نامه، آخوند خراسانی از جانب خود و به ابلاغ شیخالاعظم میگوید که با نبودن پادشاه، ورود و دخول در کار به هیچ وجه صلاح نیست، اما باید از طریق بیغرضی به محمدعلی میرزا ولیعهد عرض کنند که دشمن و دزد خانگی در مقام تخریب بیتالخلافه است. اگر تا ورود موکب همایون امور بر وفق صلاح عامه اصلاح شد مطلوب است، و اگر نه، آنچه لازمهٔ اقدام است محض حفظ بیضهٔ اسلام فروگذار نمیشود.
عجالتاً از جانب خود و ابلاغاً از حضرت شیخالاعظم حجتالاسلام آقای حاجی دامت برکاته و دیگران عرض میکنیم: با نبودن پادشاه، ایده و نصره، ورود و دخول در کار به هیچ وجه صلاح نیست. لیکن باید حضور حضرت اقدس ولیعهد خلد دولته به واسطهٔ بیغرضی به عرض برسانید که دشمن و دزد خانگی در مقام تخریب بیتالخلافه و دارالسلطنه شخصی شما است... هرگاه تا ورود موکب همایون امور بر وفق صلاح عامهٔ رعیت اصلاح شد فهوالمطلوب. و اگر خدای نخواسته باز معایبی به هم رسید، آنچه لازمهٔ اقدام است محض حفظ بیضهٔ اسلام و نگاهداری مسلمین، که بزرگتر خدمتی است به دولت، قصور نمیشود.
خادم از این نامه نتیجه میگیرد که بدنهٔ علما حتی در اعتراض، حاضر نبودند کار را در غیاب پادشاه به جایی برسانند که رشتهٔ امور از هم بپاشد، و این را با الگوی نهضت تنباکو میسنجد. این سنجش خادم است. متن نامه، جدا از آن سنجش، حدی را نشان میدهد که یکی از مراجع نجف در تابستان ۱۲۸۴ برای ادامهٔ اعتراض در تهران میپذیرفت: عرض به ولیعهد، پرهیز از خلأ حاکمیت، و موکول کردن اقدام تمامتر به بازگشت موکب. در عمل نیز، تا پاییز همان سال، بست تازهای در حرم حضرت عبدالعظیم برپا نشد.
جای این بست در زنجیرهٔ سال ۱۲۸۴
بست اردیبهشت نخستین تحصن گستردهٔ بازار تهران در حرم حضرت عبدالعظیم در آستانهٔ مشروطه بود، اما نخستین بست مشروطه، به معنای خواست عدالتخانه یا مجلس، نبود. خواست بستنشینان عزل نوز و رسیدگی به محاسبات گمرک بود. انجمنهای مخفی کوشیدند دامنه را وسیعتر کنند و شبنامه و نامه به نجف را در همین راستا به کار بردند، اما موج در همان بهار نشست. در ماههای بعد، غائلهٔ دختران قوچان، اختلاف کرمان و فلک مجتهد، و سپس ماجرای قبرستان بانک استقراضی و چوبخوردن تجار قند در ۲۱ آذر، هر یک به نارضایتی پایتخت چیزی افزود. آن حلقهها مدخلهای جداگانه دارند. آنچه به پیامد مستقیم این بست مربوط است دو چیز است: یکی آنکه بازار و علما تجربهٔ بست در حضرت عبدالعظیم را آزمودند و حدود وعدهٔ دربار را دیدند؛ دیگر آنکه انجمن مخفی، به روایت ناظمالاسلام، از خوابیدن موج ناامید نشد و غیبت پادشاه را فرصت بیداری شمرد، در حالی که نامهٔ آخوند خراسانی همان غیبت را دلیل پرهیز میدانست.
هجرت صغری علما در ۲۳ آذر ۱۲۸۴ خورشیدی، بست یکماهه در همین حرم، و دستخط عدالتخانه در دی آن سال، ادامهٔ همین شکست وعده است به یک معنا، اما رویداد جداگانهای است با بازیگران و خواستهها و فرجامی دیگر. روایت آن ماه در مدخل «هجرت صغری و تحصن در حرم حضرت عبدالعظیم» آمده است. نامهٔ طباطبایی به مظفرالدین شاه قاجار، تبعید رشدیه، کشته شدن سید عبدالحمید و مهاجرت کبری به قم نیز به سال ۱۲۸۵ تعلق دارد و نباید آنها را دنبالهٔ روزشمار این بست بهاری خواند.
ورقهٔ وابسته
فاجعه اسارت و فروش دختران قوچانفروش دختران قوچان همان فاجعهای است که طباطبایی در نامه به مظفرالدین شاه قاجار نوشت و در بست عبدالعظیم فریاد عدالتخانه شد.
دو سال است حاصل خاک آخال و قوچان را ملخ خورده و بین این دو خاک فقط یک کوه بیش نیست... آیا حکومت قوچان شجاعالدوله هم در رفع این بلا کوشید و تخفیفی به قوچانیهای بیچاره داد؟ بلی، اعانه داد که تا قیامت رعیت فراموش نمیکنند... اول مامورین را پراکنده کرد به اطراف جهت اخذ مالیات، به جان زارعینی که دو سال است حاصلشان را ملخ خورده... پنجاه شصت نفر را با گلوله تفنگ کشته و چند نفر هم از ترس خود را به چاه و قنات خرابهها انداخته... مابقی پراگنده هجرت به خاک آخال نمودند و تا به حال به قدر دویست و پنجاه نفر دخترهای عزیز خود را به ترکمانها فروختند از پانزده الی چهل تومان که وجه را جهت مالیات به سرکار شجاعالدوله بدهند.
ورقهٔ وابسته
مجمع درباریان و نطق تاریخی احتشامالسلطنه برای مشروطیتکمیسیون درباری عدالتخانه همان وعدهٔ پوچی بود که بست عبدالعظیم گرفت و عینالدوله کشت.
در آن جلسه حضرت والا صدراعظم همان ورقه سابقالذکر را از جیب خود درآورده و قرائت کردند و سپس مطالبی را به تفصیل بیان داشتند و در خاتمه گفتند: در موقع تحصن علما و بازاریان در زاویه مقدسه حضرت عبدالعظیم ذات مبارک ملوکانه به متحصنین وعده دادند که عدلیه و عدالتخانه به مردم بدهند و اکنون شما که رجال برگزیده و معتمد شاه و دولت هستید به این مجلس دعوت شدهاید تا عقاید و نظرات خودتان را در این زمینه بیان کنید. که آیا چنانچه به علما و تجار و طلاب و غیره وعده شده باید در تشکیل عدالتخانه اقدام کرد؟ و اصولاً تشکیل این عدالتخانه به مصلحت ملک و ملت و شاه و دولت هست یا خیر؟
ورقهٔ وابسته
نامه تاریخی سید محمد طباطبایی به مظفرالدینشاه و تبیین مجلس عدالتنامهٔ طباطبایی همان خواست عدالتخانه را از بست به خط خود مظفرالدین شاه قاجار برد: مجلس عدالت، رفع ظلم حکام، و یاد دختران قوچان.
فریاد دل وطنپرستان – بعرض اعلحضرت اقدس شهریاری خلدالله سلطانه میرساند چون حضوراً فرمودید هر وقت عرضی دارید بلاواسطه بخود من اظهار دارید باین جهت باین عرایض مصدع خاطر مبارک میشود این ایام طرق را بر دعاگویان سد نمودهاند عرایض دعاگویان را نمیگذارند بحضور مبارک مشرف شود
منابع
ناظمالاسلام خطبهٔ تاسوعا، نشست دربار، لفظ نوز، رفتن تجار به حرم، و وساطت سعدالدوله را روزبهروز نوشته است.
کسروی این بست را شورش کوچک بازرگانان در پنجم اردیبهشت میخواند و آن را از هجرت صغری جدا میگذارد.
خادم نشست دربار را چهارم اردیبهشت و بست را از پنجم تا سیزدهم مینویسد و شمار بستنشینان را حدود پانصد تن میآورد.
شریف کاشانی شبنامهٔ بیدارشدگان و نامههای نجف دربارهٔ نوز را نگاه داشته است.
دولتآبادی عکس بالماسکه، دستخط عاشورا، و کوتاه شدن قصه به دست ولیعهد را روایت کرده است.
براون نارضایتی بهار ۱۹۰۵ را میشناسد و نخستین بست را از دسامبر همان سال آغاز میکند.
مارتین افزایش درآمد گمرک و اعتراض تجار را زمینه میسازد و بست حرم را از آذر ۱۲۸۴ شروع میکند.
دوره
پادشاه
کسان
- مسیو ژوزف نوزرئیس کل گمرکات
در نشست چهارم اردیبهشت با تجار روبهرو شد. به روایت ناظم لفظ پدرسوختهها به کار برد و از کار برکنار نشد.
- عبدالمجید میرزا عینالدولهصدراعظم
عریضهٔ تجار را نخوانده رد کرد و نشست دربار را بینتیجه گذاشت.
- میرزا جوادخان سعدالدولهوزیر تجارت
نشست دربار را خواست، به دشنام نوز اعتراض کرد، و تجار را به شهر بازگرداند.
- مظفرالدین شاه قاجارپادشاه ایران
در آستانهٔ سفر سوم به اروپا خواهان خوابیدن بست بود و نوز را در همان هفته خلع نکرد.
- محمدعلی شاه قاجارولیعهد
از تبریز آمده بود تا نایبالسلطنه باشد و عزل نوز را به پس از سفر موکول کرد.
- سید عبدالله بهبهانیمجتهد تهران
در تاسوعای ۱۲۸۳ بر نوز خطبه خواند و در روزهای بست مخاطب شبنامه و نامهٔ نجف بود.
- سید محمد طباطباییمجتهد تهران
همراهی را به نبود غرض شخصی مشروط کرد و تجار پیش از رفتن به حرم به خانهاش رفتند.
- ملا محمدکاظم آخوند خراسانیمرجع نجف
در ۲۳ اردیبهشت دفع نوز را تکلیف دانست و در ۲۲ تیر، در غیاب پادشاه، ورود در کار را صلاح ندانست.
- شیخ فضلالله نوریمجتهد تهران
در آستانهٔ بست با رسالت معتمدالاسلام همراهی نکرد.