جنبش مشروطه
۲۸ تیر ۱۲۸۵ تا ۱۸ مرداد ۱۲۸۵
شاهنشاهی
۲۸ تیر ۲۴۶۵ تا ۱۸ مرداد ۲۴۶۵
میلادی
۲۰ ژوئیه ۱۹۰۶ تا ۹ اوت ۱۹۰۶
خلاصه
به ابتکار تجار تهران و هدایت اعضای انجمنهای مخفی، تجمعی که با گروهی کوچک آغاز شد به حضور بیش از چهارده هزار نفر در باغ سفارت انگلیس در قلهک بدل گشت. این تحصن با سازماندهی صنفی، طبخ غذا و جلسات آموزش حقوق اساسی، مطالبه عدالتخانه را به تأسیس مجلس شورای ملی و قانون اساسی ارتقا داد.
زمینه
با خروج علما به سوی قم، تجار و اصناف تهران از بیم انتقامجویی قزاقان عینالدوله در صدد پناهگاهی امن برآمدند. بهرهگیری از مصونیت دیپلماتیک باغ سفارت بریتانیا در قلهک، بزرگترین تحصن مدنی تاریخ معاصر ایران را رقم زد.
چه رخ داد
۱. گسترش انفجاری تحصن از ۹ نفر به ۱۴ هزار نفر
تحصن در ۲۸ تیر ۱۲۸۵ با ورود ۹ تن از بازرگانان به سرپرستی برادران بنکدار آغاز شد. در عرض چند روز، خیل اصناف، طلاب، دانشجویان دارالفنون و مردم عادی به باغ سرازیر شدند و جمعیت متحصنان به ۱۴ تا ۱۶ هزار نفر رسید. اصناف مختلف با برپایی چادرهای مجزا و برافراشتن اشعار صنفی بر سردر چادرها، نظمی خارقالعاده برقرار کردند.
۲. تأمین مالی کلان توسط تجار ملی
هزینههای هنگفت طبخ روزانه خروارها برنج، گوشت و تأمین چادرها و روشنایی توسط پنج کلانتاجر مشروطهخواه (حاج محمدحسین امینالضرب، حاج محمدتقی معینالتجار بوشهری، حاج محمداسماعیل مغازه، میرزا محمود اصفهانی و ارباب جمشید جمشیدیان زرتشتی) ضمانت و پرداخت گردید.
۳. باغ سفارت به مثابه دانشگاه حقوق اساسی و دموکراسی
تحصیلکردگان فرنگ، دیپلماتهای اصلاحطلب نظیر صنیعالدوله و منشیان ایرانی سفارتخانه نظیر حسینقلیخان نواب شبها برای سران اصناف و طلاب جلسات آموزش سیاسی برگزار میکردند و مفاهیم تفکیک قوا، پارلمان و حقوق اساسی را تشریح مینمودند. گزارش وکیلالدوله به دربار گواه این دگرگونی است:
«حکایت ازدحام مردم در سفارت ساعت به ساعت در تزاید و رسوایی و افتضاح بالا گرفته است و هر شب درس قانون میخوانند و همه اهل پلتیک و قانون شدهاند و حرفها میزنند که انسان مات میماند. مثلاً میگویند معنی تحتاللفظ شاه این است: نماینده ملت، و در صورتی که ملت کسی را نخواسته باشد، آن شخص را در هیچ دولتی نماینده نخواهند شناخت.»
۴. رد پیشنویس صوری عدالتخانه و مطالبه مجلس شورای ملی
عینالدوله برای شکستن تحصن، میرزا اسماعیلخان ممتازالدوله را مأمور تدوین آییننامه عدالتخانه کرد. این متن که در روزنامه ایران چاپ شد صرفاً ساختار اداری وزارت عدلیه را تغییر میداد. متحصنان با خشم نسخههای روزنامه را پاره کردند و اعلام نمودند که دوران فریب با عدالتخانه سپری شده و تنها به تأسیس «مجلس شورای ملی» و تدوین قانون اساسی رضایت خواهند داد.
ورقهٔ وابسته
عزل عینالدوله و انتصاب مشیرالدوله به صدارت عظماعزل عینالدوله میوهٔ مستقیم بست سفارت و هجرت قم بود؛ بدون آن فرمان مشروطه صادر نمیشد.
متن کامل این ورقهپیامد
ایستادگی بیهمتای متحصنان سفارت و پیوند تلگرافی آنان با علمای قم، دربار مظفرالدینشاه را به زانو درآورد و به صدور فرمان مشروطیت در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ انجامید.
سالشمار
۲۸ تیر ۱۲۸۵
شاهنشاهی ۲۸ تیر ۲۴۶۵
میلادی ۲۰ ژوئیه ۱۹۰۶
آغاز بستنشینی در سفارت
پناهندگی اولیه ۹ بازرگان به باغ قلهک و پیوستن اصناف تهران.
۳ مرداد ۱۲۸۵
شاهنشاهی ۳ مرداد ۲۴۶۵
میلادی ۲۵ ژوئیه ۱۹۰۶
رسیدن جمعیت به بیش از ۸۵۰۰ نفر
مخابره گزارش محرمانه گرانت داف به وزارت خارجه بریتانیا درباره نظم شگرف اصناف.
۱۸ مرداد ۱۲۸۵
شاهنشاهی ۱۸ مرداد ۲۴۶۵
میلادی ۹ اوت ۱۹۰۶
پایان تحصن و خروج اصناف
قرائت دستخط تکمیلی مشروطیت و خروج آرام متحصنان از باغ سفارت.
داوری منابع
براون تحصن ۱۴ هزار نفری در باغ سفارت را نمونهای شگفتانگیز از انتظام مدنی، پاکیزگی و بلوغ سیاسی اصناف توصیف میکند.
باغ سفارت به دانشگاهی برای آموزش حقوق اساسی بدل شد و خواست مردم را از عدالتخانه مبهم به مجلس قانونگذاری کشاند.
دوره
پادشاه
کسان
- حاج محمدحسن امینالضرببزرگتاجر و رئیس ضرابخانه؛ بانی مجلس وکلای تجار
تأمین بخش عمده هزینههای کلان مالی و تدارکاتی بستنشینان در باغ سفارت.
- حاج محمدتقی معینالتجار بوشهریسخنگوی اقتصادی تجار در مجلس اول و پیشگام تأسیس بانک ملی
مشارکت در تأمین مالی و هماهنگی شبکه تجار حامی تحصن.
- ارباب جمشید جمشیدیانبانکدار و حامی مالی مشروطه؛ نماینده زرتشتیان در مجلس اول
تسویه چکهای مالی و پشتیبانی لجستیکی از بستنشینان اصناف.
- محمودخان احتشامالسلطنهدیپلمات تجددخواه؛ رئیس مجلس اول شورای ملی
حمایت سیاسی و انتقال مطالبات تحصن به رجال دربار.
- مرتضیقلیخان صنیعالدولهنخستین رئیس مجلس شورای ملی
ارتباط با سران اصناف و کمک به تدوین حقوقی خواستههای ملی.