جنبش مشروطه
۲۵ خرداد ۱۲۸۵
شاهنشاهی
۲۵ خرداد ۲۴۶۵
میلادی
۱۵ ژوئن ۱۹۰۶
این ورقه بخشی از مهاجرت کبری علمای تهران به قم است. تبعید رشدیه و مجدالاسلام به کلات، زبان مطبوعات و مدرسه را قطع کرد و راه را برای خیزش مسجد جامع و هجرت کبری باز کرد.
خلاصه
به دستور عینالدوله و اجرای محمدولیخان سپهدار تنکابنی، حکومت نظامی شبانه در تهران مستقر شد و فعالان برجسته انجمنهای مخفی (میرزا حسن رشدیه، مجدالاسلام کرمانی و میرزا آقا اصفهانی) پس از جلسه شبانه دستگیر و به کلات نادری در خراسان تبعید شدند.
زمینه
در پی شکست کمیسیون درباری عدالتخانه و سخنرانیهای اعتراضی در منابر، عبدالمجید میرزا عینالدوله برای ایجاد ارعاب عمومی و قطع شریانهای اطلاعرسانی انقلابیون، محمدولیخان تنکابنی (نصرالسلطنه / سپهدار اعظم) را به عنوان حاکم نظامی پایتخت منصوب کرد تا مقررات منع آمدوشد شبانه را برقرار سازد.
چه رخ داد
۱. برقراری حکومت نظامی و گشتهای شبانه قزاقان
در خرداد ۱۲۸۵ فضای دارالخلافه تهران به شدت امنیتی شد. عبور و مرور شبانه گروههای بیش از دو نفر غدغن گردید و بریگاد قزاق در تمامی چهارراهها و میادین مستقر شدند. سپهدار اعظم با اختیارات تام مأمور شناسایی و بازداشت عناصر مشکوک و نویسندگان شبنامهها گردید.
۲. یورش شبانه ۲۵ خرداد و بازداشت سه تن از نخبگان
در شامگاه ۲۵ خرداد ۱۲۸۵، مأموران نظامی به محلی که چند تن از فعالان انجمنهای مخفی جلسه داشتند یورش بردند. میرزا حسن رشدیه (پایهگذار مدارس نوین)، احمد مجدالاسلام کرمانی (مدیر روزنامههای ادب و کشکول) و میرزا آقا اصفهانی دستگیر شدند. ناظمالاسلام کرمانی نیز در آن جلسه حضور داشت اما مأموران از بیم خشم آیتالله طباطبایی از بازداشت او چشمپوشی کردند.
۳. اعزام در غلوزنجیر به دژ کلات نادری
دستگیرشدگان بدون محاکمه و در شرایطی تحقیرآمیز، شبانه با پای پیاده و سوار بر قاطر به سوی دژ کلات نادری در مرزهای شمال شرقی خراسان تبعید شدند. عینالدوله میپنداشت با حذف این سه چهره فکری، موتور محرکه تبلیغاتی آزادیخواهان خاموش خواهد شد؛ غافل از آنکه این اقدام خشم پنهان بازار و مدارس را دوچندان ساخت.
پیامد
تبعید این نخبگان نه تنها اعتراضات را فرو ننشاند، بلکه بهانه لازم را برای خیزش طلاب در واقعه مسجد جامع و شهادت سید عبدالحمید در کمتر از یک ماه بعد فراهم کرد.
سالشمار
۲۵ خرداد ۱۲۸۵
شاهنشاهی ۲۵ خرداد ۲۴۶۵
میلادی ۱۵ ژوئن ۱۹۰۶
دستگیری شبانه آزادیخواهان
یورش قزاقان سپهدار تنکابنی و بازداشت رشدیه، مجدالاسلام و میرزا آقا اصفهانی.
۲۸ خرداد ۱۲۸۵
شاهنشاهی ۲۸ خرداد ۲۴۶۵
میلادی ۱۸ ژوئن ۱۹۰۶
حرکت کاروان تبعیدیان به کلات
اعزام دستگیرشدگان در زنجیر به قلعه نادری کلات در خراسان.
داوری منابع
عینالدوله با برقراری حکومت نظامی و تبعید سران آزادیخواه به کلات، کوشید کانونهای شبنامهنگاری پایتخت را سرکوب کند.
ناظمالاسلام ماجرای جلسه شبانه، دستگیری یارانش و رهایی خود به سبب قرابت با طباطبایی را شرح داده است.
دوره
پادشاه
کسان
- عبدالمجید میرزا عینالدولهصدراعظم آغاز جنبش؛ سپس فرماندهٔ سپاه دولتی بر تبریز
صدور فرمان حکومت نظامی و دستگیری فعالان شبکههای مخفی آزادیخواه.
- محمدولیخان تنکابنی سپهدار اعظمفرماندهٔ ستون گیلان در فتح تهران
فرماندهی نیروهای نظامی در برقراری مقررات منع آمدوشد شبانه و اجرای بازداشتها.
- میرزا حسن رشدیهبنیانگذار دبستان نو و الفبای صوتی
دستگیری در پی نشست شبانه و تبعید اجباری به دژ کلات نادری.
- احمد مجدالاسلام کرمانیروزنامهنگار، مؤلف تاریخ مشروطه و عضو انجمنهای آزادیخواه
بازداشت و تبعید به خراسان به دلیل فعالیتهای انتشاراتی و نگارش مقالات تند.