واقعه مسجد جامع تهران و کشته شدن سید عبدالحمید

در اوایل تیرماه ۱۲۸۵ خورشیدی، در شرایطی که تهران زیر چکمه‌های حکومت نظامی سپهدار تنکابنی قرار داشت، وعاظ مشروطه‌خواه منابر ماه از ۱ تیر ۱۲۸۵ تا ۳۰ تیر ۱۲۸۵ (شاهنشاهی ۲۴۶۵) را به کانون روشنگری علیه صدارت عین‌الدوله بدل ساختند. کسروی روز چهارشنبه نوزدهم تیر (شاهنشاهی ۲۴۶۵) را روز گرفتن حاج شیخ محمد واعظ و کشتن سید عبدالحمید می‌نویسد.

کسروی می‌نویسد دو ساعت از روز گذشته حاج شیخ محمد سوار خر خود بود که احمدخان یاور با سربازان از پشت سر رسید. گفت بسم‌الله برویم. شیخ پرسید من کیستم و کجا برویم. پاسخ آمد که باید به خانهٔ عین‌الدوله بروند. نزدیک مسجد و مدرسهٔ حاج ابوالحسن معمار طلبه‌ها جلو را گرفتند. احمدخان شیخ را در قراولخانه بند کرد. بهبهانی پسر خود سید احمد را برای رهانیدن فرستاد. ادیب‌الذاکرین کرمانی مردم را شورانید و به قراولخانه تاختند. احمدخان فرمان شلیک داد. سربازان شلیک هوایی کردند و تنها یک تیر بر ران ادیب‌الذاکرین خورد.

سید عبدالحمید نامی از طلبه از درس بازمی‌گشت و در جلو احمدخان ایستاد:

تو مگر مسلمان نیستی؟! چرا فرمان شلیک دادی؟!..

احمدخان تفنگ یکی از سربازان را گرفت. تیر از پستان چپ سید خورد و از پشت سر به در رفت. شیخ محمد خون او را به سر و رو مالید. سیف‌الدین میرزا با قزاقان جنازه را بردند تا در دست مردم نباشد. علی کوهی با کسانی از دنبال رسید و کشته را بازستاند. صدرالعلماء دستور داد جنازه را به مسجد آدینه برند. بازارها بسته شد. نخست بهبهانی، سپس شیخ محمد رضای قمی، سپس طباطبایی آمدند. حاج شیخ فضل‌الله نیز این بار با دسته‌ای به مسجد درآمد. جز امام‌جمعه که در شهر نمی‌بود، همهٔ علمای بزرگ، خواه و ناخواه، همراهی نمودند. طباطبایی گفت:

اگر عدالتخانه را بر پا نمودیم دیگر عین‌الدوله داخل آدمی نیست.

شعر سوگواری را کسروی به نمونه می‌آورد:

از نو حسین کشته ز جور یزید شد / عبدالحمید کشتهٔ عبدالمجید شد

پانویس او: عبدالمجید نام عین‌الدوله بود.

روز آدینه دستهٔ سینه‌زنی از پیراهن و دستار سید دو بیرق ساخت و رو به چهارسو رفت. بهبهانی خرسندی نمی‌داد. سربازان جلوشان را گرفتند. سرکرده فرمان شلیک داد؛ بار نخست سر به بالا. بار دوم کسان بسیاری تیر خوردند. از کشتگان دو تن را بیرون آوردند: سید مصطفی پیشنماز و حاج سید حسین. کسروی می‌گوید شمارهٔ کشتگان را کسی نیک ندانست. سربازان افتادگان را به انبار کشیدند و شبانه چند گاری پر از کشتگان به بیرون شهر فرستادند. هواخواهان دولت شماره را دوازده تن نوشته‌اند؛ دیگران از صد تن بیشتر گفته‌اند. کسروی میان این دو رقم داوری نمی‌کند.

آب مسجد را بریدند. نصرالسلطنه سررشته‌دار کار از سوی دولت بود. چند ساعت پس از شلیک، از میان مردم آواز تپانچه برخاست. مردم پنداشتند سربازان به مسجد ریخته‌اند. بهبهانی بر بلندی رفت:

ایمردم نترسید، واهمه نکنید، اینها کاری داشته باشند با من دارند، این سینهٔ من، کجاست آنکه بزند؟!.. شهادت و کشته شدن ارث ماست.

کسروی کار سید محمدرضا شیرازی را که با تپانچه به قزاقی تیر زد و قزاق مرد، همیشه زیان‌بار می‌خواند. خادم همین را شلیک مساوات می‌نویسد. عباسقلی‌خان آدمیت نیز به میان صفوف نظامیان رفت و آنان را از ریختن خون هم‌وطنان برحذر داشت.

علما به نصرالسلطنه پاسخ دادند تا سرباز نیاید از مسجد بیرون نخواهند رفت. پیشنهاد فرجام این بود:

یا عدالتخانه را بر پا کنید، یا ما را بکشید و بدیگران کاری ندارید، و یا بما راه دهید از شهر بیرون رویم

دولت سومین را پذیرفت. مظفرالدین شاه قاجار دستخطی بیرون داد که آقایان آزادانه به هر کجا که می‌خواهند بروند. آنان گفتند به عتبات خواهند رفت و به این نام از مظفرالدین شاه قاجار اجازه خواستند. شب دوشنبه یک ساعت از شب رفته از مسجد پراکنده شدند.

کسروی جنگ مسلحانه در مسجد را نابخردی می‌داند. به نوشتهٔ او جماعت جنگ‌ندیده پس از یکی دو شلیک می‌گریخت و عین‌الدوله بهانهٔ تبعید سران می‌یافت. او ایستادگی آرام را درست‌تر می‌خواند.

محاصره نظامی مسجد جامع و قطع آب و آذوقه بر متحصنان، علما را به خروج از پایتخت و اعلام هجرت کبری به قم رهنمون ساخت.