نهضت تنباکو
دی ۱۲۶۹ تا اردیبهشت ۱۲۷۰
شاهنشاهی
دی ۲۴۴۹ تا اردیبهشت ۲۴۵۰
میلادی
ژانویه ۱۸۹۱ تا آوریل ۱۸۹۲
هجری شمسی تقویم اصلی این دفتر است. شاهنشاهی همان سال خورشیدی است به اضافهٔ ۱۱۸۰؛ رسمیت دولتیاش از ۱۳۵۴ است، نه از روزگار مشروطه.
خلاصه
امتیاز تالبوت بر خرید و فروش توتون. میرزای شیرازی استعمال دخانیات را حرام کرد. دربار عقب نشست. کسروی این را در شمار بیداری توده میآورد: علما و بازار یکبار هماهنگ شدند.
زمینه
ناصرالدینشاه امتیاز خرید و فروش توتون را به تالبوت داد. بازار شیراز و اصفهان و تهران زیان دید. علما پیش از لفظ مشروطه یکبار هماهنگ شدند.
چه رخ داد
امتیاز
رژی حق انحصار را خرید. دهقان و تاجر ایرانی واسطهٔ اجباری یک شرکت فرنگی شدند. کسروی این را از جنس همان امتیازهایی میداند که دربار برای سفر و قرض میفروخت.
تنباکو را پیشدرآمد میبیند: امتیاز و خودکامگی یک چیزند.
حکم میرزای شیرازی
استعمال دخانیات حرام شد. قلیان از خانهٔ شاه هم برخاست. این قدرت مرجع بیرون از تهران است؛ همان الگویی که بعداً نجف برای مشروطه تکرار کرد.
عقبنشینی دربار
امتیاز لغو شد. غرامت ماند. آدمیت واقعه را نخستین جنبش سراسری ضد امتیاز مینویسد. رهبری فقهی است؛ مطالبه اقتصادیسیاسی.
پیامد
درس برای بازار و علما: فشار هماهنگ دربار را میلرزاند. درس برای سفارتها: ایران آرام نیست. مشروطه چهارده سال بعد آمد.
داوری منابع
کسروی تنباکو را پیشدرآمد میبیند: مردم فهمیدند امتیاز خارجی و خودکامگی دربار یک چیزند.
آدمیت واقعه را نخستین جنبش سراسری ضد امتیاز مینویسد. رهبریش فقهی است، مطالبهاش اقتصادیسیاسی.
دوره
پادشاه
کسان
- میرزا ملکمخان ناظمالدولهنویسندهٔ قانون و از پیشاهنگان فکر مشروطه
روزنامهٔ قانون را از لندن مینوشت و امتیازفروشی دربار را رسوا کرد. در حکم تحریم و بست بازار دستی نداشت.