نهضت تنباکو
نهضت تنباکو و لغو امتیاز رژی
شاهنشاهی
دی ۲۴۴۹ تا بهمن ۲۴۵۰
میلادی
ژانویه ۱۸۹۱ تا فوریه ۱۸۹۲
خلاصه
جنبش سراسری ملی علیه واگذاری انحصار دخانیات به ماژور تالبوت انگلیسی. صدور فتوای تحریم توسط میرزای شیرازی، قیام ارگ در ۱۴ دی ۱۲۷۰، لغو کامل امتیازنامه و انعقاد نخستین وام خارجی تاریخ ایران.
زمینه
امتیازهایی که پیش از توتون به دربار رسید
نهضت تنباکو از یک قرارداد تنها برنخاست. یک و دو سال پیش از آن، همان دربار دو امتیاز دیگر را آزموده بود: کشتیرانی در کارون، و بانک شاهنشاهی. هر دو، درآمدی را که میتوانست در دست بازرگان ایرانی بماند به یک شرکت انگلیسی سپرده بود، و هر دو با اعتراض پراکنده روبهرو شده بود بیآنکه بازار سراسر کشور را ببندد. رژی ماژور جرالد تالبوت این الگو را به محصولی رساند که در خانه هر ایرانی بود. توتون کشت فارس و اصفهان و آذربایجان بود، و دود قلیان از حجره تا اندرونی میرفت.
دو سال پیش از امضای رژی، طرح مالیات انحصاری میرزا علیاصغرخان امینالسلطان، صدراعظم ناصرالدین شاه قاجار، در برابر فقها ایستاده بود. آنان گفته بودند معاملهای که رضایت هر دو طرف را نداشته باشد در شرع نمیایستد. آن استدلال در سال ۱۲۷۰ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۵۰) از رساله به خیابان آمد. احمد کسروی مینویسد مردم تا آن زمان پروای سود و زیان کشور نداشتند و در کارهای دولت چون و چرا نمیکردند. به نوشتهٔ او، پای بیگانه و انبوه اروپایی در شهرها چشم را باز کرد. نامهٔ سید جمال از بست عبدالعظیم، کارون و بانک را پیش از این امتیاز در سیاست اتابک نشان میدهد.
قرارداد لندن در سفر سوم
در اسفند ۱۲۶۸ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۴۸) ناصرالدین شاه قاجار در سفر سوم خود به انگلستان بود. امینالسلطان در لندن انحصار پنجاهسالهٔ خرید و فروش و صدور توتون و تنباکوی ایران را به ماژور جرالد تالبوت واگذاشت. امیر خادم در ماجرای مشروطه این واگذاری را با میانجیگری سر هنری ولف میگذارد. سید حسن تقیزاده تاریخ را ۱۷ اسفند ۱۲۶۸ میگوید. فیروز کاظمزاده امضا را ۸ مارس ۱۸۹۰ میلادی مینویسد. رقمهایی که این سه میدهند در سال یکی است و در روز با هم نمیخواند.
دربار، به روایت کسروی، سالی پانزده هزار لیره انگلیسی میگرفت، چه سود و چه زیان، و یکچهارم سود خالص را نگاه میداشت. کاظمزاده همین پانزده هزار لیره را با بیست و پنج درصد سود خالص میآورد و از رشوه هم یاد میکند. سخن رشوه از اوست. زارع فارس و آذربایجان و اصفهان ناچار شد محصول را به نرخ کمپانی بفروشد. معاهده پانزده بند داشت و ماهها بیاعلان ماند. کسروی صورت فرمان را چنین آورده است.
صورت فرمان امتیاز تنباکو و توتون، منوپل خرید و فروش و ساختن در داخل یا خارج. کل توتون و تنباکویی که در ممالک محروسه به عمل آورده میشود تا انقضای مدت پنجاه سال از تاریخ امضای این انحصارنامه به ماژور تالبوت و به شرکاء مشارالیه مشروط به شرایط آتی واگذار میشود.
بند نخست، پرداخت را به سود و زیان کمپانی گره نمیزد.
فصل اول: صاحبان این امتیازنامه همه ساله مبلغ پانزده هزار لیره انگلیسی به خزانه عامره اعلی کارسازی خواهند نمود، اعم از اینکه از این کار نفع ببرند یا ضرر.
بند ششم کمپانی را به خرید تمام محصول مکلف میکرد، حتی محصول نااعلا. بند نهم اجازه میداد کل یا جزء امتیاز به دیگری واگذار شود. بدینسان صاحب امتیاز میتوانست کار را بفروشد و خود از صحنه بیرون برود، و تعهد خریدِ حتی جنس پست بر دوش هر کسی میماند که امتیاز به او میرسید.
چه رخ داد
دو شرکت، و مقایسهای که بازار بعدها فهمید
تالبوت دو شرکت ساخت. یکی کمپانی شاهنشاهی تنباکوی ایران بود که در بازار رژی خوانده شد. دیگری شرکت تنباکویی بود که دفترش در استانبول و ثبتش در پاریس بود. خودش سهام فروخت و پیش از شروع کار از صحنه بیرون رفت. گیرنده، در متن امتیاز، یک تن بود. در لندن شرکتی با ششصد و پنجاه هزار لیره سرمایه ساختند.
کسروی همین پانزده هزار لیره را در برابر رژی عثمانی میگذارد. دولت عثمانی، به نوشتهٔ او، سالی هفتصد هزار لیره میگرفت و پنجیک سود، و تنها فروش درون کشور را داده بود. ایران فروش درون و برون را با هم، برای پنجاه سال، به یک انگلیسی سپرد. از بهار ۱۲۷۰ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۵۰) کارکنان کمپانی در ایران به کار پرداختند. مردم این حساب را نمیدانستند. آنچه میدانستند بیم ورود بیگانه، خرید ارزان از زارع، و فروش گران به مصرفکننده بود. فاصلهٔ این دو آگاهی بعدها در مقالهٔ اختر و در دیدار استانبول پر شد.
اختر استانبول، پیش از رسیدن تالبوت
در ۲۰ آبان ۱۲۶۹ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۴۹)، پیش از ورود تالبوت به ایران، روزنامهٔ اختر در استانبول مقالهای چاپ کرد. فریدون آدمیت نویسنده را میرزا آقاخان کرمانی دانسته است. نویسنده نوشت رژی عثمانی فقط توتون داخلی را گرفته است. ایران توتون و تنباکو، مصرف داخل و صدور را یکجا فروخته، و ادعای تالبوت که منافع سالیانه را از هماکنون پانصد هزار لیره وانمود میکند حرف صرافی است. کسروی همان مقاله را چنین میآورد.
صاحب امتیاز در اعلانی که انتشار داده چنین وانمود کرده است که شرایط انحصار توتون ایران از روی شرایط انحصار دخان ممالک عثمانی برداشته شده. باری از مقدار صرفیات داخلیه و خارجیه توتون ایران به طوری که تخمین و برآورد کردهاند چنین دریافت میشود که حاصلات تنباکوی مملکت نیز داخل این امتیاز است. بنابراین میتوان گفت قول صاحب امتیاز که منافع سالیانه این امتیاز را از حالا در انظار پانصد هزار لیره وانمود و تخمین میکند، از جمله سخنان بیپایه است.
در بهمن همان سال نویسنده تالبوت را در استانبول دید. تالبوت گفت زارع نقد میگیرد. نویسنده جواب داد زارع پیشتر هم نقد میگرفت و حتی پیشکی میگرفت، با این فرق که صد مشتری داشت و حالا یکی. روزنامهٔ قانون، که میرزا ملکمخان از لندن درمیآورد، همان خط را گرفت: انحصار، خریدار را از بازار جمع میکند و نرخ را به دست یک دفتر میسپارد.
شیراز: فالاسیری، شاهچراغ، و راه سامرا
در اردیبهشت ۱۲۷۰ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۵۰، مه ۱۸۹۱) سید علیاکبر فالاسیری در شیراز رژی را غصب مال مسلمان خواند. بازار فارس بسته شد. بست در شاهچراغ بالا گرفت. حاکم فارس فالاسیری را به بصره تبعید کرد. در بصره او به سید جمالالدین اسدآبادی رسید، و پیام تجار از آنجا به سامرا رفت، جایی که میرزا محمدحسن شیرازی، مرجع تقلید، اقامت داشت.
شیراز از این رو نخستین شهر شد که کشت عمده داشت و حرم در میانهٔ شهر بود. خون و جرحی که بعدها در تلگراف سامرا «واقعهٔ شیراز» خوانده شد، از همین بست برخاست. تبعید فالاسیری، به جای خاموش کردن منبر، خطی از فارس به بصره و از بصره به سامرا کشید.
تبریز: دفتر رژی و سر باز زدن پیشکار
کسروی مسیر خیزش را از تبریز میآغازد، سپس اصفهان، سپس تهران. در تبریز کشت عمده نبود، اما صدور از آنجا میگذشت. اعلامیهای بیامضا علما و ارامنه را تهدید کرد. میرزا جواد، مجتهد تبریز، با تجار دفتر رژی را بست. آگهی کمپانی را پاره کردند.
امیرنظام گروسی، پیشکار مظفرالدینمیرزا ولیعهد، از کیفر شورندگان سر باز زد. پیشنهاد کمپانی که کارکنان آذربایجان آذربایجانی باشند پذیرفته نشد. بدینسان کمپانی نتوانست اعتراض را با بومی کردن کارمندان بخرد، و دستگاه ولیعهد حاضر نشد منبر و بازار را به زور بگشاید. کسروی علمای این سه شهر را چنین مینامد: حاجی میرزا جواد در تبریز، آقانجفی در اصفهان، و میرزا محمدحسن آشتیانی در تهران.
اصفهان: حکم عملی آقانجفی
در اصفهان آقانجفی، که خود با ملکالتجار سودای شرکت تنباکو داشت، در ۱ آذر ۱۲۷۰ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۵۰، ۲۲ نوامبر ۱۸۹۱) حکم تحریم عملی داد. این حکم پیش از اعلامیهٔ تهران بود و از سامرا نیامده بود. اعلان بر در مسجد و گذر نشست. کسروی متن خبر را چنین میآورد.
دیروز شنبه را آقانجفی و شیخ محمدعلی اعلانات چندی درب مساجد و معابر چسبانیده، استعمال تنباکو را حرام و حمایتکنندگان فرنگی را مرتد و عملهجات دخانیات را نجس خوانده، و نوشتهاند کسی از این جماعت را که دخالت در کار فرنگی دارند به حمام و مسجد و سقاخانه راه ندهند. در حمامها و قهوهخانهها و مجالس علما و تجار و غیره قلیان موقوف است. طلبهها در هر نقطه که قلیان دیده شکستهاند.
حکم اصفهان سه کار را یکجا کرد: استعمال را حرام خواند، حمایتکنندهٔ فرنگی را مرتد نامید، و عملهٔ دخانیات را نجس دانست، چنانکه حمام و مسجد و سقاخانه بر او بسته شد. طلبهها قلیان را هر جا دیدند شکستند. این زبان تندتر از زبان بعدی تهران بود. تهران یک جمله آورد. اصفهان ورود به حمام و مسجد را هم بست.
تلگراف سامرا به نایبالسلطنه
میرزا محمدحسن شیرازی تا آن روز از درگیری مستقیم با ناصرالدین شاه قاجار پرهیز داشت. تلگراف او به کامرانمیرزا نایبالسلطنه، پس از خون شاهچراغ و تبعید فالاسیری، هنوز لحن دعاگو داشت، اما بانک و تنباکو و راهآهن را یکجا مخالف قرآن و استقلال خواند. کسروی این عرض را آورده است.
به شرف عرض حضور اعلیحضرت اقدس شاهنشاهی خلدالله ملکه میرساند. اگرچه دعاگو تاکنون به محض دعاگویی اکتفا نموده تصدیعی و استدعایی از حضور انور نکرده، ولی نظر به تواصل اخبار به وقوع وقایعی چند که توانی از عرض مفاسد آنها خلاف رعایت حقوق دین و دولت است، عرضه میدارد که اجازه مداخله اتباع خارجه در امور داخله مملکت و مخالطه و تودی آنها با مسلمین و اجرای عمل بانک و تنباکو و راه آهن و غیره از جهاتی چند منافی صریح قرآن مجید و نوامیس الهی و موهن استقلال دولت و مخل نظام مملکت و موجب پریشانی عموم رعیت است. چنانکه واقعه شیراز و قتل و جرح جماعتی از مسلمانان در حمای حضرت احمد بن موسی علیهم السلام و هتک آن بقعه مبارکه و تبعید جناب شریعتمآب حاجی سید علی اکبر سلمه الله به وضع ناشایسته نمودن از نتایج این امور است.
ناصرالدین شاه قاجار در جواب، عثمانی را مثال آورد که راهآهن و بانک و دخانیات داده است، و علما را به جهالت متهم کرد. زبان اعتراض در این تلگراف هنوز فقهی بود. زیان قرارداد را پیش از آن اختر به عدد گفته بود: پانصد هزار لیرهٔ ادعایی، و تفاوت رژی عثمانی با رژی ایران. کسروی متن نامهٔ دیگری را که شیرازی از سامرا در زیان امتیاز نوشت و بههمزدن آن را خواست، در تاریخ مشروطه نمیآورد و به تاریخ بیداری ارجاع میدهد. فتوای میرزای شیرازی که چند هفته بعد در تهران نشست، انجام همان فشار بود، نه آغاز آن.
پنجشنبه ۱۲ آذر: یک جمله در تهران
آقانجفی حکم عملی را در اصفهان داده بود. در پنجشنبه ۱۲ آذر ۱۲۷۰ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۵۰، ۳ دسامبر ۱۸۹۱) در تهران شایع شد که میرزا حسن آشتیانی از سامرا استفتا کرده و فتوا آمده است. در آن روز هنوز متنی از سامرا در دست نبود. آشتیانی و حاج محمدکاظم ملکالتجار تهران شایعه را پراکندند تا در یک شب به اعلامیه بدل شد. امیر خادم ابتکار نخست تحریم را از آقانجفی میداند و مینویسد متن در تهران نخست به شکل شایعه دست به دست شد و همان پنجشنبه منتشر گردید، و ملکالتجار بازداشت شد.
متن کوتاه بود و از منبر به اندرونی رفت. حکم، استعمال را حرام کرد، نه فقط معامله با کمپانی را. قلیان از حجره و حرمسرا برچیده شد. جمله این بود.
الیوم، استعمال توتون و تنباکو بای نحو کان در حکم مبارزه با امام زمان علیه السلام است.
خادم ضبط مشهور را «محاربه» میداند، نه «مبارزه»، و میگوید دربارهٔ اصالت انتساب این متن به میرزای شیرازی گفتوگو هست. او بر شیوهٔ انتشار شایعهوار تأکید میکند. ملکالتجار را به قزوین فرستادند. مردم خانهٔ آشتیانی را گرفتند. سید عبدالله بهبهانی، ظهیرالاسلام امام جمعه، و سید علیاکبر تفرشی فتوا را رد کردند و قلیان کشیدند. بهبهانی علناً کشید تا بگوید مجتهد، مقلد مجتهد دیگر نیست. مقیاس اعتراض از این سه منبر بزرگتر بود. انیسالدوله، به پیروی از همان تحریم، کشیدن قلیان را در حرم قدغن کرد و این کار را در برابر ناصرالدین شاه قاجار کرد.
۲۷ آذر: برداشتن انحصار داخل، و تلگراف علما
ناصرالدین شاه قاجار به امینالسلطان نوشت رژی را با خون رعیت مخلوط نکنند. نامه را کسروی چنین آورده است.
وقتی که رژی را بنا شود با خون رعیت خودمان مخلوط بکنیم و یک شورش و انقلاب دائمی را که تمام کارهای دیگر را بینظم میکند متحمل بشویم و هر آخوند شپشوی گوشه مدرسه را که احدی اسمش را نمیدانست حالا مشیر و مشار رعیت ببینیم، آیا در این صورت نباید یک فکر دیگری کرد یا باید کرد؟
امینالسلطان در ۲۷ آذر ۱۲۷۰ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۵۰) فقط انحصار داخل را برداشت و صدور را نگاه داشت. علما همان روز به سامرا تلگراف زدند که حکم منسوب صحیح است. امضا، به ضبط خادم، از آنِ آشتیانی، شیخ فضلالله نوری، سید علیاکبر تفرشی، امام جمعهٔ تهران و دیگران بود. متن تلگراف میگفت دیروز، به احترام تلگراف جناب عالی، ناصرالدین شاه قاجار آنان را خواسته و پرسیده آیا شهرت حکم منسوب صحیح است، و آنان عرض کردهاند که صحیح است، و انحصار از کل ممالک برداشته شده و زارع و کاسب و تاجر از امروز آزادند.
پاسخ میرزا کوتاه بود و از فتوا نام نبرد. تشکر کرد، بشارت رفع دخانیه را موجب دعاگویی دانست، و امید بست که به یمن همت شاه دست خارجه از ایران کوتاه شود. اعلامیهای بیامضا، جدا از این پاسخ، جهاد دوشنبه را به نام او پخش کرد. کسروی متن تلگرافهای آمد و شد را در تاریخ مشروطه نمیآورد. پاسخی که از میرزا نقل شده همان تشکر است، و کلمهٔ تحریم در آن نیست.
۱۴ دی: ارگ، و لغو داخل و خارج
ناصرالدین شاه قاجار آشتیانی را میان دو کار مخیر کرد: بر منبر قلیان بکشد، یا از شهر بیرون برود. فردا، ۱۴ دی ۱۲۷۰ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۵۰، ۴ ژانویهٔ ۱۸۹۲)، روز وفات فاطمه، مردم ارگ را گرفتند. محمدحسنخان اعتمادالسلطنه از پنجره دید. کسروی روایت او را چنین میآورد.
قریب بیست هزار نفر دور ارگ را گرفتهاند. پانصد ششصد نفر داخل ارگ شدند و هجوم به عمارت بردند. اهل شهر به فریاد بلند به شاه فحش میدهند و میگویند امینالسلطان را بفرستید بیرون تا بکشیم. سرباز مجبور شده شلیک کردند. هفت هشت نفر گلوله خورده، مردند.
ناصرالدین شاه قاجار سند داد که انحصار داخل و خارج هر دو موقوف شود. ارنستین، رئیس رژی، به تجار نوشت جنس را پس بگیرند. کسروی شلیک را به فرمان آقابالاخان مینویسد، که سپس سردار افخم شد: هفت کشته و بیش از بیست زخمی. اعتمادالسلطنه رقم کشتگان را هفت هشت تن میگذارد که گلوله خورده و مردند. این دو رقم در دو روایت کنار هماند.
ناصرالدین شاه قاجار نخست خواسته بود فروش درون را از کمپانی بازگیرد و تنها صدور را بگذارد. علما و مردم خرسند نشدند و از کوشش نایستادند. آن پیشنهادِ شکستخوردهٔ همان سال است. کمپانی تنباکوی استانبول که یک سال بعد صدور را گرفت، قرارداد دیگری است و با این پیشنهاد یکی نیست. پس از ۱۴ دی، میرزا به شهرها نوشت تا نامهٔ پستی نرسیده، حکم حرام به قوت خود باقی است. آنجا مسئولیت متن را پذیرفت. کسروی مینویسد چون تلگراف به شهرها رسید، از خرد و بزرگ و زن و مرد و توانگر و بیچیز پذیرفتند، دکانهای توتون بسته شد، و بیگانگان شگفت ماندند.
غرامت: از صد هزار لیره تا وام بانک شاهی
لغو امتیاز، تاوان داشت. رژی اول سالی صد هزار پوند خسارت خواست، و این رقم فقط برای لغو انحصار داخل بود. سر فرانک لاسلز، وزیر مختار انگلیس، رقم را رد کرد. پس از لغو کامل، ارنستین تخمین درآمدی را که هنوز به دست نیامده بود به جای هزینهای که شده بود گذاشت: ششصد و پنجاه هزار پوند، در برابر سیصد هزار پیشنهادی امینالسلطان.
داوری سفیران فرانسه و بلژیک و آلمان و آمریکا و ایتالیا در سفارت فرانسه طرف ایران ایستاد. بودجهٔ سالانهٔ ایران کمی بیش از یک میلیون پوند تخمین زده میشد. بدینسان رقمی که ارنستین میخواست، اگر پذیرفته میشد، بیش از نیمی از بودجهٔ یک سال کشور بود. امینالسلطان اول به وزیر مختار روسیه رو کرد. لندن شتاب کرد تا وام انگلیسی بماند. فرانسه پنجاه هزار پوند را با سود شش درصد و رهن ماهیگیری خزر پیشنهاد کرد.
در ۱۷ فروردین ۱۲۷۱ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۵۱) امینالسلطان و لاسلز و ارنستین مصالحه کردند. در ۲۵ اردیبهشت همان سال وام پانصد هزار پوندی، با سود شش درصد و اقساط چهلساله، از بانک شاهنشاهی قطعی شد. تقیزاده در ذیل خطابهها مینویسد نخستین وام معتنابه در فاصلهٔ ۱۶ مرداد ۱۲۷۰ تا ۴ مرداد ۱۲۷۱ از بانک شاهنشاهی برای ادعای غرامت تالبوت گرفته شد. نخستین وام خارجی کلان تاریخ ایران ثمرهٔ امتیازی شد که مردم لغوش کرده بودند. شرکت تنباکوی استانبول از این لغو طلب قانونی نداشت، چون طرف قراردادش، رژی، دیگر در کار نبود. خزانه اما میبایست قسط همان وام را بپردازد.
دیوارکوب «مقالهٔ ملی»
کسروی دیوارکوبی به نام «مقالهٔ ملی» را از خامهٔ یکی از علما میداند. نویسنده ترس را به زبان هند و مصر میگوید و بعد به بنای باغ ایلخانی در مشهد میرسد. آغاز ورقه این است.
در مسئله توتون و تنباکو و شخص مستاجر انگلیسی و حکایت منع از استعمال آنها که منتسب برؤساء ملت گردیده است من بابالمقدمه عرضه میدارد که از اصول موضوعه و مسلمات تمام ارباب عقولست که باید شخصی که مالک نقطه از نقاطست سد احتمالات ورود اجنبیرا بر آن نقطه بنماید حتی هر گاه عاقل احتمال بدهد فلان که اقرب مردمست باو اگر چندی در خانه او بنشیند اظهار مالکیت خواهد نمود و اخراج نتوان کرد مگر بمشقت فرمود (؟) از اول ممنوع از دخول خواهد بود
دنباله، مستأجر تنباکو را به بنایی در مشهد گره میزند که نویسنده آن را مشرف بر شهر و ارگ میخواند.
از طرف فارس که اول ثغور اسلامست راه را مفتوح ساخته و در سرحد خراسان که از موقوفه قدیم آستان ثامنالائمه است بنای شهر بآن تفصیل گذاردند و اسباب و آلات جنگ در آن نقطه بنحو اتم و اکمل فراهم آوردند مستأجر تنباکو را چه واداشته که همچو بنای عظیمی باسم محل تنباکو در نقطهباغ ایلخانیکه مشرف بر تمام شهر و ارک و سایر نقاط این شهر است بنماید قریب چهار ذرع عرض دیوار از گچ و آجر ساختهاند مانند کشتی زرهپوش توپ بر او گردش میکند با اینکه برای او ممکن بود سرای امینالملک را خالی از اغیار اجاره نماید از کجا باشاره دولت آنها نباشد بلکه مظنون اینست که تمام این مخارج گزاف از مالک مملکت آنها است والا تاجر را چکار بهفت کرور یا دوازده کرور مخارج اجارهداری بنماید کی میتواند اصل مایه خود را از این اهالی فقیر ایران دریافت دارد از کجا میتوان اطمینان تحصیل نمود که در بارهای قماش و تنباکو و غیره توپ و تفنگ باین محل حمل ننماید
بازماندهٔ ورقه در چاپ پر از افتادگی است و کسروی آن را در پاورقی نیاورده است. آنچه در همین دو قطعه هست، سه بیم است: راه فارس بر بیگانه گشوده شده، در سرحد خراسان بنایی به نام محل تنباکو برپا شده که نویسنده عرض دیوارش را نزدیک چهار ذرع از گچ و آجر میگوید و گردش توپ را بر آن مانند کشتی زرهپوش میشمارد، و بار قماش و تنباکو ممکن است توپ و تفنگ پنهان کند. نویسنده میپرسد تاجر را چه به هفت کرور یا دوازده کرور خرج، و چرا سرای امینالملک را اجاره نکردهاند. اینها ادعای همان ورقه است، نه صورتحساب دربار.
شرکت استانبول و افت صدور
رژی رفت. شرکت تنباکوی استانبول ماند. در بهار ۱۲۷۱ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۵۱) پیشنهاد کرد بیست و پنج سال تمام صدور ایران را یکجا بگیرد و سالی بیست هزار پوند بدهد. دولتی که قسط وام بانک شاهی را پیش رو داشت پذیرفت. در خاک ایران شورش رژی تکرار نشد. اعتراض از حجرههای تجار ایرانی بغداد و استانبول برخاست، که دیگر نمیتوانستند جز به این کمپانی بفروشند. زبان اعتراض باز فقهی شد.
در ۶ آبان ۱۲۷۱ قرارداد را بازنوشتند: خرید و فروش فقط به دست مسلمان باشد. معنایش این بود که تاجر ایرانی در عثمانی وکیل کمپانی شود تا از کار نیفتد. همان نقش دلالی رژی، این بار بیرون مرز. درد برطرف نشد. تنباکوی انبار در خرتوخر اداری فاسد شد. کشاورز آرامآرام محصول عوض کرد.
رژی نزدیک پنج میلیون کیلو برای صدور خریده بود. دو دهه بعد، در ۱۲۹۱ خورشیدی (شاهنشاهی ۲۴۷۱)، صدور به عثمانی به یک میلیون و دویست هزار کیلو افتاد. کمپانی تا آستانهٔ جنگ جهانی اول بر صدور ایران به عثمانی نشست و با فرمان مشروطه نرفت. لغو امتیاز تالبوت پایان انحصار فرنگی بر تنباکو نبود. پایان انحصار داخل بود.
دیدگاهها
کسروی: نخستین بیداری سراسری
کسروی ایستادگی بر امتیاز توتون و تنباکو را نخستین بیداری سراسری مردم ایران میشمارد. پیشگامی را از آنِ علما میداند و میگوید رقابت روس و انگلیس این امتیاز را به هم نزد. جملهٔ خود او این است.
این اگر چه با دست علما بود، و همچشمی دو همسایه بی هنایش نبود
او میگوید این بیداری فرو ننشست و دلبستگی مردم به کار کشور از همین پیشامد در راه پیشرفت افتاد. آدمیت نیز واقعه را نخستین جنبش سراسری ضد امتیاز مینویسد: رهبریاش فقهی است و مطالبهاش اقتصادی و سیاسی. تقیزاده لغو امتیاز را بزرگترین و نخستین قیام ملی به رهبری علما میخواند.
امانت: شاه، مرجع، و حرم
عباس امانت در قبلهٔ عالم لغو رژی را طور دیگری میچیند. مینویسد ناصرالدین شاه قاجار انحصار را به کمپانی داد و سپس زیر تهدید شورش مردم ناچار به لغو شد، و میرزا حسن شیرازی، که او «نمونهٔ اعلا» میخواندش، تا وقتی تنباکو در انحصار شرکت انگلیسی بود تحریم را تأیید کرد. امانت هر دو را هنوز محتاج هم میداند. ناصرالدین شاه قاجار و مرجع، هیچکدام در آن لحظه در پی برانداختن دیگری نبودند. میگوید همین آگاهی شورش را تمام کرد، چون شاه، چنانکه در بزنگاههای دیگر سلطنتش نیز کرده بود، رابطهٔ درست با علمای دین را بر پافشاری بر امتیاز ترجیح داد. به نوشتهٔ او، زیرکی سیاسی ناصرالدین شاه قاجار او را از انقلابی با عاقبت نامعلوم نجات داد.
امانت یک شاهد اندرونی هم میآورد. انیسالدوله قلیان را در حرم قدغن کرد و این کار را در برابر شاه کرد. امانت مینویسد همین تصمیم در راضی کردن پادشاه به لغو امتیاز بیاثر نبود، و ناصرالدین شاه قاجار ناچار شد تحریم را تنفیذ کند. او علمای عهد قاجار را، حتی در این کشمکش، مدافع نهاد سلطنت میخواند، نه خواهان فروپاشی آن. مرز دعوا را حدود نفوذ علما میداند، نه حق پادشاهی.
امانت مینویسد ناصرالدین شاه قاجار و میرزای شیرازی هر دو پیوند دولت و دین را زنده میخواستند. لغو رژی را از آنجا میداند که شاه رابطه با علما را بر امتیاز ترجیح داد.
امانت قدغن شدن قلیان در حرم به دست انیسالدوله را، بر خلاف میل شاه، در راضی کردن او به لغو امتیاز دخیل میداند.
بیات، به روایت توکلیطرقی
محمد توکلیطرقی در نقد کتاب انقلاب نخست ایران مینویسد منگل بیات، در بازخوانی تنباکو، فتوای مشهور آذر ۱۲۷۰ را جعلی دانسته و احتمال داده است حاج محمدکاظم ملکالتجار آن را ساخته باشد. توکلی صفحهٔ ۱۹ کتاب بیات را گواه میآورد.
روایت کسروی و خادم طور دیگری است. ملکالتجار و آشتیانی شایعه را در تهران میپراکنند، علما در ۲۷ آذر تلگراف میزنند که شهرت حکم درست است، و میرزا پس از قیام ارگ، در نامه به شهرها، مسئولیت متن را میپذیرد و میگوید تا رسیدن نامهٔ پستی حکم حرام به قوت خود باقی است. یکی سند را از سامرا و از گردن گرفتن بعدی مرجع میخواند. دیگری اصل ورقه را ساختهٔ بازار میداند. این دو خوانش در منابع همین واقعه کنار هماند.
توکلی مینویسد بیات فتوای آذر ۱۲۷۰ منسوب به میرزای شیرازی را جعلی میداند و ساختنش را احتمالاً کار حاج محمدکاظم ملکالتجار میشمارد.
تاریخ واگذاری و رقم غرامت
خادم این امتیاز را در سفر سوم ناصرالدین شاه قاجار به انگلستان، در ۱۲۶۸ خورشیدی، و با میانجیگری ولف میگذارد. تقیزاده تاریخ واگذاری را ۱۷ اسفند ۱۲۶۸ (شاهنشاهی ۲۴۴۸) میگوید. کاظمزاده امضا را ۸ مارس ۱۸۹۰ میلادی مینویسد، با تعهد سالانهٔ پانزده هزار لیره و بیست و پنج درصد سود خالص. کسروی یکچهارم سود را هم در کنار پانزده هزار لیره میآورد. روز امضا در این روایتها یکی نیست. سال و رقم سالانه یکی است.
دربارهٔ وام نیز تقیزاده بازه میدهد، نه یک روز: نخستین وام معتنابه را میان ۱۶ مرداد ۱۲۷۰ و ۴ مرداد ۱۲۷۱ (شاهنشاهی ۲۴۵۰ تا ۲۴۵۱) از بانک شاهنشاهی برای ادعای غرامت تالبوت میداند. مصالحهٔ ۱۷ فروردین و قطعی شدن وام در ۲۵ اردیبهشت ۱۲۷۱، که در روایت کار غرامت آمده، درون همین بازه مینشیند.
خادم فرمان امتیاز را در سفر سوم ناصرالدین شاه قاجار و با میانجی ولف میخواند.
تقیزاده تاریخ ۱۷ اسفند ۱۲۶۸ (شاهنشاهی ۲۴۴۸) و وام غرامت تالبوت را میآورد.
کاظمزاده از مبلغ قرارداد و از رشوه یاد میکند. سخن رشوه از اوست.
پیامدها
بدهی، به جای انحصار داخل
نهضت تنباکو امتیاز داخل را کشت و استبداد ناصری را نشکست. غرامت، ایران را بدهکار بانک انگلیسی کرد و صدور را به شرکت دیگر سپرد. پنجاه سال انحصاری که در لندن امضا شده بود، در تهران با خون ارگ لغو شد، و پانصد هزار پوند با سود شش درصد و اقساط چهلساله جایش را گرفت. بودجهٔ سال، به تخمینی که در همان مذاکره آمد، کمی بیش از یک میلیون پوند بود. وام، نیمی از یک سال خرج کشور را برای تاوان یک امتیاز لغوشده پیشخور کرد.
آنچه برای مشروطه ماند
همبستگی زارع و تاجر و منبر و مرجع، برای نخستین بار در مقیاس سراسری، دولت را به عقبنشینی علنی واداشت. سه میراث ماند. یکی نزدیکی ناگزیر دربار به روسیه در بازی وام بود، هرچند لندن شتاب کرد و وام انگلیسی شد. دیگری رشد زبان اعتراض در شبنامه و دیوارکوب بود، از مقالهٔ اختر تا «مقالهٔ ملی». سومی این تجربه بود که فتوای مرجع، اگر به بازار برسد، ناصرالدین شاه قاجار را هم پس میزند.
میرزا آقاخان کرمانی از استانبول عریضه خواست که مرجع با یک کلمه بنیان ظلم را بشکند. سید جمالالدین نیز علما را به خلع ناصرالدین شاه قاجار با فتوا خواند. هیچکدام به آن خلع نرسیدند. آنچه ماند این بود که حرام شدن استعمال، دربار را در پایتخت بیدفاع کرد. چهار سال بعد میرزا رضا کرمانی ناصرالدین شاه قاجار را در همان حرم شاهعبدالعظیم کشت. مشروطه این درس را به قانون و مجلس ترجمه کرد. کمپانی صدور تا دم جنگ جهانی اول بر بازار عثمانی ایران ماند. لغو رژی پایان انحصار فرنگی نبود. پایان انحصار داخل بود.
ورقهٔ وابسته
بستنشینی سید جمالالدین در شاه عبدالعظیم و اخراج زمستانیاخراج زمستانی سید جمال از شاهعبدالعظیم، او را به بصره رساند؛ از همانجا نامه به میرزای شیرازی رفت و نهضت تنباکو را به مرجعیت سامرا گره زد.
سید بکار بزرگی برخاسته بوده، ولی راه آنرا نمیشناخته، و آنگاه هیچگاه خود را فراموش نمیکرده.
ورقهٔ وابسته
اعطای امتیاز کشتیرانی کارون به بریتانیاامتیاز کارون همان الگوی امتیازفروشی امینالسلطان است که یک سال بعد در رژی تالبوت به اوج رسید.
دیگر آنکه مسئله کارون و بانک و معادن قبل از ارتقاء ایشان برتبه وزارت عظمی انجام پذیرفته است نهایت اینست که اجراء آن از سوء بخت در زمان وزارت ایشان شده است
ورقهٔ وابسته
تأسیس بانک شاهنشاهی ایران توسط بارون دو رویتربانک شاهنشاهی رویتر بستر مالی همان سیاست امتیاز بود؛ غرامت لغو رژی هم از همین بانک گرفته شد.
ثانیاً از این عاجز خواهش نمودند که به (مسیو کیرس) رییس الوزراء و وزیر دول خارجه و مستشارهای ایشان (ویلنکالی) و (زینوویب) شفاهاً بگویم که ایشان یعنی جناب وزیر اعظم از برای اثبات حسن مقاصد خود در هر حال حاضرند که اگر از طرف روس طریق اسهلی ارائه شود در ظرف چند روز مسئله کارون و بانک و معادن را حل نموده بحالت سابقه اعاده نمایند
ورقهٔ وابسته
امتیازنامه انحصاری بارون جولیوس دو رویترامتیاز رویتر پیشدرآمد رژی است: واگذاری انحصار به یک انگلیسی، سپس عقبنشینی زیر فشار روس و علما.
میباید آن را از لغزشهای سپهسالار شمرد
ورقهٔ وابسته
فتوای تحریم استعمال توتون و تنباکواعلامیه ۱۲ آذر که استعمال توتون و تنباکو را در حکم مبارزه با امام زمان خواند همان اهرم شرعی نهضت است؛ متن کوتاه فتوا اینجاست.
الیوم، استعمال توتون و تنباکو بای نحو کان در حکم مبارزه با امام زمان علیه السلام است.
ورقهٔ وابسته
واگذاری انحصار صدور تنباکو پس از لغو رژیپس از لغو رژی، شرکت تنباکوی استانبول صدور را بیست و پنج سال گرفت؛ لغو امتیاز تالبوت پایان انحصار فرنگی نبود.
متن کامل این ورقهسالشمار
اسفند ۱۲۶۸
شاهنشاهی اسفند ۲۴۴۸
میلادی مارس ۱۸۹۰
امتیاز رژی
واگذاری انحصار پنجاهسالهٔ توتون و تنباکو به تالبوت در لندن. تقیزاده روز را ۱۷ اسفند ۱۲۶۸ میگوید و کاظمزاده ۸ مارس ۱۸۹۰.
۲۰ آبان ۱۲۶۹
شاهنشاهی ۲۰ آبان ۲۴۴۹
میلادی نوامبر ۱۸۹۰
مقالهٔ اختر
بیست آبان ۱۲۶۹، پیش از ورود تالبوت، اختر تفاوت رژی ایران و عثمانی را نوشت.
اردیبهشت ۱۲۷۰
شاهنشاهی اردیبهشت ۲۴۵۰
میلادی مه ۱۸۹۱
خیزش شیراز
منبر فالاسیری، بست شاهچراغ، و تبعید او به بصره.
۱ آذر ۱۲۷۰
شاهنشاهی ۱ آذر ۲۴۵۰
میلادی ۲۲ نوامبر ۱۸۹۱
تحریم اصفهان
اعلان آقانجفی و شکستن قلیانها.
۱۲ آذر ۱۲۷۰
شاهنشاهی ۱۲ آذر ۲۴۵۰
میلادی ۳ دسامبر ۱۸۹۱
اعلامیهٔ فتوا در تهران
پنجشنبه ۱۲ آذر، جملهٔ تحریم استعمال بر دیوارها نشست. متنی از سامرا آن روز در دست نبود.
۱۴ دی ۱۲۷۰
شاهنشاهی ۱۴ دی ۲۴۵۰
میلادی ۴ ژانویه ۱۸۹۲
قیام ارگ
پس از مخیر کردن آشتیانی میان قلیان و خروج، مردم ارگ را گرفتند و انحصار داخل و خارج هر دو موقوف شد.
اردیبهشت ۱۲۷۱
شاهنشاهی اردیبهشت ۲۴۵۱
میلادی مه ۱۸۹۲
وام غرامت
پانصد هزار پوند از بانک شاهنشاهی، سود شش درصد، اقساط چهلساله.
۶ آبان ۱۲۷۱
شاهنشاهی ۶ آبان ۲۴۵۱
میلادی اکتبر ۱۸۹۲
شرط مسلمان در صدور
بازنویسی قرارداد شرکت استانبول: خرید و فروش فقط از مسیر تاجر مسلمان.
منابع
کسروی ایستادگی بر امتیاز توتون و تنباکو را نخستین بیداری سراسری مردم ایران میشمارد. میگوید علما پیشگام بودند، و رقابت روس و انگلیس در به هم زدن امتیاز کارساز نبود.
آدمیت واقعه را نخستین جنبش سراسری ضد امتیاز مینویسد: رهبریش فقهی است و مطالبهاش اقتصادی-سیاسی.
امانت لغو رژی را حفظ پیوند ناصرالدین شاه قاجار و میرزای شیرازی میخواند و قدغن شدن قلیان در حرم به دست انیسالدوله را در این عقبنشینی دخیل میداند.
توکلی مینویسد بیات فتوای آذر ۱۲۷۰ را جعلی میداند و ساختنش را احتمالاً کار حاج محمدکاظم ملکالتجار میشمارد.
خادم صورت فرمان را میخواند: «صورت فرمان امتیاز تنباکو و توتون… تا انقضای مدت پنجاه سال از تاریخ امضای این انحصارنامه به ماژور تالبوت… واگذار میشود.»
تقیزاده تاریخ واگذاری را ۱۷ اسفند ۱۲۶۸ (شاهنشاهی ۲۴۴۸) میگوید و لغو امتیاز را بزرگترین و نخستین قیام ملی به رهبری علما میخواند.
کاظمزاده امضای قرارداد را ۸ مارس ۱۸۹۰ مینویسد، با ۱۵ هزار لیره در سال و ۲۵ درصد سود خالص، و از رشوه هم یاد میکند.
امانت مینویسد ناصرالدین شاه قاجار ناچار شد تحریم را تنفیذ کند.
دوره
پادشاه
کسان
- میرزا ملکمخان ناظمالدولهنظریهپرداز قانون و ناشر روزنامهٔ قانون
روزنامه قانون را از لندن مینوشت و امتیازفروشی دربار را رسوا کرد.
- سید جمالالدین اسدآبادیمروج اتحاد اسلام و محرک انقلاب فکری
از بصره به میرزای شیرازی نامه نوشت و امتیاز رژی را خیانت به دین و ملک خواند.
- آیتالله العظمی میرزا محمدحسن شیرازیمرجع اعلای شیعه؛ صادرکننده فتوای تحریم تنباکو
صدور فتوای تاریخی تحریم استعمال توتون و تنباکو در حکم محاربه با امام زمان.
- شیخ محمدتقی نجفی اصفهانی (آقانجفی)مجتهد مقتدر اصفهان؛ پیشگام تحریم عملی تنباکو
صدور نخستین حکم تحریم عملی تنباکو و شکستن قلیانها در اصفهان.
- سید علیاکبر فالاسیریپیشوای اعتراضات تنباکو در شیراز
آغاز خیزش منبر در شیراز و پیامآوری نهضت به سامرا.
- حاج میرزا جواد آقا مجتهد تبریزیمجتهد مقتدر آذربایجان در جنبش تنباکو
همراهی با طومار ۴۰۰۰ امضایی تبریز و تعطیلی دفتر رژی در آذربایجان.
- میرزا عبدالحسین آقاخان کرمانینویسنده رادیکال و نظریهپرداز ملیگرایی
تحلیل نقادانه اقتصادی قرارداد رژی در مقالات روزنامه اختر استانبول.
- میرزا علیاصغرخان امینالسلطانصدراعظم سهپادشاه قاجار؛ کشتهٔ بهارستان
واگذاری امتیاز به تالبوت و سپس انعقاد مصالحه غرامت و نخستین وام خارجی.
- میرزا محمدحسن آشتیانیمجتهد تهران در تحریم تنباکو
ابلاغ تحریم در تهران؛ ناصرالدین شاه قاجار او را میان غلیان آشکار و خروج از شهر مخیر کرد.