عصر مظفری
۲ بهمن ۱۲۸۳
شاهنشاهی
۲ بهمن ۲۴۶۳
میلادی
۲۲ ژانویه ۱۹۰۵
خلاصه
کشتار راهپیمایی مسالمتآمیز کارگران در یکشنبه خونین سنپترزبورگ توسط گارد تزار، اعتصابات نیممیلیونی، تشکیل نخستین سوویتها و صدور مانیفست اکتبر ۱۹۰۵ توسط نیکلاس دوم مبنی بر پایان سلطنت مطلقه و تشکیل مجلس دوما ۱۰ ماه پیش از مشروطه ایران.
زمینه
روسیه تزاری در آستانه قرن بیستم کارخانه و راهآهن میساخت و آزادی بیان نزدیک به صفر داشت. شیفت کارخانه بالای یازده ساعت بود. اعتصاب کارگری از سالی بیست مورد در دهه ۱۸۷۰ به سالی صد و هفتاد و شش در ۱۹۰۴ رسید. احزاب سوسیالیست هنوز کوچک بودند تا جنگ ژاپن و یکشنبهای در سنپترزبورگ آنها را به میدان آورد. ده ماه پیش از فرمان مشروطه ایران، تزار دوما را وعده داد.
چه رخ داد
۱. گاپون و یکشنبه خونین ۲۲ ژانویه ۱۹۰۵
گیورگی گاپون در ۱۹۰۳ در سنپترزبورگ انجمن کارگران دربارپسند ساخت. راهپیمایی را سوسیالیستها حمایت نکردند چون موضع او نرم بود. گارد تزار به جمعیت تیر ریخت. فردا اعتصاب از پایتخت به شهرهای دیگر رفت. از آن پس مبارزه کارگری روسیه با عضویت حزبی گره خورد. گاپون گریخت، در اروپا حزبی نیافت، و سرانجام به دست انقلابیون کشته شد.
۲. مانیفست اکتبر و دوما
سال ۱۹۰۵ اعتصاب و شورش دهقانی و طغیان ناوگان روی هم نشست. تزار نیکلاس دوم در ۳۰ اکتبر ۱۹۰۵ مانیفست مشروطه امضا کرد و مجلس دومای دولتی را وعده داد. نظام انتخاباتی پیچیده و محدود بود. خشونت سیاسی از ترور فرد اول به ترور نماد دولت رسید. حزب سوسیالیست انقلابی و سوسیالدموکرات (بلشویک و منشویک از انشعاب ۱۹۰۳) و داشناکتسوتیون ارمنی تفلیس، که فدایی تربیت میکرد، در همین سالها جا افتادند.
۳. بازتاب در تبریز و تهران
کارگران مهاجر ایرانی باکو، حزب همت، و مردانی چون حیدرخان عمواوغلی تجربه سوویت و بمب و انجمن را به ایران آوردند. تقیزاده تحولات دوما را در مطبوعات تبریز رصد کرد. الگوی همجوار این بود: تزار هم زیر فشار اعتصاب و شکست جنگی مجلس داده است. جنگ ژاپن همان فشار را ساخت؛ دو صفحه باید با هم خوانده شوند.
پیامد
دومای ۱۹۰۵ مشروطه ایران را نساخت، اما به نخبگان قفقازی و تبریزی نشان داد سلطنت مطلقه همسایه هم عقبنشینی کرده است. تشکیلات حزبی و زبان فدایی از همین خاک به انجمنهای مشروطه رسید.
سالشمار
۲ بهمن ۱۲۸۳
شاهنشاهی ۲ بهمن ۲۴۶۳
میلادی ۲۲ ژانویه ۱۹۰۵
یکشنبه خونین
تیراندازی گارد به راهپیمایی گاپون در سنپترزبورگ.
آبان ۱۲۸۴
شاهنشاهی آبان ۲۴۶۴
میلادی اکتبر ۱۹۰۵
مانیفست اکتبر
وعده دوما ده ماه پیش از فرمان مشروطه ایران.
داوری منابع
انقلاب ۱۹۰۵ روسیه و تشکیل مجلس دوما، الگوی عینی و همجواری پیش روی مشروطهخواهان ایرانی نهاد.
دوره
پادشاه
کسان
- سید حسن تقیزادهرادیکال مجلس اول؛ رجل بعدی دولت
رصد و ترجمه تحولات دومای دولتی روسیه در مطبوعات تبریز.
- حیدرخان عمواوغلیانقلابی سوسیالدموکرات؛ سازماندهنده شاخهٔ ترور
تأثیرپذیری از ادبیات حزبی سوسیالدموکراتهای باکو و تفلیس.