عصر ناصری
بهمن ۱۲۶۸
شاهنشاهی
بهمن ۲۴۴۸
میلادی
فوریه ۱۸۹۰
این ورقه بخشی از فرمان ناصرالدین شاه در تحریم و انحلال فراموشخانه است. روزنامهٔ قانون پاسخ ملکم به تحریم فراموشخانه بود؛ همان حلقه را از تهران به لندن برد.
خلاصه
آغاز انتشار روزنامه انقلابی «قانون» در لندن به قلم میرزا ملکم خان پس از عزل از سفارت؛ ترویج اصول جامع آدمیت، نقد عریان استبداد ناصری، ضرورت تدوین قانون اساسی و توجیه امتناع از پرداخت مالیات به حکومت فاقد قانون.
زمینه
پس از امتیاز لاتاری ملکم در لندن ماند. قانون گاه ماهانه و گاه هفتگی درآمد. گزارش خبر روز نداشت؛ هر شماره مانیفست جامع آدمیت بود و پاسخ نامه طالبان عضویت.
چه رخ داد
۱. مانیفست به جای وقایعنگاری
اختر خبر کوتاه عثمانی و اروپا میداد. قانون جلسات ادعایی شعبههای آدمیت در شهرهای ایران را خلاصه میکرد: فلان سردار مهلت خواسته تا مالیات ندهد. استبداد ناصری را رسوا میساخت و نپرداختن مالیات به حکومت بیقانون را روا میشمرد. نسخهها از قفقاز و عثمانی قاچاق میشد و در محافل ژلاتین رونویسی میگشت.
۲. نثر اصول آدمیت در روزنامه
«برخیز، ای انسان عاقل. قدرت تو نه این است که در ظلمت جهل خود را مشاهده مینمایی. برخیز، داخل آدمیت شو. در عالم انوار علم ببین در ازل چه وجود عالی بودهای و حال در قعر چه نوع پستی ذیل افتادهای. انسان در اول، پادشاه روی زمین بود، به جهت آنکه آدمیت را از دست نداده بود. انسان حال اسیر ذلت شده، به جهت آن که آدمیت را فراموش کرده است. ای انسان بیچاره، بیچارگی تو از غفلت تو است. اگر طالب قدرت هستی، آدم بشو.»
پیامد
قانون حلقه حرامشده تهران را از لندن زنده کرد و کادر سوگند آدمیت را برای مجلس اول پرورد.
داوری منابع
کسروی اثر روزنامه قانون را در شکستن هیبت استبداد و بیداری اذهان بسیار عمیق میداند.
دوره
پادشاه
کسان
- میرزا ملکمخان ناظمالدولهنظریهپرداز قانون و ناشر روزنامهٔ قانون
نگارش و چاپ ۴۱ شماره روزنامه قانون و ارسال قاچاق به ایران.
- میرزا عبدالحسین آقاخان کرمانینویسنده رادیکال و نظریهپرداز ملیگرایی
همکاری در نگارش مقالات و ارسال عریضه ایرانیان عثمانی به میرزای شیرازی.