عصر ناصری
۹ آبان ۱۲۶۷
شاهنشاهی
۹ آبان ۲۴۴۷
میلادی
۳۱ اکتبر ۱۸۸۸
این ورقه بخشی از نهضت تنباکو و لغو امتیاز رژی است. امتیاز کارون همان الگوی امتیازفروشی امینالسلطان است که یک سال بعد در رژی تالبوت به اوج رسید.
خلاصه
گشایش رود کارون از محمره تا شوشتر برای کشتیرانی تجاری توسط سر هنری ولف و واگذاری آن به کمپانی برادران لینچ؛ کاهش زمان ترانزیت کالا به اصفهان و اعتراض شدید روسیه تزاری.
زمینه
کالای هند از بوشهر تا اصفهان نزدیک سی و پنج روز در راه مالرو میماند. مهندسان انگلیسی حساب کردند اگر بار در محمره به کارون بنشیند و تا شوشتر برود، راه تا اصفهان به ده روز میافتد. سالها روسیه و انگلیس یکدیگر را در امتیازها قفل کرده بودند. در ۱۲۶۷ علیاصغر امینالسلطان سیساله صدراعظم شد و سر هنری دراموند ولف با دستور لرد سالیسبوری آمد که اقتصاد ایران را به هند ببندد و روسیه را از مرز هند دور کند.
چه رخ داد
۱. فرمان ۹ آبان ۱۲۶۷
ولف کتباً تعهد کرد در صورت تهدید مرزها برای تمامیت ارضی ایران بکوشد. نامه پیمان دفاعی نبود، اما امینالسلطان با همان کاغذ شاه را راضی کرد. مدت اولیه ده سال بود. کشتی حق سوار کردن مسافر بیگذرنامه و پناه دادن به ایرانی را نداشت. حمل سلاح ممنوع بود. نرخ بادبان و بخار، و نرخ مالک ایرانی و فرنگی، جدا نوشته شد. روی کاغذ انحصار انگلیس نبود؛ در عمل فقط دولت هند میتوانست از رود بهره برد.
۲. غیبت دالگوروکوف و کنسول مشهد
امتیاز وقتی بسته شد که سفیر روسیه در سنپترزبورگ بود و با وزیر خارجهاش درگیر. تا روسها به خود آمدند ولف بانک شاهنشاهی را هم گرفته بود. دالگوروکوف به ایران که برگشت کنسولگری مشهد خواست، تهدیدی نزدیک افغانستان. پیتر ولاسوف را بیتأیید تهران سرکنسول خواند و روانه مشهد کرد. شاه دلخور شد و کاری از پیش نبرد.
پیامد
کارون الگوی امتیازفروشی امینالسلطان شد: فرصت دیپلماتیک، غیبت رقیب، سپس سهمخواهی خشن روسیه. یک سال بعد رژی تالبوت همان الگو را به محصول خانگی رساند. تماس تجار انگلیسی با خانهای بختیاری بر سر جاده شوشتر تا اصفهان، بدگمانی ناصرالدینشاه به حسینقلیخان ایلخانی را هم تیز کرد.
سالشمار
۹ آبان ۱۲۶۷
شاهنشاهی ۹ آبان ۲۴۴۷
میلادی ۳۱ اکتبر ۱۸۸۸
فرمان کارون
مجوز کشتیرانی از محمره تا شوشتر صادر شد.
داوری منابع
امتیاز کارون سرآغاز سیاست تهاجمی بریتانیا برای ادغام اقتصادی ایران و سد نفوذ روسیه در مرزهای هند بود.
دوره
پادشاه
کسان
- میرزا علیاصغرخان امینالسلطانصدراعظم سهپادشاه قاجار؛ کشتهٔ بهارستان
پیشبرد قرارداد کارون با ولف در غیاب سفیر روسیه.