اعلام بی‌طرفی ایران در جنگ جهانی اول

با این همه آشکار بود که هیچ‌یک از دولت‌های درگیر به اعلام بی‌طرفی اعتنا نخواهد کرد و ایران میدان جنگ خواهد شد.

متن اصلیIt was obvious, however, that none of the belligerents would pay any heed to the declaration of neutrality and that Iran was to be a battlefield.

این واقعیت که ایران بی‌طرفی خود را اعلام کرده بود و آسیب را همان کسانی زده بودند که بریتانیایی‌ها با آنان قرارداد داشتند، نادیده گرفته شد.

متن اصلیThe fact that Iran had declared its neutrality and that the damage had been caused by the very people with whom the British had an agreement was ignored.

ایران در برابر تجاوزها و رنج‌هایی قرار گرفته بود که هیچ کشور بی‌طرف دیگری تحمل نکرد.

متن اصلیPersia had been exposed to violations and suffering not endured by any other neutral country.

برچسب‌های آلمان‌دوست یا فرانسه‌دوست، در دوره‌ای که نفوذ دو قدرت امپراتوری کمابیش خفه‌کننده بود، تنها به معنای دشمنی با بریتانیا و روسیه و امید به این بود که کشوری سوم این بار را سبک کند.

متن اصلیThe terms pro-German or pro-French in the period when the influence of the two imperial powers was almost suffocating merely meant anti-British and anti-Russian and hopeful that a third country might ease the burden.

...عملیات جنگی به ناچار در خاک ایران انجام می‌شد، مگر آنکه مردمش برای پاسداری از بی‌طرفی می‌جنگیدند.

متن اصلی...operations were bound to be carried out on Persian soil, unless its inhabitants would fight to preserve neutrality.

در همهٔ عملیات، بی‌طرفی ایران را تا جایی که ضرورت‌های نظامی و سیاسی اجازه دهد محترم خواهید شمرد.

متن اصلیIn all operations you will respect the neutrality of Persia, so far as military and political exigencies permit.

متن فارسی است و ترجمه نمی‌خواهد.

متن فارسی است و ترجمه نمی‌خواهد.

متن فارسی است و ترجمه نمی‌خواهد.

متن فارسی است و ترجمه نمی‌خواهد.

جنگ اروپا چند روز پس از تاجگذاری احمد شاه آغاز شد. عبدالله مستوفی آغاز جنگ را ۱۴ مرداد ۱۲۹۳ (۲۴۷۳ شاهنشاهی، اوت ۱۹۱۴)، می‌نویسد. ارفع، که در آن هنگام افسری جوان بود، روایت می‌کند که اعلام جنگ برنامه‌های خانواده‌اش را دگرگون کرد. پدرش قرار بود برای اعلام تاجگذاری احمد شاه به دربارهای اروپا برود و این مأموریت لغو شد. به نوشتهٔ ارفع، جنگ ایرانیان را غافلگیر کرد و کسی در تهران گمان نمی‌کرد که آتش آن به این زودی به خاک ایران برسد.

در نخستین ماه‌های جنگ، عثمانی هنوز رسماً بی‌طرف بود. ارفع، که همراه پدرش در راه سفر به فرانسه از استانبول گذشت، می‌نویسد که عثمانی‌ها در آن هنگام بسیج همگانی کرده بودند و می‌گفتند این بسیج برای آن است که بتوانند بی‌طرفی خود را نگاه دارند. به روایت ارفع، در ۶ آبان ۱۲۹۳ خورشیدی، برابر با ۲۹ اکتبر ۱۹۱۴ میلادی، ناوگان عثمانی بندرهای روسیه را در دریای سیاه گلوله‌باران کرد و عثمانی بدین‌سان به جنگ پیوست. ارفع و پدرش در ۹ آبان ۱۲۹۳ (۱ نوامبر ۱۹۱۴) استانبول را ترک کردند.

غنی می‌نویسد که عثمانی در مهر ۱۲۹۳ (اکتبر ۱۹۱۴) به جنگ پیوست و در آبان همان سال (نوامبر ۱۹۱۴) بخش‌هایی از شمال‌غرب ایران را گرفت. به نوشتهٔ غنی، ایران چند روز پس از این اشغال بی‌طرفی خود را اعلام کرد. غنی روز دقیق اعلام را نمی‌آورد و منابع دیگری که در این مدخل به کار رفته‌اند نیز آن را روشن نمی‌کنند.

ارفع شکل این اعلام را روشن‌تر وصف می‌کند. به روایت او، دولت ایران یادداشتی به دولت‌های درگیر فرستاد، بی‌طرفی کشور را اعلام کرد و از آنان خواست سپاهیان خود را از خاک ایران بیرون ببرند. ارفع در آن هنگام سه نیروی بیگانه را در خاک ایران برمی‌شمارد. سپاه روسیه در آذربایجان، گیلان، استرآباد و خراسان بود. یگان‌های بریتانیا در خلیج فارس بودند و یک دستهٔ سوار هندی در شیراز داشتند. سپاهیان عثمانی نیز از ۱۲۸۹ خورشیدی (۱۹۱۰ میلادی) در ناحیه‌های مرزی بودند.

سایکس روایت دیگری از رسمیت یافتن بی‌طرفی دارد. به نوشتهٔ او، مجلس شورای ملی تا پس از آغاز جنگ فراخوانده نشد و هنگامی که گشوده شد، احمد شاه در خطابهٔ تخت بی‌طرفی ایران را اعلام کرد. مجلس سوم در آذر ۱۲۹۳ خورشیدی (دسامبر ۱۹۱۴ میلادی) گشایش یافت. بدین‌سان، به روایت این دو منبع، بی‌طرفی ایران یک بار در یادداشت دولت به دولت‌های درگیر و بار دیگر در خطابهٔ پادشاه در مجلس اعلام شد.

دولت‌آبادی سیاست بی‌طرفی را تصمیم مستوفی‌الممالک می‌داند. او می‌نویسد که دولت «سیاست بی‌طرفی را اختیار نموده بود» و از همین رو حکم جهاد علمای عتبات در ایران به اجرا درنیامد. دولت‌آبادی در جای دیگری از همان کتاب، چنان که در بخش «دیدگاه‌ها» آمده است، شیوهٔ اعلام بی‌طرفی را سخت نکوهش می‌کند.

ارفع گزارشی از سفر خود و پدرش در روزهای ورود عثمانی به جنگ دارد که جایگاه ایران بی‌طرف را در آن روزها نشان می‌دهد. به روایت او، پس از گلوله‌باران بندرهای روسیه، سفیران بریتانیا و فرانسه اعلام جنگ دولت‌های خود را به عثمانی رساندند و قطاری ویژه به آنان داده شد تا به دده‌آغاچ، بندری که آن هنگام از آن بلغارستان بود، بروند. پدر ارفع تصمیم گرفت با همان قطار از استانبول برود. ارفع می‌نویسد که در دده‌آغاچ بر کشتی‌ای نشستند که فرانسه برای بردن کارکنان سفارت‌های فرانسه و بریتانیا و اتباع آنان فرستاده بود و او و پدرش تنها مسافران بی‌طرف آن کشتی بودند. ارفع همچنین گزارش می‌دهد که در استانبول دشمنی سختی با بریتانیا دیده می‌شد، زیرا بریتانیا دو ناو جنگی را که عثمانی سفارش داده و بهایش را با اعانهٔ مردم پرداخته بود، در آغاز جنگ مصادره کرده بود. به نوشتهٔ او، هیئت نظامی آلمان به فرماندهی ژنرال لیمان فون زاندرس ارتش عثمانی را از نو سامان داده بود و روحیهٔ شهر را دگرگون کرده بود.

دولت ایران تنها به دولت‌های درگیر بسنده نکرد. غنی می‌نویسد که نمایندگی ایران در واشینگتن در همان ماه آبان ۱۲۹۳ اعلام بی‌طرفی ایران را به وزارت خارجهٔ ایالات متحده رساند و از دولت آمریکا خواست هر چه در توان دارد بکند تا جنگ به خاک ایران کشیده نشود. به نوشتهٔ غنی، وزارت خارجهٔ آمریکا در ۱۹ آبان ۱۲۹۳ خورشیدی، برابر با ۱۱ نوامبر ۱۹۱۴ میلادی، «تعهدی کلی برای پشتیبانی از بی‌طرفی ایران» داد. دولت‌آبادی پیش از جنگ، هنگام آمدن شوستر، آمریکاییان را «بی‌طرف‌تر» از همهٔ مستشاران بیگانه می‌دانست. غنی از هیچ اقدام عملی آمریکا در پی این تعهد یاد نمی‌کند.

ارفع می‌نویسد که پاسخ دولت‌های درگیر به یادداشت ایران ناامیدکننده بود. به روایت او، سفارت روسیه یادداشت را با بی‌اعتنایی پس فرستاد و آن را به وزارت امور خارجهٔ ایران بازگرداند. عثمانی‌ها مؤدبانه پاسخ دادند، اما گفتند سپاه خود را بیرون نمی‌برند مگر آنکه روس‌ها آذربایجان را تخلیه کنند. ارفع نتیجه می‌گیرد که با ماندن سپاه روسیه در آذربایجان، اعلام بی‌طرفی بی‌معنا شد. او می‌افزاید که پادگان‌های روسیه در اردبیل، تبریز و ارومیه ماندند.

غنی همین داوری را دارد. او می‌نویسد که آشکار بود هیچ‌یک از دولت‌های درگیر به اعلام بی‌طرفی ایران اعتنا نخواهد کرد و ایران میدان جنگ خواهد شد. به گفتهٔ غنی، بریتانیا و روسیه با چیرگی کامل بر سیاستمداران و نهادهای ایران می‌توانستند دولت ایران را وادارند که به آلمان اعلام جنگ دهد و به متفقین بپیوندد، اما چنین نخواستند. غنی انگیزهٔ آنان را این می‌داند که از چشم‌داشت‌های ایران پس از جنگ بیم داشتند و نمی‌خواستند دست خود را در ایران پس از جنگ ببندند.

بهار، شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس و نویسندهٔ «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران»، علت را در رفتار روسیه می‌بیند. محمدتقی بهار، ملک‌الشعرا، می‌نویسد که روس‌ها مدتی بود قصد مداخله در منطقهٔ نفوذ خود را داشتند و از همین رو حاضر نشدند پس از آغاز جنگ سپاه خود را از ایران بیرون ببرند. به گفتهٔ بهار، همین کار بی‌طرفی ایران را لرزان کرد، فریاد مردم و روزنامه‌ها را برانگیخت، به مداخلهٔ عثمانی بهانه داد و سرانجام به مهاجرت و حملهٔ سپاه عثمانی به همدان کشید.

آذربایجان نخستین میدان جنگ در خاک ایران شد. سایکس می‌نویسد که روس‌ها در آغاز جنگ در این بخش از جبهه نیرومندتر بودند و عثمانی‌ها را تا وان عقب راندند. به نوشتهٔ او، کردهای دو سوی مرز، که بیشتر به امید غارت گرد آمده بودند، در شمار بسیار به عثمانی‌ها پیوستند. سواران کرد تبریز را بی‌دفاع یافتند و در آغاز ژانویهٔ ۱۹۱۵ میلادی (دی ۱۲۹۳ خورشیدی) وارد شهر شدند. آنان سپس به سوی شمال، در راه جلفا، پیش رفتند، اما دسته‌ای از سپاه روسیه آنان را شکست داد و در ۹ بهمن ۱۲۹۳ خورشیدی، برابر با ۳۰ ژانویهٔ ۱۹۱۵ میلادی، تبریز را بازپس گرفت.

به روایت سایکس، جنگ در ارومیه سخت‌تر بود. کردهای مهاجم مسیحیان آشوری ترگور را پیشاپیش خود راندند و به شهر یورش بردند. مسیحیان ارومیه، که کنسول روسیه آنان را مسلح کرده بود، همراه دسته‌ای کوچک از روس‌ها و هم‌کیشانشان از ترگور، مهاجمان را راندند. اما روس‌ها، به سبب تهدید عثمانی در قفقاز و یورش عثمانی به ساری‌قمیش، دسته‌های دوردست خود را فراخواندند و عقب نشستند. به نوشتهٔ سایکس، نزدیک به ده هزار مسیحی به روسیه گریختند و بازماندگان به دست مجدالسلطنه، حاکم ایرانی ارومیه، افتادند که به گفتهٔ سایکس بیش از یک کشتار به راه انداخت. روسیه در بهار ۱۲۹۴ خورشیدی (۱۹۱۵ میلادی) ارومیه را دوباره گرفت و تا وان پیش رفت.

سایکس جنگ آذربایجان را بخشی از نبرد بزرگ‌تر قفقاز می‌شمارد. به نوشتهٔ او، فرماندهان آلمانی عثمانی را به یورشی زمستانی در کوهستان‌های میان ارزروم و قارص واداشتند تا روسیه را ناچار کنند نیرو از جبههٔ لهستان به قفقاز بفرستد. این یورش در دی ۱۲۹۳ (دسامبر ۱۹۱۴ و ژانویهٔ ۱۹۱۵) در ساری‌قمیش با شکست سنگین عثمانی پایان یافت. سایکس می‌افزاید که روس‌ها راه‌آهن جلفا را در ۱۲۹۵ خورشیدی (۱۹۱۶ میلادی) تا تبریز کشیدند. احمد کسروی، تاریخ‌نگار آذربایجانی و نویسندهٔ «تاریخ هجده‌سالهٔ آذربایجان»، می‌نویسد که با اینکه ایران خود را کنار گرفت و «یکسویی» یا بی‌طرفی اختیار کرد، شمال و جنوب و شرق و غرب کشور میدان تاخت‌وتاز سپاهیان خودی و بیگانه شد. به گفتهٔ کسروی، در آذربایجان بیش از هر جا خون ریخته شد و بیدادگری‌های بسیار رخ داد.

در جنوب، بریتانیا پیش از آنکه عثمانی رسماً وارد جنگ شود آماده شده بود. سایکس می‌نویسد که دولت هند بریتانیا، با اینکه جنگ با عثمانی را ناگزیر می‌دید، پیش از اعلام جنگ بریگادی به جزایر بحرین فرستاد. به نوشتهٔ او، این نیرو در آغاز جنگ دژ عثمانی در فاو را گرفت و در شط‌العرب بالا رفت تا پالایشگاه شرکت نفت انگلیس و ایران را در جزیرهٔ آبادان پاس بدارد. سرتیپ دلامین در هفتهٔ دوم نوامبر ۱۹۱۴ (اواخر آبان ۱۲۹۳) نیروی خود را بر کرانهٔ عثمانی رود، کمی بالاتر از آبادان، پیاده کرد. این بریگاد به لشکری زیر فرمان سرلشکر سر آرتور برت گسترش یافت که پس از شکست دادن عثمانی‌ها در ساحل، در ۱ آذر ۱۲۹۳ خورشیدی، برابر با ۲۳ نوامبر ۱۹۱۴ میلادی، بصره را گرفت. قرنه، در محل پیوستن دجله و فرات، دو هفته بعد گرفته شد.

آرنولد ویلسون، افسر سیاسی بریتانیا در بین‌النهرین و نویسندهٔ «وفاداری‌ها: بین‌النهرین ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۷»، که کتابی است در شکل تاریخ و خاطرات، دستور فرماندهی هند به سر جان نیکسون را می‌آورد که در فروردین ۱۲۹۴ (آوریل ۱۹۱۵) فرماندهی سپاه بین‌النهرین را به دست گرفت. به نوشتهٔ ویلسون، نیکسون مأمور بود امنیت چاه‌ها، لوله‌ها و پالایشگاه‌های شرکت نفت انگلیس و ایران را تأمین کند و در همهٔ عملیات بی‌طرفی ایران را «تا جایی که ضرورت‌های نظامی و سیاسی اجازه دهد» محترم بشمارد. این قید، که متن آن در بخش «نقل‌قول‌ها» آمده، چکیدهٔ نگاه بریتانیا به بی‌طرفی ایران در جنوب است.

سایکس می‌نویسد که لولهٔ نفت از میدان نفتون تا اهواز و آبادان، به درازای ۱۵۰ مایل، بسیار آسیب‌پذیر بود و پیش از آنکه پاسداری از آن سامان یابد در چند جا شکسته و آتش زده شد. به گفتهٔ او، ایلات همسایه، بخشی از تعصب دینی و بخشی از تبلیغ آلمانی، دشمنی پیشه کردند. سایکس می‌افزاید که ایل بختیاری، که بریتانیا سال‌ها با آن روابط دوستانه داشت، در مجموع ناسازگار بود و گاه «پدران از بریتانیا هواداری نشان می‌دادند و پسران برای دشمن می‌جنگیدند». ویلسون نیز از شورش مردم رامهرمز، شهری با بیشتر مردم بختیاری، یاد می‌کند.

سایکس شرح می‌دهد که نیرویی بزرگ از دشمن به سوی اهواز پیش آمد. شناسایی بریتانیا در غرب اهواز با نیرویی دوازده‌هزارنفری، از جمله سه هنگ عثمانی، روبه‌رو شد و با دشواری عقب نشست. به گفتهٔ سایکس، سرلشکر سر جرج گورینج سپس با لشکر دوازدهم عثمانی‌ها را تا عماره عقب راند، از رود کرخه گذشت و دژ عشایر بنی‌طرف را ویران کرد. سایکس می‌نویسد که در پایان این عملیات دشمن از خاک ایران رانده شد، ایلات محلی سر فرود آوردند، لوله تعمیر شد و تولید نفت از سر گرفته شد.

غنی پیامد مالی این آسیب‌ها را بازمی‌گوید. به نوشتهٔ او، در ۱۹۱۵ میلادی بخش‌هایی از ایل بختیاری، با یاری کارگزاران عثمانی و آلمانی، چند لولهٔ نفت را آسیب زدند. دولت بریتانیا و شرکت نفت، که دولت ایران را نادیده گرفته و امنیت لوله را از ایل بختیاری خریده بودند، دولت ایران را مسئول آسیب شمردند و نزدیک به ۷۰۰ هزار لیره غرامت خواستند. غنی می‌نویسد که در این خواسته این واقعیت نادیده گرفته شد که ایران بی‌طرفی خود را اعلام کرده بود و آسیب را همان کسانی زده بودند که بریتانیا با آنان قرارداد داشت.

ویلسون می‌نویسد که سر پرسی کاکس، نمایندهٔ سیاسی بریتانیا در خلیج فارس، اعلامیه‌ای خطاب به شیوخ و افراد ایل کعب صادر کرد و به آنان هشدار داد که بی‌طرف بمانند. به نوشتهٔ ویلسون، کاکس در این اعلامیه بی‌طرفی ایران را دستاویز ساخت و گفت اگر کعب «با وجود بی‌طرفی ایران» به دشمنان بریتانیا بپیوندند، بریتانیا دشمنی را با دشمنی پاسخ خواهد داد. ویلسون می‌افزاید که کعب فریب نخوردند، اما ایل باوی در شورش ماند.

سایکس هدف دولت‌های محور را در ایران چنین وصف می‌کند: آنان می‌خواستند با برانگیختن آشوب در ایران، افغانستان و مرزهای هند بریتانیا و روسیه را گرفتار کنند و ایران را به جنگ در کنار خود بکشانند. به نوشتهٔ او، اگر این نقشه کامیاب می‌شد، پیوستن دومین کشور مستقل مسلمان به جنگ بر ضد بریتانیا و روسیه ادعای آلمان را دربارهٔ جنبشی نیرومند از جهان اسلام در کنار دشمنان بریتانیا استوار می‌کرد. سایکس می‌گوید که مأموران آلمانی، با پول فراوان، مسلسل و تفنگ، می‌بایست سوار محلی گرد آورند، کوچ‌نشین‌های کوچک بریتانیایی و روسی را از شهرهای ایران برانند، نمایندگانشان را بکشند و صندوق‌های بانک شاهنشاهی را بگیرند. به گفتهٔ او، گروه‌هایی نیز با نامه‌هایی از وزیر خارجهٔ آلمان به امیر افغانستان و فرمانروایان هند راهی آن سرزمین‌ها شدند.

سایکس می‌نویسد که تبلیغ آلمان در ایران رنگ دینی داشت. به گفتهٔ او، کارگزاران آلمانی شایع کردند که ملت آلمان و پادشاهش مسلمان شده‌اند و از قیصر با نام «حاجی ویلهلم» یاد می‌کردند. سایکس روایت می‌کند که در اردیبهشت ۱۲۹۴ (مه ۱۹۱۵) وزیرمختاران آلمان و اتریش با شماری از افسران به تهران بازگشتند و زندانیان آلمانی و اتریشی گریخته از روسیه را در پایتخت گرد آوردند. به نوشتهٔ او، سفارت‌خانه‌های این دو کشور به اردوگاه‌های مسلح پر از جنگجویان اروپایی و ایرانی بدل شدند و تهران «انبار باروت» شده بود. سایکس می‌افزاید که جای شگفتی نیست که ایرانیان از وضعی که توان چاره‌اش را نداشتند هراسان بودند.

سایکس واسموس، کنسول پیشین آلمان در بوشهر، را کامیاب‌ترین کارگزار آلمان در ایران می‌خواند. به گفتهٔ او، واسموس پیش از جنگ با مهمانی‌های گشاده‌دستانه و هدیه به تنگستانی‌ها و دیگر ایلات همسایهٔ بوشهر حزبی نیرومند از هواداران آلمان ساخته بود. سایکس می‌نویسد که واسموس هنگام آغاز جنگ در مرخصی بود و در دی ۱۲۹۳ (ژانویهٔ ۱۹۱۵) با گروهی کوچک از آلمانی‌ها و هندیان شورشی در شوشتر پدیدار شد. ویلسون رسیدن واسموس و دیگر کارگزاران آلمانی را به شوشتر، در راه فارس، در ۳۰ بهمن ۱۲۹۳ خورشیدی (۲۰ فوریهٔ ۱۹۱۵ میلادی) می‌نویسد. به روایت سایکس، خانی دوست بریتانیا واسموس را در راه گرفت، اما او گریخت. در همان هنگام لیستمان، کنسول آلمان در بوشهر، دستگیر و به هند تبعید شد. ویلسون می‌نویسد که رفتار آشکارا دشمنانهٔ لیستمان بریتانیا را ناچار به برداشتن او کرده بود و در کاغذهای او و واسموس گواه‌های فراوان از کارها و نقشه‌هایی یافت شد که به گفتهٔ ویلسون «با نگاهداری بی‌طرفی ایران به هیچ روی سازگار نبود».

ویلسون در یادداشتی بر همان صفحه دربارهٔ آوازهٔ واسموس هشدار می‌دهد. به گفتهٔ او، شرحی که نوشته‌های عامه‌پسند بریتانیایی از کارهای واسموس داده‌اند تقریباً یکسره افسانه است. ویلسون می‌افزاید که جزوه‌ها و برگه‌های تبلیغی واسموس به فارسی، پنجابی، هندی و اردو سست بودند و به‌خودی‌خود کاری از پیش نمی‌بردند، اما توان آتشین و پول او کارهای شگفت کرد.

فارس در سال نخست جنگ زیر فرمان مهدیقلی خان هدایت بود. غنی می‌نویسد که هدایت در مقام والی فارس کوشید بی‌طرفی را نگاه دارد و با تفنگداران جنوب ایران، نیرویی که بریتانیا بعدها در جنوب ساخت، مخالف بود. هدایت خود در «خاطرات و خطرات» این دوره را با جزئیات روایت می‌کند. به نوشتهٔ او، دولت بی‌طرفی اعلام کرده بود، اما پس از دستگیری کنسول آلمان، مردم تنگستان آشکارا با سیاست و رفتار بریتانیا دشمنی می‌کردند. هدایت می‌نویسد که با دلسوزی به کنسول بریتانیا گفت کنسول آلمان را بازگردانید تا این هیجان فروبنشیند، اما بریتانیایی‌ها نپذیرفتند. به گفتهٔ او، بیرون راندن واسموس از تنگستان بدون جنگ ممکن نبود و آلمان روزبه‌روز پیش می‌رفت و دشمنی مردم با بریتانیا بیشتر می‌شد.

هدایت جایگاه خود را با این جمله وصف می‌کند که میان دو سنگ گرفتار است و بی‌طرفی را نگاه می‌دارد، در حالی که هر دو طرف از او طرفداری می‌خواهند. او می‌نویسد که کنسول بریتانیا در شیراز او را، چون در برلین درس خوانده بود، هوادار آلمان می‌شمرد و تلگراف‌های هراس‌انگیز به سفارت می‌فرستاد. سایکس نیز همین داوری را دارد و هدایت را والی‌ای «سخت هوادار آلمان» می‌خواند که در برلین آموزش دیده بود. هدایت در برابر، رفتار خود را بی‌طرفانه می‌داند. او روایت می‌کند که سید حسن حبل‌المتین نزد او آمد و گفت مردم می‌خواهند کنسول بریتانیا را به جای کنسول آلمان گرو بگیرند و به تنگستان ببرند. هدایت پاسخ داد که کنسول در امان دولت است و او وظیفه دارد از او پاسداری کند. به گفتهٔ هدایت، هنگامی که فرستادگان دیگر با همان خواسته آمدند و گفتند ژاندارمری نیز با مردم همراه است، او گفت که چنین کاری با زندگی او ناسازگار است و ناچار بر در کنسولگری خواهد ایستاد و برای رسیدن به کنسول باید او را بکشند.

هدایت می‌نویسد که از بانک شاهنشاهی پولی نپذیرفت، زیرا می‌دانست اگر از بانک بریتانیایی وام بگیرد نمی‌تواند بی‌طرف بماند. به روایت او، غلامعلی خان، نایب کنسول بریتانیا، نزد او آمد و از سوی کنسول گفت دویست هزار تومان در بانک آماده است که به حوالهٔ شخصی هدایت پرداخت می‌شود و نیازی به گفت‌وگو با تهران نیست. هدایت این پیشنهاد را رد کرد. او می‌نویسد که اگر آن پول را می‌گرفت مردم به او بدگمان می‌شدند و «حفظ بی‌طرفی ممکن نبود».

هدایت متن نامه‌نگاری سر پرسی کاکس، نمایندهٔ سیاسی بریتانیا در بوشهر، با شیخ محمدحسین برازجانی، روحانی تنگستان، را نیز در کتاب خود آورده است. کاکس در نامهٔ خود نوشته بود که بریتانیا از دیرباز دوست صادق ایران بوده، دولت ایران تاکنون کوشیده بی‌طرفی خود را نگاه دارد و آلمان و عثمانی می‌کوشند بی‌طرفی ایران را پایمال کنند. کاکس هشدار داده بود که دشمنی با بریتانیا نه تنها شیخ را دچار مصیبت می‌کند، بلکه دولت ایران را نیز به خطر می‌اندازد. شیخ محمدحسین در پاسخی به تاریخ از ۲۵ اسفند ۱۲۹۳ تا ۲۵ فروردین ۱۲۹۴ (۲۴۷۳ تا ۲۴۷۴ شاهنشاهی) نوشت که چون ایران بی‌طرفی برگزیده، او حق نامه‌نگاری مستقیم با نمایندهٔ بیگانه را ندارد و کاکس نیز باید از راه حکومت با او نامه‌نگاری کند. او افزود که دولت‌های بریتانیا و روسیه این بی‌طرفی را محترم نشمرده‌اند و مداخلهٔ آنان در خلیج فارس و شمال ایران گواه این سخن است. شیخ محمدحسین گرفتن بصره را با شکستن پیمان و بردن کنسول آلمان را «یکسره مخالف بی‌طرفی ایران» خواند و نوشت که اگر کارهای جنگجویانهٔ بریتانیا ادامه یابد، جلوگیری از مردم ناممکن می‌شود و مسئولیت بر گردن کسی است که از خط بی‌طرفی گذشته است.

سایکس روایت می‌کند که تنگستانی‌ها در تیر ۱۲۹۴ (ژوئیهٔ ۱۹۱۵) به بوشهر یورش بردند و دو افسر بریتانیایی را کشتند. به گفتهٔ او، پس از این یورش و آنچه او رفتار «سخت ضدبریتانیایی» دولت ایران می‌نامد، بریتانیا بوشهر را موقتاً اشغال کرد. سایکس خود می‌پذیرد که این گام به تبلیغ آلمان فرصتی واقعی داد که به تمامی از آن بهره گرفته شد. هدایت متن اعلانی را که حاکم نظامی بریتانیا در بوشهر منتشر کرد در کتاب خود آورده است. به روایت هدایت، این اعلان می‌گفت بریتانیا شهر و جزیرهٔ بوشهر و گمرک آن را در دست می‌گیرد، زیرا یورش ایلات به بوشهر به کشته شدن دو افسر و سه سرباز انجامیده است، و این کار را تا هنگامی ادامه می‌دهد که دولت ایران گناهکاران را کیفر دهد و دیگر خواسته‌های بریتانیا را بپذیرد. هدایت می‌نویسد که بریتانیایی‌ها حتی بر تمبرهای پست ایران مُهر «بوشهر در تصرف بریتانیا» زدند. به روایت او، کنسول بریتانیا در شیراز به او گفت که نظامیان بریتانیا در این کار خطا کرده‌اند و دیر یا زود باید از بوشهر بروند. هدایت داوری خود را چنین می‌نویسد که همهٔ اقدام‌های بریتانیا در پیرامون بوشهر ضرورت نداشت و رفتار خود آنان مردم را به دشمنی کشاند.

سایکس روایت می‌کند که در شهریور ۱۲۹۴ (سپتامبر ۱۹۱۵) یورش دوم به بوشهر با پایداری بریتانیایی‌ها شکست خورد. در پاییز همان سال، به نوشتهٔ سایکس، در شیراز ژاندارمری به رهبری افسران سوئدی و ایرانی با کنسول آلمان همراه شد، سرهنگ دوم اوکانر، کنسول بریتانیا، و همهٔ اعضای کوچ‌نشین بریتانیایی را گرفت و به تنگستان برد. سایکس این رویدادها را بخشی از آشوب جنوب می‌داند که سرانجام به ساختن تفنگداران جنوب ایران انجامید. شرح این ماجرا در مدخل‌های «ژاندارمری دولتی و افسران سوئدی» و «تفنگداران جنوب ایران» آمده است.

هدایت روایت می‌کند که فشار مردم شیراز برای پیوستن به جنگ تنگستان روزبه‌روز بیشتر می‌شد. به نوشتهٔ او، دستغیب نزد او آمد و گفت مردم برای ایران در کنفرانس صلح صندلی می‌خواهند و یادآوری کرد که در اصفهان و کرمان کنسول‌های روسیه و بریتانیا را بیرون کرده‌اند و شیراز کاری نکرده است. هدایت پاسخ داد که آنان بی‌قاعده رفتار کرده‌اند، راه به دست آوردن صندلی در کنفرانس صلح این نیست و کسی پایان کار را نمی‌داند. به روایت هدایت، در ۲۰ مرداد ۱۲۹۴ (۲۴۷۴ شاهنشاهی) غلامعلی خان، نایب کنسول بریتانیا، به او نوشت که شنیده است مجاهدان برای رفتن به بوشهر از جلوی کنسولگری می‌گذرند. هدایت رئیس نظمیه را خواست و فرمان داد چند هزار تن همراه این گروه را از راه کنار شهر ببرد و خود نیز هنگام حرکت آنان به باغی بیرون شهر، مشرف بر کنسولگری، رفت تا از پیشامد بد جلوگیری کند.

هدایت از شیخ جعفر محلاتی، روحانی شیراز، نیز یاد می‌کند که قصد رفتن به تنگستان داشت. به روایت او، هدایت پیام فرستاد که این کار صلاح نیست و رئیس کابینهٔ خود را نزد شیخ فرستاد، اما شیخ گوش نداد. هدایت در پاسخی به پیام‌آوری از سوی کنسولگری بریتانیا می‌نویسد که اگر فشار نظامی بریتانیا در تنگستان کم شود اثر بسیار دارد و در شهر، تا هنگامی که از سوی اتباع بیگانه کاری سر نزند، رویدادی نخواهد افتاد. به گفتهٔ هدایت، او جلوی کردار را گرفته بود، اما جلوی گفتار را نمی‌توانست بگیرد. هدایت همچنین دشواری دیگری را برمی‌شمارد: سوئدی‌های ژاندارمری، که با موافقت بریتانیا آمده و هزینه‌شان از کمک مالی بریتانیا پرداخته می‌شد، به گفتهٔ او هوادار آلمان بودند و این بر دشواری‌ها افزوده بود.

سایکس در «تاریخ ایران» شرح می‌دهد که در سال ۱۲۹۴ دسته‌های مسلح با هسته‌ای از آلمانی‌ها و اتریشی‌ها به شهرهای غرب، مرکز و جنوب ایران رسیدند. به نوشتهٔ او، راه اصلی ورود این گروه‌ها از کرمانشاه و همدان می‌گذشت. سایکس از بازرگانی آلمانی به نام پوگین در اصفهان یاد می‌کند که با جامهٔ ایرانی و ادعای مسلمانی بسیاری از مردم شهر، از جمله پیشوایان دینی، را باوراند که آلمانی‌ها به راستی مسلمان شده‌اند. به گفتهٔ سایکس، ترور سلاح برگزیدهٔ این گروه‌ها بود. نخست نایب کنسول روسیه در اصفهان کشته شد و سپس گراهام، سرکنسول بریتانیا، زخمی شد و گماشتهٔ هندی‌اش کشته شد. سایکس می‌افزاید که اصفهان چنان ناامن شد که اروپاییان در آغاز پاییز ۱۲۹۴ شهر را به سوی اهواز ترک کردند.

سایکس می‌نویسد که در یزد این دسته‌ها خزانهٔ بانک را غارت کردند و کوچ‌نشین اروپایی را بیرون راندند. در کرمان، به روایت او، فرخ شاه، پسرعموی آقاخان، کشته شد و کمیته‌ای که رهبری جنبش را در دست داشت بیرون راندن اتباع بریتانیا و روسیه و سپردن بانک و تلگراف‌خانه را خواست. کوچ‌نشین‌های بریتانیایی و روسی کرمان به بندرعباس رفتند. سایکس دربارهٔ والی کرمان، که از سران بختیاری بود، می‌نویسد که گمان می‌رفت هوادار متفقین باشد، اما به گفتهٔ او تنها در پی پر کردن جیب خود و گریز از هر مسئولیتی بود.

سایکس در شرح رویدادهای شیراز از کشته شدن نواب غلامعلی خان، نایب کنسول افتخاری بریتانیا، در روز روشن در مهر ۱۲۹۴ (اکتبر ۱۹۱۵) یاد می‌کند. این همان غلامعلی خانی است که هدایت در خاطرات خود از گفت‌وگوهایش با او سخن می‌گوید. به نوشتهٔ سایکس، یک ماه بعد هواداران آلمان در شیراز سیم‌های تلگراف را بریدند، توپ و سرباز در جاهای فرمان‌دهنده نهادند و نمایندگان «کمیتهٔ ملی پاسداری از استقلال ایران» کنسول بریتانیا را میان تسلیم و گلوله‌باران مخیر کردند. سایکس روایت می‌کند که به قوام‌الملک، کفیل ایالت فارس، گفتند ایران به بریتانیا اعلام جنگ داده است. به گفتهٔ سایکس، قوام‌الملک چون حقیقت را دریافت چندی در برابر ژاندارم‌ها پایداری کرد و سپس به لنگه رفت. این شایعه نشان می‌دهد که در فارس آن روز، مرز میان بی‌طرفی رسمی و جنگ در عمل تا چه اندازه از میان رفته بود. سایکس خود سرانجام در آبان ۱۲۹۵ (نوامبر ۱۹۱۶) به شیراز رسید.

سایکس می‌نویسد که عثمانی در فروردین ۱۲۹۴ (آوریل ۱۹۱۵) با نیرویی از سواران محلی به سوی کرمانشاه پیش آمد و کوچ‌نشین بریتانیایی ناچار به همدان رفت. دولت‌آبادی گزارش می‌دهد که کنسول‌های روسیه و بریتانیا سپس با نگهبانان ایرانی به سوی کرمانشاه بازگشتند. شونمان، کنسول آلمان در کرمانشاه، به گفتهٔ دولت‌آبادی از ایلات پیرامون نیرویی گرد آورد و در کنگاور آنان را در میان گرفت. پس از درگیری کوتاهی که چند تن از همراهان کنسول‌ها در آن کشته شدند، آنان امان خواستند و به همدان بازگشتند. سایکس نیز همین رویداد را وصف می‌کند و می‌نویسد که کنسول آلمان در کرمانشاه کنسول‌های بریتانیا و روسیه را، هنگامی که می‌کوشیدند با نگهبانان ایرانی به کرمانشاه برگردند، با جنگ عقب راند.

به نوشتهٔ دولت‌آبادی، وزیرمختاران روسیه و بریتانیا در تهران از دولت خواستند نیروی کافی از قزاق و ژاندارم به همدان بفرستد و کنسول‌ها را به زور به کرمانشاه بازگرداند. مستوفی‌الممالک این کار را نکرد و آزادی‌خواهان نیز او را از پیامد بد آن ترساندند. دولت‌آبادی پاسخ دولت ایران را به پافشاری دو دولت چنین نقل می‌کند که نخستین نقض بی‌طرفی از سوی خود آنان بود که متعرض کنسول‌های آلمان و عثمانی در تبریز، گیلان و بوشهر شدند. به گفتهٔ دولت‌آبادی، دولت ایران افزود که اگر کنسول‌های روسیه و بریتانیا باید بازگردند، کنسول‌هایی را هم که آنان گرفته و تبعید کرده بودند باید به جای خود بازگرداند.

دولت‌آبادی در فهرستی از علت‌های آشفتگی کشور در همین سال نیز به این ماجرا اشاره می‌کند. او می‌نویسد که روسیه و بریتانیا در شمال و جنوب متعرض مأموران سیاسی آلمان، اتریش و عثمانی شدند، آنان را گرفتند و تبعید کردند و اتباع این دولت‌ها را به بهانهٔ برانگیختن مردم به خطر انداختند، چنان که در تبریز و بوشهر رخ داد. به گفتهٔ دولت‌آبادی، روشن است که چنین کارهایی در یک کشور بی‌طرف تا چه اندازه حکومت را آشفته می‌کند، به‌ویژه هنگامی که طرف مقابل خود را پیروز جنگ می‌داند و این تجاوزها را برنمی‌تابد. دولت‌آبادی نتیجه می‌گیرد که این طرف مقابل ناچار ایرانیان را به هیجان می‌آورد و ابزار دفاع از تعدی دشمنان را به دست آنان می‌دهد. او در همین فهرست از دشمنی میان بریگاد قزاق و ژاندارمری یاد می‌کند که به گفتهٔ او کار به جایی رسید که قزاق و ژاندارم در رهگذر مانند دو جنگجو به یکدیگر می‌نگریستند.

دولت‌آبادی می‌نویسد که کابینهٔ مستوفی‌الممالک پس از گشایش مجلس دچار دشواری شد و جای خود را به کابینهٔ میرزا حسن خان مشیرالدوله داد. او مشیرالدوله را مردی کاردان، اما محتاط و محافظه‌کار وصف می‌کند. به نوشتهٔ دولت‌آبادی، کابینهٔ مشیرالدوله در آغاز کار با فشار تازهٔ روسیه روبه‌رو شد که سپاه تازه‌ای به انزلی آورد، و با پیشروی عثمانی که سپاهی به قصر شیرین فرستاد. دولت‌آبادی تأکید می‌کند که این نخستین بار در سال‌های اخیر بود که عثمانی از راه خانقین سپاه به ایران می‌فرستاد. به گفتهٔ او، کابینهٔ مشیرالدوله کوشید عثمانی‌ها را بازگرداند، اما آنان بازگشت خود را به تخلیهٔ شمال و جنوب ایران از نیروی روسیه و بریتانیا وابسته کردند.

دولت‌آبادی می‌نویسد که کابینه‌ها در این دوره پیاپی جای یکدیگر را گرفتند، زیرا فراکسیون‌های مجلس با یکدیگر یگانگی نداشتند و هر چند تن به دسته‌ای کارشکنی می‌کردند. به نوشتهٔ او، در یک سال پنج بار کابینه دگرگون شد و رشتهٔ کارها از هم گسست. این بی‌ثباتی، در کنار فشار دولت‌های درگیر، توان دولت را برای نگاهداری بی‌طرفی کمتر کرد.

مستوفی‌الممالک پس از چندی بار دیگر به ریاست دولت بازگشت. دولت‌آبادی می‌نویسد که در این دوره پیروزی‌های آلمان در اروپا و آسیا، به‌ویژه شکست صربستان که راه رساندن سپاه و جنگ‌افزار آلمان را به ایران می‌گشود، فشار روسیه و بریتانیا را بیشتر کرد. به گفتهٔ او، کمیتهٔ دموکرات‌های ایرانی در برلین، به ریاست سید حسن تقی‌زاده، کسانی را به ایران فرستاده بود که بر ضد روسیه و بریتانیا تبلیغ می‌کردند. دولت‌آبادی می‌افزاید که مستوفی‌الممالک در همین هنگام با عثمانی، آلمان و اتریش گفت‌وگوهایی آغاز کرد و از روسیه و بریتانیا خواست که در دوران جنگ قسط وام‌های خود را نگیرند. به گفتهٔ او، مستوفی‌الممالک می‌خواست خطایی را که در هنگام اعلام بی‌طرفی کرده بود جبران کند و دولت را از تنگدستی سخت بیرون آورد.

دولت‌آبادی در جای دیگری می‌نویسد که اوضاع داخلی و خارجی چنان شد که مستوفی‌الممالک در نهان به آلمان‌ها و عثمانی‌ها روی خوش نشان داد تا اگر نتوانست بی‌طرفی را به پایان برساند، راهی برای رهایی از چنگ روسیه و بریتانیا داشته باشد. به نوشتهٔ او، مستوفی‌الممالک احمد شاه و سه تن از وزیران را با خود همراه کرد و بی‌آگاهی وزیران دیگر، از جمله سپهدار، وزیر جنگ، و وثوق‌الدوله، وزیر مالیه، که به گفتهٔ دولت‌آبادی هر دو با روسیه پیوند استوار داشتند، با وزیرمختاران آلمان، عثمانی و اتریش دربارهٔ قراردادی برای ضمانت استقلال و یکپارچگی ایران گفت‌وگو کرد. دولت‌آبادی می‌نویسد که به احمد شاه نیز گفته بودند روسیه و بریتانیا می‌خواهند، اگر پادشاه با آنان همراهی نکند، شعاع‌السلطنه، پسر مظفرالدین شاه، را به جای او بر تخت بنشانند، و همین ترس احمد شاه را به سوی آلمان و عثمانی کشاند.

به روایت دولت‌آبادی، تلگراف‌های پیاپی از علما، اعیان و سران ایلات ولایت‌های غربی و جنوبی به تهران می‌رسید که از دولت می‌خواستند تکلیف را روشن کند و همه چشم داشتند که دولت بی‌طرفی را به هواداری از آلمان و متحدانش بدل کند. دولت‌آبادی می‌نویسد که این حال تا ۱۷ آبان ۱۲۹۴ (۲۴۷۴ شاهنشاهی)، دوام آورد.

سایکس می‌نویسد که سپاه روسیه در اردیبهشت ۱۲۹۴ (مه ۱۹۱۵) در انزلی پیاده شده بود و در پاییز تا رود کرج پیش آمد. دولت‌آبادی روایت می‌کند که در روزهای ۱۷ آبان ۱۲۹۴ (۲۴۷۴ شاهنشاهی) به بعد نمایندگان عثمانی، آلمان و اتریش سفارت‌خانه‌های خود را خالی کردند و با قراری پنهانی با احمد شاه و مستوفی‌الممالک بر آن شدند که تهران را ترک کنند و دولت نیز پایتخت را به اصفهان ببرد. به نوشتهٔ او، مستوفی‌الممالک، که بیم داشت سپاه روسیه با ورود به تهران به میهن‌پرستان یورش برد و رویداد خونین تبریز در تهران تکرار شود، در روز ۱۷ آبان ۱۲۹۴ (۲۴۷۴ شاهنشاهی، ۹ نوامبر ۱۹۱۵)، گروهی را در نهان واداشت که از تهران به قم بروند و به نام دفاع ملی نیرو گرد آورند. دولت‌آبادی خود ۱۸ آبان ۱۲۹۴ (۲۴۷۴ شاهنشاهی) به سوی قم رفت.

محمدتقی بهار، که در آن هنگام نمایندهٔ مجلس بود، روایت می‌کند که رئیس‌الوزرا به او و سلیمان میرزا، رهبر حزب دموکرات، گفت که «باید شاه را برداشت و رفت» و به آنان توصیه کرد که بروند. به نوشتهٔ بهار، فردای آن روز سلیمان میرزا و گروهی از نمایندگان دموکرات و بی‌طرف و میرزا سلیمان خان میکده، معاون وزارت داخله، به سوی قم رفتند. بهار خود در تهران ماند.

دولت‌آبادی شرح می‌دهد که سفارت‌های روسیه و بریتانیا در پاسخ پرسش دولت دربارهٔ پیشروی سپاه روس گفتند که بیم شورش در روزهای عاشورا دارند و سپاه را تنها برای امنیت سفارت‌خانه‌ها نزدیک تهران نگاه می‌دارند و از ینگی‌امام، در نیمه‌راه قزوین و تهران، فراتر نمی‌آیند. به گفتهٔ او، این وعده بیش از چهار روز دوام نیاورد و سپاه روسیه به سوی کرج و شاه‌آباد، در چهار فرسخی تهران، پیش آمد. دولت‌آبادی ۲۳ آبان ۱۲۹۴ (۲۴۷۴ شاهنشاهی، ۱۵ نوامبر ۱۹۱۵)، را «یکی از روزهای بزرگ تاریخی ایران» و روز «مبارزهٔ سیاسی دولت جوان ایران» با روسیه و بریتانیا می‌خواند. به روایت او، اثاثیهٔ سلطنتی برای جابه‌جایی گرد آمد و احمد شاه به دربارهای لندن و پتروگراد تلگراف کرد که چون سپاه روسیه بی‌هیچ جهت به سوی پایتخت او می‌آید، ناچار پایتخت را دگرگون می‌کند و از این پس دولت ایران مسئول هیچ رویدادی نخواهد بود. دولت‌آبادی می‌نویسد که وزیرمختاران آلمان، اتریش و عثمانی از تهران بیرون رفتند، ژاندارمری به سوی قم روانه شد و کالسکهٔ احمد شاه آماده شد. به گفتهٔ او، بعدازظهر همان روز احمد شاه صمصام‌السلطنهٔ بختیاری و محمدولی خان سپهدار را به سفارت‌های روسیه و بریتانیا فرستاد تا رسماً آگاهشان کنند که پایتخت به اصفهان می‌رود.

سایکس همین روز را از سوی دیگر روایت می‌کند. به نوشتهٔ او، در ۱۵ نوامبر ۱۹۱۵ احمد شاه بر آن شد پایتخت را ترک کند و به حضرت عبدالعظیم برود، جایی که وزیرمختاران دولت‌های محور چشم به راهش بودند. وزیرمختاران بریتانیا و روسیه به او یادآوری کردند که با شکستن بی‌طرفی و پیوستن به نمایندگان دولت‌های محور تاج و تخت خود را به خطر می‌اندازد. سایکس می‌نویسد که عبدالحسین میرزا فرمانفرما، شاهزادهٔ قاجار، که مراقب بود، احمد شاه را از این کار بازداشت. به گفتهٔ سایکس، فرمانفرما کمی بعد کابینهٔ تازه‌ای ساخت و سیاست ایران چند ماه «بی‌طرفی خیرخواهانه» در برابر متفقین بود. سایکس می‌افزاید که در آذر ۱۲۹۴ (دسامبر ۱۹۱۵) سپاه روسیه مهاجران را در نزدیکی تهران و قم شکست داد و کاشان را گرفت.

غنی ماندن احمد شاه را با تردید روایت می‌کند و می‌نویسد که احمد شاه «شاید برای مدتی کوتاه» به رفتن اندیشیده بود. به نوشتهٔ غنی، مهاجران از بیم دستگیری به دست متفقین به کرمانشاه رفتند و در آنجا دولتی در تبعید ساختند. مجلس از هم پاشید و تا ۱۳۰۰ خورشیدی (۱۹۲۱ میلادی) گرد نیامد. غنی می‌افزاید که بریتانیا برای رویارویی با دولت مهاجران فرمانفرما را رئیس‌الوزرا کرد و نتیجه می‌گیرد که دیگر هیچ وانمودی دربارهٔ اینکه چه کسی بر ایران فرمان می‌راند در کار نبود و «منطقه‌های نفوذ به منطقه‌های اشغال بدل شده بود». شرح مهاجرت و دولت کرمانشاهان در مدخل «دولت موقت ملی در کرمانشاهان» آمده است.

غنی و ارفع شکست بی‌طرفی ایران را بیش از هر چیز پیامد ناتوانی دولت مرکزی و نبود ارتشی یکپارچه می‌دانند. غنی فصل نخست کتاب خود را با این تصویر آغاز می‌کند که در آغاز جنگ پرچم ایران تنها بر چند شهر برافراشته بود. در روایت او، دولتی که بر سرزمین خود فرمان نمی‌راند نمی‌توانست بی‌طرفی آن را نیز پاس بدارد. غنی همهٔ کتاب خود را بر این پایه می‌نهد که آشوب سال‌های جنگ و ویرانی پس از آن زمینهٔ برآمدن رضاخان و ساختن دولت و ارتشی توانا شد.

ارفع، که خود از افسران ارتش نوین رضاخان بود، اعلام بی‌طرفی را با واژهٔ «بی‌معنا» وصف می‌کند. در نگاه او، اعلامیه‌ای که سپاه بیگانه را از آذربایجان بیرون نمی‌برد ارزشی نداشت. ارفع در بخش‌های بعدی کتاب خود، که در مدخل «آغاز ناآرامی خزعل و سیمیتقو» بازخوانی شده است، ساختن ارتش یکپارچه را پاسخ رضاخان به همین ناتوانی می‌شمارد. این داوری را باید داوری افسری دانست که زندگی حرفه‌ای‌اش با ارتش پهلوی پیوند داشت.

سایکس، از سوی دیگر، به همین نتیجه می‌رسد. او می‌نویسد که جنگ به خاک ایران کشیده می‌شد مگر آنکه مردمش برای پاسداری از بی‌طرفی می‌جنگیدند، و ایران نه نیروی قابل اعتماد داشت، نه پول و نه روحیهٔ جنگی. داوری سایکس، افسری که خود در جنوب ایران فرماندهی نیروی بریتانیایی را بر عهده داشت، در عین حال توجیهی برای حضور نظامی بریتانیا است و باید با این ملاحظه خوانده شود.

یحیی دولت‌آبادی خطای مستوفی‌الممالک را نه در خود بی‌طرفی، بلکه در شیوهٔ اعلام آن می‌بیند. به نوشتهٔ او، مستوفی‌الممالک «اعلان بی‌طرفی را بی‌عوض داد»، در حالی که می‌توانست از هر دو سوی جنگ بهایی برای آن بگیرد. دولت‌آبادی بر آن است که این خطا دولت و ملت را به رنج انداخت و ایران را از بهره بردن از جنگ اروپا دور کرد. او کار عثمانی را، که در همان ماه‌ها کاپیتولاسیون را لغو کرد، نمونهٔ دولتی می‌آورد که از جنگ بهره برد. در نگاه دولت‌آبادی، گفت‌وگوهای پنهان بعدی مستوفی‌الممالک با آلمان و عثمانی کوششی برای جبران همین خطا بود.

داوری دولت‌آبادی دیدگاه آزادی‌خواهی است که خود به مهاجرت پیوست و امید داشت ایران با یاری آلمان و عثمانی از چنگ روسیه و بریتانیا رها شود. او با این همه از مستوفی‌الممالک با احترام یاد می‌کند و خطای او را خطای سیاسی می‌داند، نه خیانت.

عبدالله مستوفی در «شرح زندگانی من» از سیاست بی‌طرفی دفاع می‌کند. او، در پاسخ به هواداران قرارداد ۱۹۱۹ که سیاست ایران را در دوران جنگ مایهٔ دشواری نمایندگان ایران در کنفرانس صلح می‌شمردند، می‌نویسد که سیاست ایران در جنگ جهانی بی‌طرفی بود و دولت آن را تا پایان نگاه داشت. مستوفی یادآوری می‌کند که یونان، هلند، دانمارک، سوئیس، اسپانیا و سوئد نیز در اروپا بی‌طرف ماندند، بی آنکه پس از جنگ گرفتار سرزنش و بهانه‌جویی پیروزمندان شوند یا ناچار به بستن چنین قراردادهایی گردند. به گفتهٔ او، پیوستن برخی ایرانیان به جنگ بر ضد متفقین کاری یکسره شخصی بود و پیوندی با دولت نداشت و در تاریخ جهانی نمونه‌های بسیار دارد.

دیدگاه عبدالله مستوفی دیدگاه دیوانی‌ای است که بی‌طرفی را حق قانونی ایران می‌داند و مسئولیت شکستن آن را بر دوش دولت‌های درگیر می‌گذارد. او از این دیدگاه قرارداد ۱۹۱۹ را بهایی ناروا می‌شمارد که بریتانیا بر ایرانِ بی‌طرف تحمیل کرد. شرح این قرارداد در مدخل «قرارداد ۱۹۱۹» آمده است.

مهدیقلی خان هدایت بی‌طرفی را از جایگاه کارگزاری روایت می‌کند که آن را در عمل اجرا می‌کرد. او خود را میان دو سنگ می‌بیند: بریتانیایی‌ها او را هوادار آلمان می‌شمرند و مردم شیراز و تنگستان از او می‌خواستند با کنسول بریتانیا همان کند که بریتانیا با کنسول آلمان کرده بود. روایت هدایت نشان می‌دهد که بی‌طرفی در فارس بیش از هر چیز به معنای پاسداری از جان کنسول‌های بیگانه و پرهیز از وام گرفتن از بانک بریتانیایی بود. هدایت در همان حال بریتانیا را سرزنش می‌کند که با گرفتن کنسول آلمان و اشغال بوشهر مردم را بی‌سبب به دشمنی کشاند.

سایکس و ویلسون، دو افسر بریتانیایی که خود در جنگ ایران و بین‌النهرین حضور داشتند، بی‌طرفی ایران را از نگاه نظامی می‌سنجند. برای ویلسون، بی‌طرفی ایران قیدی بود که فرماندهی هند در دستور نیکسون گنجاند، اما آن را به «ضرورت‌های نظامی و سیاسی» وابسته کرد. ویلسون کارهای لیستمان و واسموس را ناسازگار با بی‌طرفی ایران می‌خواند و گرفتن آنان را دفاع از همین بی‌طرفی می‌نمایاند. کاکس نیز در اعلامیه به ایل کعب و نامه به شیخ محمدحسین برازجانی خود را پاسدار بی‌طرفی ایران و آلمان و عثمانی را پایمال‌کنندهٔ آن معرفی می‌کرد.

سایکس هدایت و ژاندارمری را هوادار آلمان می‌خواند و دولت ایران را در تابستان ۱۲۹۴ «سخت ضدبریتانیایی» می‌داند. او در عین حال اشغال بوشهر را گامی می‌شمارد که به تبلیغ آلمان فرصت داد. سایکس روایت می‌کند که در اسفند ۱۲۹۶ (مارس ۱۹۱۸) بریتانیا در یادداشتی از دولت ایران رفتار دوستانه و شناختن تفنگداران جنوب ایران را خواست و در برابر یاری مالی و معلق کردن قرارداد ۱۹۰۷ را پیشنهاد کرد. به نوشتهٔ سایکس، پاسخ ایران در فروردین ۱۲۹۷ (آوریل ۱۹۱۸) این بود که فرستادن سپاه بریتانیا به ایران کوشش برای نگاهداری بی‌طرفی را «یکسره بیهوده» کرده است. دولت ایران در این پاسخ تفنگداران جنوب ایران را نیرویی بیگانه و تهدیدی برای استقلال و یکپارچگی ایران خواند.

بیشتر منابع ایرانی گرایش مردم به آلمان را واکنشی به سلطهٔ روسیه و بریتانیا می‌دانند. ارفع می‌نویسد که این گرایش «نه به خاطر آلمان» بود. دولت‌آبادی آن را از حس انتقام می‌داند. هدایت آن را پیامد قرارداد ۱۹۰۷ می‌شمارد. غنی در یادداشتی هشدار می‌دهد که برچسب «آلمان‌دوست» در آن روزگار تنها به معنای دشمنی با سلطهٔ دو همسایه و امید به دولتی سوم بود. بدین‌سان، در نگاه این نویسندگان، گرایش به آلمان با بی‌طرفی ناسازگار نبود، بلکه چهرهٔ دیگری از همان آرزوی رهایی از سلطهٔ بیگانه بود که بی‌طرفی رسمی بیانگر آن بود.

احمد کسروی در «تاریخ هجده‌سالهٔ آذربایجان» داوری کوتاه و تلخی دارد. او می‌نویسد که ایران با اینکه خود را کنار گرفت، در سایهٔ ناتوانی دولت زیان‌های بسیار دید و رشتهٔ کارها بیش از پیش از هم گسیخت. کسروی در همان حال یادآوری می‌کند که بیرون رفتن روس‌ها از ایران در میانهٔ جنگ نتیجه‌ای بسیار نیکو بود. بهار علت لرزیدن بی‌طرفی را در ماندن سپاه روسیه می‌بیند و آن را سرچشمهٔ مداخلهٔ عثمانی، مهاجرت و یورش عثمانی به همدان می‌شمارد.