آغاز ناآرامی خزعل و سیمیتقو

او می‌دانست که شرکت نفت انگلیس و ایران، و این یعنی دولت بریتانیا که بیشتر سهام آن را در دست داشت، از شیخ خزعل محمره پشتیبانی معنوی می‌کند.

متن اصلیHe knew that the A.P.O.C., and that meant the British Government which owned the majority of the shares, was giving its moral support to Sheikh Khazal of Mohammerah.

اگر سیمیتقو یک پیروزی دیگر به دست آورده بود، رئیس همهٔ ایلات غربی [کرد] می‌شد و جمهوری‌ای برپا می‌کرد.

متن اصلیIf Semitqu had scored one more victory, he would have been the chieftain of all western [Kurdish] tribes and would have established a Republic.

نیروهای ما توپ‌ها و مسلسل‌هایی را که دشمن در این مدت از نیروهای دولتی گرفته بود پس گرفتند و دشمن شکست‌خورده گریخت و پراکنده شد. نیروهای ما به‌سرعت در پی دشمن پیش می‌روند.

گرفتن چهریق بیش از آنچه اهمیت داشت، سر و صدا به پا کرد!

افسران دلیر من! سخن ساده‌ام را بشنوید و در دل نگه دارید: این شب جشن و سرودهایی که از این انجمن دوستانه در آسمان ایران می‌پیچد، فصل تازه‌ای است که در دیباچهٔ افتخارات شما آغاز می‌شود.

من شما را هرگز رئیس دولت نمی‌شناسم. شما مردی غاصب هستید که پادشاه قانونی و مشروطهٔ کشور را بی‌گناه بیرون رانده… و به‌ناروا نیروهای دولتی را در دست گرفته‌اید.

سرانجام پیروز و شکست‌خورده هر دو ایرانی‌اند و هر کس کشته شود از جمعیت این کشور کاسته می‌شود. از ته دل نمی‌خواستم در ایران دو صف ایرانی روبه‌روی هم بایستند و جنگ داخلی آغاز شود و بیگانگان آتش این نبرد را دامن بزنند و تماشا کنند.

از آزادی‌ای که سرکنسول بوشهر با آن آشکارا پیشنهاد می‌کند دولت اعلی‌حضرت خود را درگیر توطئهٔ سرنگونی رئیس‌الوزرا و بازگرداندن شاه کند، حیرت‌زده‌ام.

متن اصلیI am appalled at the liberty with which the Consul General in Bushehr openly suggests that His Majesty's Government should lend themselves to the plot to overthrow the Prime Minister and recall the Shah.

من هرگز دخالت هیچ قدرت بیگانه‌ای را نپذیرفته‌ام. در غیر این صورت نمی‌توانستم استقلال کشورم را پاس دارم… شیخ خزعل تبعهٔ ایران است و تنها فرمانروایان ایران می‌توانند او را ببخشند یا کیفر دهند.

متن اصلیI have never accepted the interference of a foreign power. Otherwise I could not protect the independence of my country... Sheikh Khaz'al is an Iranian subject and only those in power in Iran can forgive or punish him.

مانند شاهین در سینهٔ او چنگ فروبردم. او را بخشیدم و فردا باید در خانه‌ای که به زور گرفته است، با اجازهٔ من، فروتنانه پوزش بخواهد و از جایگاه امیری به جایگاه کشاورزی فرمانبردار و توانگر فرود آید.

ارفع، که در این لشکرکشی‌ها افسر جوان ژاندارمری بود، از چند شکست سخت دولت یاد می‌کند. نخستین آن‌ها فاجعهٔ ساوجبلاغ بود. به روایت ارفع، سیمیتقو با چند هزار سوار بر ژاندارم‌های ماژور ملک‌زاده تاخت. حدود دویست ژاندارم کشته و ۱۵۰ تن اسیر شدند و بیشتر اسیران را تیرباران کردند. ارفع این گزارش را از زبان سروان آذرتاش، یکی از بازماندگان، آورده است (ارفع، ص ۱۱۹).

ارفع سپس شرح می‌دهد که دولت در میاندوآب ۵۰۰ سوار چریک را زیر فرمان سردار ناصر مقدم گرد آورد. نیروی ژاندارمری به فرماندهی سرهنگ لوندبرگ سوئدی در خوی مستقر شد و امیر ارشد قره‌داغی دو هزار سوار چریک قره‌داغ را به یاری آورد (ارفع، ص ۱۲۰ و ۱۲۱). محمدتقی بهار، ملک‌الشعرا، شاعر، روزنامه‌نگار و نمایندهٔ مجلس، در کتاب «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران» می‌نویسد که این ستون ژاندارمری زیر فرمان کلنل لوندبرگ سوئدی و به معاونت ماژور لاسن دانمارکی از زنجان به تبریز رفت. به گفتهٔ او، مردم تبریز ژاندارم‌ها را که «در آن روزها دارای وجههٔ ملی فوق‌العاده بودند» با شکوه پذیرفتند. بهار می‌افزاید که در این زمان آوازهٔ سیمیتقو «به حد اعلی رسیده بود» و او همهٔ آذربایجان را مرعوب خود ساخته بود. ستون پس از چند هفته استراحت با قطار به شرفخانه رفت، با چریک‌های سام‌خان سردار عشایر قره‌داغی همراه شد و در خوی چند ضربهٔ سخت به سیمیتقو زد (بهار، ج ۱، برگ ۲۱۰).

این پیروزی‌ها دیری نپایید. ارفع می‌نویسد که سیمیتقو امیر ارشد را شکست داد (ارفع، ص ۱۲۲). بهار روایت می‌کند که سردار عشایر به خیانت اطرافیانش به دست نوکران خود کشته شد. به گفتهٔ بهار، اردوی او، که پاسداری جناح چپ ژاندارم‌ها را بر عهده داشت، در یک روز پراکنده شد و پیکر سردار عشایر یک روز ناشناخته در دست یاران سیمیتقو ماند. سپس نیروهای کرد با همهٔ توان بر ژاندارم‌ها تاختند و آنان با تلفات سنگین به شرفخانه عقب نشستند و دفاع خوی را به مردم شهر و چریک‌های محلی واگذاشتند. به گفتهٔ بهار، سرما و برف سنگین جنگ را برای مدتی خاموش کرد (بهار، ج ۱، برگ ۲۱۱).

ارفع دو نبرد این پاییز را با جزئیات بیشتری آورده است. در کمین ایزدیکان در میانهٔ آبان ۱۳۰۰ خورشیدی (نوامبر ۱۹۲۱ میلادی)، از صد مردی که زیر فرمان خود او بودند حدود چهل تن از دست رفتند. در آغاز آذر همان سال (دسامبر ۱۹۲۱) ژاندارم‌ها در قره‌تپه شکست خوردند و حدود شصت ژاندارم، از جمله افسری به نام کوستیا میکلادزه، کشته شدند. به گفتهٔ ارفع، پس از این شکست خوی تخلیه شد (ارفع، ص ۱۲۳ تا ۱۲۶). ارفع در همین بخش حکایتی از گروهبانی ژاندارم می‌آورد که اسیر سیمیتقو شد. به گفتهٔ او، سیمیتقو از این اسیر خواست که کار با مسلسلی را که از ژاندارم‌ها گرفته بود به او بیاموزد و پس از آموختن گفت: «سپاسگزارم، اکنون فهمیدم چگونه آن را به کار برم» (ارفع، ص ۱۲۵).

ارفع می‌نویسد که پس از این شکست‌ها رضاخان، برخلاف وزیرانی که گفت‌وگو با سیمیتقو را ترجیح می‌دادند، تصمیم گرفت نیرویی کافی به آذربایجان بفرستد. سرتیپ حبیب‌الله‌خان شیبانی، فرماندهٔ قزاق، به تبریز رسید (ارفع، ص ۱۲۷). در همین هنگام رخدادی دیگر کار آذربایجان را آشفته کرد. در ۱۲ بهمن ۱۳۰۰ خورشیدی (۱ فوریهٔ ۱۹۲۲ میلادی) یاور ابوالقاسم لاهوتی، افسر ژاندارمری، در شرفخانه شورش کرد و به سوی تبریز رفت. بهار دربارهٔ پیشینهٔ لاهوتی می‌نویسد که او پیش از جنگ جهانی نخست تحت پیگرد دولت بود، به استانبول گریخت، در جنگ همراه هیئت آلمانی به کرمانشاه آمد، پس از شکست متحدان چندی در ترکیه ماند و سرانجام با میانجی‌گری مخبرالسلطنه، والی آذربایجان، با همان درجهٔ یاوری به ژاندارمری بازگشت (بهار، ج ۱، برگ ۲۱۰ و ۲۱۱).

ارفع شرح می‌دهد که شورشیان در تبریز مخبرالسلطنه را بازداشت کردند، اما قزاقان شیبانی شهر را پس گرفتند و لاهوتی به خاک شوروی گریخت (ارفع، ص ۱۲۸ تا ۱۳۲). مستوفی شورش شرفخانه را «بی‌اساس‌تر» از همهٔ واکنش‌های آن روزگار می‌داند. او یادآوری می‌کند که اوضاع آذربایجان در آن روزها به‌سبب سرکشی ایلات مکری خوب نبود (مستوفی، ج ۳، برگ ۳۷۴).

ارفع از آزمونی دیگر نیز یاد می‌کند. در فروردین ۱۳۰۱ خورشیدی (آوریل ۱۹۲۲ میلادی) خالوقربان، از سران پیشین نهضت جنگل که به دولت پیوسته بود، با ۵۰۰ مرد به جنگ سیمیتقو فرستاده شد. او در نبرد ساوجبلاغ همراه حدود دویست تن از یارانش کشته شد (ارفع، ص ۱۳۱). یادداشت‌های جهانبانی، به نقل مستوفی، می‌گوید که خالوقربان حقوق دوازده هزار مرد را می‌گرفت، اما تنها حدود چهار هزار تن زیر فرمان داشت (مستوفی، ج ۳، برگ ۵۲۴ تا ۵۳۲).

ارفع می‌نویسد که پس از این رخدادها سرتیپ امان‌الله میرزا جهانبانی فرماندهی نیروهای آذربایجان را بر عهده گرفت. نیروی او از تیپ گارد به فرماندهی سرهنگ فضل‌الله زاهدی، تیپ تبریز به فرماندهی سرهنگ مقدم و گردانی ارمنی به فرماندهی بگزوروف فراهم آمده بود و روی هم کمی بیش از هشت هزار تن می‌شد. فرمان پیشروی در ۳۱ تیر ۱۳۰۱ خورشیدی (۲۳ ژوئیهٔ ۱۹۲۲ میلادی) صادر شد (ارفع، ص ۱۳۱ و ۱۳۲). غنی روایتی دیگر دارد. به گفتهٔ او، در خرداد ۱۳۰۱ (ژوئن ۱۹۲۲) ستونی پنج‌هزارنفری به آذربایجان رفت، سیمیتقو را شکست داد و او به ترکیه گریخت (غنی، ص ۲۵۸).

نبرد اصلی در ۲ مرداد ۱۳۰۱ خورشیدی (۲۴ ژوئیهٔ ۱۹۲۲ میلادی) در شکریازی رخ داد. ارفع، که خود در این نبرد بود، نیروی سیمیتقو را بیش از ده هزار مرد با سه توپ و ۴۵ مسلسل برآورد می‌کند. او می‌نویسد که این نبرد بیست‌وچهارساعته «کمر ایستادگی [کردها] را به‌قطع شکست» و به سلطه‌ای پایان داد که چهار سال بر ولایت چیره بود. پس از این نبرد، نیروهای دولتی دیلمان (سلماس) را گرفتند (ارفع، ص ۱۳۳ تا ۱۳۶). غنی از قول یکی از گزارش‌های آن روزگار می‌آورد: «اگر سیمیتقو یک پیروزی دیگر به دست آورده بود، رئیس همهٔ ایلات غربی [کرد] می‌شد و جمهوری‌ای برپا می‌کرد» (غنی، ص ۲۵۸).

ارفع شرح می‌دهد که نیروهای دولتی به ارومیه درآمدند و قلعهٔ چهریق را گرفتند. به گفتهٔ او، اسیران سیمیتقو را از بالای این قلعه به دره پرتاب می‌کردند (ارفع، ص ۱۳۷). بهار تاریخ این پیروزی را دقیق‌تر آورده است. به نوشتهٔ او، دکتر محمد مصدق (مصدق‌السلطنه)، والی آذربایجان، در تیر ۱۳۰۱ (۲۴۸۱ شاهنشاهی) به دلیل دخالت قشون در کار ایالت و مشورت نکردن فرماندهان با والی استعفا داد. سپس وزیر جنگ حکم کفالت ایالت را به نام جهانبانی مخابره کرد و ایالت یکسره به دست قشون افتاد. جهانبانی دشمن را دنبال کرد و در ۲۰ مرداد ۱۳۰۱ (۲۴۸۱ شاهنشاهی، ۱۱ اوت ۱۹۲۲) قلعهٔ چهریق را گرفت و سیمیتقو را به خاک ترکیه فراری داد (بهار، ج ۱، برگ ۳۱۱).

بهار متن گزارش جهانبانی به وزیر جنگ را از چهریق آورده است. به گفتهٔ این گزارش، توپ‌ها و مسلسل‌هایی که دشمن در این مدت از نیروهای دولتی گرفته بود پس گرفته شد و «دشمن منکوباً فراری و متواری گردید» (بهار، ج ۱، برگ ۳۱۱). مستوفی دربارهٔ رابطهٔ مصدق و ارتش می‌نویسد که ریشه‌کن کردن کار ایلات مکری و اسماعیل آقا به اقدام‌های نظامی جدی نیاز داشت و رها شدن دست نظامیان ناگزیر بود. به گفتهٔ او، مصدق تنها چهار پنج ماه در آذربایجان ماند و به عنوان بیماری از کار کناره گرفت و از آن پس فرماندهٔ قوای آذربایجان مدتی والی کشوری آن ایالت هم بود (مستوفی، ج ۳، برگ ۴۷۹).

ارفع می‌نویسد که سیمیتقو پس از این شکست ضدحمله‌ای در قلارش کرد، اما زاهدی پیشروی را از سر گرفت. سیمیتقو به ترکیه گریخت و ترک‌ها یارانش را خلع سلاح کردند (ارفع، ص ۱۳۸ تا ۱۴۱).

بهار شرح می‌دهد که از بیشتر شهرهای ایران تلگراف شادباش برای سردار سپه فرستاده شد و در شب دوشنبه ۲۸ مرداد ۱۳۰۱ (۲۴۸۱ شاهنشاهی، ۱۹ اوت ۱۹۲۲) وزیر جنگ برای همهٔ افسران جشنی بزرگ در تهران برپا کرد. در این جشن خطابه‌ای به نام وزیر جنگ خوانده شد که روزنامه‌ها آن را در صفحهٔ نخست چاپ کردند (بهار، ج ۱، برگ ۳۱۲). در این خطابه، سردار سپه پیروزی آذربایجان را «فصل جدیدی» در «دیباچهٔ افتخارات» ارتش می‌خواند و به سپاهیانی تبریک می‌گوید که «در زوایا و اطراف آذربایجان پردهٔ دشمن را از هم دریده و بیرق مقدس وطن را بر زبر اجساد خائنین مملکت افراخته‌اند» (بهار، ج ۱، برگ ۳۱۳). او در پایان خطابه سپاهیانی را می‌ستاید که «چهره‌های ملالت‌خیز برادران آذربایجانی خود را به تبسم‌های امید و نشاط تبدیل کرده» بودند (بهار، ج ۱، برگ ۳۱۴).

همزمان با جنگ آذربایجان، سردار سپه نخستین گام‌ها را در جنوب برداشت. غنی می‌نویسد که خزعل در گفت‌وگو با کارگزاران بریتانیا گفته بود از ۱۲۹۲ خورشیدی (۱۹۱۳ میلادی) مالیاتی نپرداخته است و ده هزار تفنگ می‌خواست (غنی، ص ۲۵۹). به گفتهٔ غنی، دولت در ۱۳۰۱ خورشیدی (۱۹۲۲ میلادی) کوشید مالیات‌های معوق خزعل را بگیرد. سر پرسی لورین، وزیر مختار بریتانیا در تهران، در این باره او را مردی «لجوج و سازش‌ناپذیر» خواند (غنی، ص ۳۳۵).

در تابستان ۱۳۰۱ دولت ستونی آزمایشی به سرزمین لرها و بختیاری‌ها فرستاد. غنی می‌نویسد که این نیرو در ۲۶ تیر ۱۳۰۱ خورشیدی (۱۸ ژوئیهٔ ۱۹۲۲ میلادی) از اصفهان به راه افتاد. در تنگهٔ شلیل در کوه مروارید، لرهای کهگیلویه بر این ستون کمین زدند. ۳۵ تا ۴۰ سرباز کشته و بیست تن زخمی شدند (غنی، ص ۲۶۰). به گفتهٔ غنی، این کمین را خزعل و امیر مجاهد بختیاری سازمان داده بودند (غنی، ص ۳۳۶). در «سفرنامهٔ خوزستان»، کتابی که به رضاشاه پهلوی نسبت داده می‌شود و شرح سفر او در لشکرکشی خوزستان است، شمار کشتگان کمین شلیل «قریب به هشتاد نفر» آمده و امیر مجاهد عامل آن دانسته شده است. غنی می‌افزاید که سردار سپه پس از این رخداد از سران بختیاری ۴۸ هزار تومان غرامت خواست (غنی، ص ۲۶۸).

مستوفی می‌نویسد که پس از آمدن هیئت مستشاران مالی آمریکایی به سرپرستی آرتور میلسپو، این هیئت حدود نیم میلیون تومان از خزعل طلب کرد. او یادآوری می‌کند که خزعل در سراسر دورهٔ مشروطه «یک دینار» به خزانه نپرداخته بود (مستوفی، ج ۳، برگ ۶۴۷). غنی می‌نویسد که مستشاران آمریکایی در ۱۳۰۲ خورشیدی (۱۹۲۳ میلادی) حساب ده‌سالهٔ مالیات‌های معوق خزعل را منتشر کردند (غنی، ص ۳۴۰).

غنی می‌نویسد که سولت‌الدوله، ایلخان قشقایی، در این کشمکش بی‌طرف ماند و خلع سلاح بختیاری‌ها از بهار ۱۳۰۳ خورشیدی (۱۹۲۴ میلادی) آغاز شد. به گفتهٔ غنی، ارتش تا این زمان بیش از دوازده هواپیما داشت (غنی، ص ۳۳۶ و ۳۳۷). شهنواز می‌افزاید که رضاخان مسلسل‌های تازه و دوازده هواپیمای سبک شناسایی از فرانسه خریده بود و جاده‌های خاکی کافی برای گذر خودروهای نظامی ساخته شده بود.

به گفتهٔ غنی، لورین در اسفند ۱۳۰۲ خورشیدی (مارس ۱۹۲۴ میلادی) برای ازدواج به مرخصی رفت. او در نشست ۶ مرداد ۱۳۰۳ خورشیدی (۲۸ ژوئیهٔ ۱۹۲۴ میلادی) کمیتهٔ دفاع امپراتوری در لندن هشدار داد که پیش از پایان سال در منطقهٔ نفت‌خیز ایران درگیری رخ خواهد داد. کمیته تصمیم گرفت به نایب‌السلطنهٔ هند خبر دهد که برای فرستادن سپاه به خوزستان آماده باشد (غنی، ص ۳۳۶).

غنی می‌نویسد که نیروهای خزعل از میانهٔ خرداد ۱۳۰۳ در آماده‌باش کامل بودند (غنی، ص ۳۳۷). شهنواز شرح می‌دهد که خزعل با برخی نمایندگان اقلیت مجلس، به‌ویژه سید حسن مدرس، پیوند بست و با امیر مجاهد بختیاری و والی پشتکوه پیمانی نهاد که آن را «کمیتهٔ قیام سعادت» نامید. به گفتهٔ شهنواز و به استناد «سفرنامهٔ خوزستان»، بازگشت احمد شاه از پاریس، پاسداری از اسلام و پاسداری از قانون اساسی از هدف‌های اعلام‌شدهٔ این کمیته بود. مستوفی نیز از همین کمیته و از نقشهٔ سه‌سویهٔ آن برای رویارویی با دولت یاد می‌کند (مستوفی، ج ۳، برگ ۶۴۹).

غنی می‌نویسد که خزعل در ۲۳ شهریور ۱۳۰۳ خورشیدی (۱۴ سپتامبر ۱۹۲۴ میلادی) به احمد شاه در پاریس تلگراف زد. دو روز بعد، در ۲۵ شهریور، به رئیس مجلس شورای ملی، سفارت‌خانه‌های خارجی و علما نامه نوشت و رضاخان را به زیر پا گذاشتن قانون اساسی متهم کرد. به گفتهٔ غنی، خزعل «مصمم بود رضاخان را سرنگون کند یا در این راه نابود شود» (غنی، ص ۳۳۷). مستوفی متن تلگرافی را می‌آورد که خزعل در گفت‌وگوی تلگرافی با سردار سپه فرستاد: «من اصلاً شما را به ریاست دولت نمی‌شناسم. شما مرد غاصبی هستید که شاه قانونی و مشروطهٔ مملکت را بی‌گناه بیرون کرده… و غاصبانه بر قوای دولتی دست انداخته‌اید.» به نوشتهٔ مستوفی، پس از این تلگراف برای سردار سپه هیچ راهی جز رویارویی مسلحانه با شیخ نماند (مستوفی، ج ۳، برگ ۶۴۹).

در «سفرنامهٔ خوزستان» آمده است که سردار سپه از خزعل خواست تلگرافش را رسماً تکذیب کند و از شرارت خود پوزش بخواهد، «و الا شخصاً به خوزستان عزیمت کرده و گردن او و همراهانش را خواهم کوبید» (سفرنامهٔ خوزستان، ص ۳۴). در همین کتاب، نویسنده انگیزهٔ خود را برای پرهیز از جنگ چنین بیان می‌کند: «بالاخره غالب و مغلوب ایرانی هستند و هر نفری که کشته شود، عاقبت از نفوس این مملکت کسر شده است و قلباً مایل نبودم در ایران دو صف ایرانی متشکل و جنگ داخلی شروع شود و خارجیان دامن‌زن آتش این معرکه باشند و تماشا کنند» (سفرنامهٔ خوزستان، ص ۳۴ و ۳۵).

غنی شرح می‌دهد که دو کنسول بریتانیا در جنوب، پیل در اهواز و پریدو در بوشهر، آشکارا از خزعل پشتیبانی کردند. ادموند اووی، کاردار سفارت بریتانیا در تهران، در این باره نوشت: «از آزادی‌ای که سرکنسول بوشهر با آن آشکارا پیشنهاد می‌کند دولت اعلی‌حضرت خود را درگیر توطئهٔ سرنگونی رئیس‌الوزرا و بازگرداندن شاه کند، حیرت‌زده‌ام.» مالت، از کارکنان وزارت خارجهٔ بریتانیا، نیز نوشت که رضاخان «شخصیت بزرگ‌تری از آن است» که مانند رئیس‌الوزراهای پیشین ایران به‌آسانی از زین پایین کشیده شود (غنی، ص ۳۳۷ تا ۳۳۹).

به گفتهٔ غنی، نمایندهٔ شرکت نفت انگلیس و ایران در تهران گزارش داد که «حتی اگر رضاخان از میان برداشته شود»، ارتش سیاست کنونی خود را دربارهٔ شیخ محمره، که «افکار عمومی از آن پشتیبانی می‌کند»، دنبال خواهد کرد. غنی می‌افزاید که خزعل در ایران محبوبیتی نداشت و حتی مدرس حاضر نشد آشکارا از او پشتیبانی کند (غنی، ص ۳۳۹). ارفع می‌نویسد که رضاخان می‌دانست شرکت نفت انگلیس و ایران، و از این راه دولت بریتانیا که بیشتر سهام آن را داشت، از شیخ خزعل پشتیبانی معنوی می‌کند (ارفع، ص ۱۶۸).

غنی از فشار تبلیغاتی شوروی هم یاد می‌کند. به گفتهٔ او، خبرگزاری روستا مبارزه‌ای مطبوعاتی را به سود رضاخان و بر ضد بریتانیا به راه انداخت. رضاخان به وابستهٔ نظامی بریتانیا گفت که می‌تواند چهل هزار مرد گرد آورد. اووی نیز به لندن نوشت که خزعل با رفتار خود تعهدهای بریتانیا را از دست داده است (غنی، ص ۳۴۰). غنی می‌نویسد که رمزی مک‌دونالد، نخست‌وزیر بریتانیا، به خزعل یادآوری کرد که تعهدهای بریتانیا به وفاداری او به دولت ایران وابسته است (غنی، ص ۳۳۹)، و به او هشدار داد: «نباید هیچ‌گونه همدردی از من چشم داشته باشی» (غنی، ص ۳۴۱).

غنی می‌نویسد که در میانهٔ مهر ۱۳۰۳ ارتش ۱۸۰۰ سرباز را به سوی خوزستان روانه کرد و رضاخان به اووی گفت که ۱۵ هزار سرباز آمادهٔ حرکت‌اند (غنی، ص ۳۴۱). شهنواز، به استناد «سفرنامهٔ خوزستان»، نقشهٔ لشکرکشی را چنین شرح می‌دهد: ستونی از آذربایجان در درازترین و دشوارترین راه به پشت سر نیروهای والی پشتکوه رفت، ستونی دیگر از خرم‌آباد به دزفول و ستون سوم از اصفهان از راه سرزمین بختیاری به بهبهان و رامهرمز رسید. رضاخان این جابه‌جایی را «مهم‌ترین و طولانی‌ترین حرکت سپاه در تاریخ اخیر ایران» خواند.

رضاخان در ۱۴ آبان ۱۳۰۳ خورشیدی (۵ نوامبر ۱۹۲۴ میلادی) به گفتهٔ غنی، یا یک روز پیش از آن به گفتهٔ شهنواز، تهران را به قصد اصفهان ترک کرد و محمدعلی فروغی (ذکاءالملک)، وزیر مالیه، را کفیل ریاست وزرا کرد. به گفتهٔ غنی، لورین ماه عسل خود را نیمه‌کاره گذاشت و به سوی ایران بازگشت (غنی، ص ۳۴۱). شهنواز می‌نویسد که لورین در راه در پاریس با احمد شاه دیدار کرد و در پی آن بود که دیداری میان خزعل و رضاخان سامان دهد تا راهی آبرومندانه برای هر دو پیدا شود.

به گفتهٔ غنی، خزعل در ۲۳ آبان ۱۳۰۳ خورشیدی (۱۴ نوامبر ۱۹۲۴ میلادی) نامهٔ پوزش فرستاد. رضاخان پوزش را پذیرفت، اما پیشروی سپاهیان را متوقف نکرد (غنی، ص ۳۴۱ و ۳۴۲). در «سفرنامهٔ خوزستان» پاسخ او چنین آمده است: «معذرت و ندامت شما را می‌پذیرم به‌شرط تسلیم قطعی» (سفرنامهٔ خوزستان، ص ۵۰). شهنواز می‌نویسد که خزعل پس از رسیدن رضاخان به شیراز اهمیت کار را دریافت و در تلگرافی دیگران را مسئول رفتار گذشتهٔ خود دانست.

غنی متن دستور آستن چمبرلین، وزیر خارجهٔ تازهٔ بریتانیا، را می‌آورد: «نمی‌توانم بیش از این بر بی‌میلی… تأکید کنم. باید تا دورترین حد پیش برویم و حتی خطرهایی بپذیریم…». به گفتهٔ غنی، بریتانیا سه ناوچهٔ جنگی را به بصره فرستاد (غنی، ص ۳۴۲). رضاخان هر دیداری را جز در تهران رد کرد، زیرا به گفتهٔ غنی چنین دیداری «به منزلهٔ پذیرفتن نفوذ بریتانیا در کارهای ایران» بود. سپس، پس از آنکه خبرگزاری رویترز خبر دیدار پیشنهادی در بوشهر را فاش کرد، دیدار در بوشهر را نیز نپذیرفت (غنی، ص ۳۴۳). شهنواز می‌افزاید که مجلس به این خبر واکنش تندی نشان داد و سفارت شوروی نیز نگرانی خود را از چنین دیداری به رضاخان رساند.

غنی تلگراف رضاخان به سفارت شوروی را نقل می‌کند: «من هرگز دخالت هیچ قدرت بیگانه‌ای را نپذیرفته‌ام. در غیر این صورت نمی‌توانستم استقلال کشورم را پاس دارم… شیخ خزعل تبعهٔ ایران است و تنها فرمانروایان ایران می‌توانند او را ببخشند یا کیفر دهند» (غنی، ص ۳۴۴). به گفتهٔ شهنواز، رضاخان در بوشهر به گادفری هاوارد، منشی شرقی سفارت بریتانیا، گفت که حاضر است لورین را ببیند، اما نه در بوشهر، بلکه در اهواز، محمره یا زیدون، یعنی در جبههٔ جنگ. او به هواپیماها فرمان داد اعلامیه‌هایی بر شهرهای خوزستان بریزند، انگیزهٔ لشکرکشی را برای مردم شرح دهند، به تسلیم‌شدگان امان دهند و مردم را از یاری خزعل بازدارند.

به گفتهٔ شهنواز، سفارت بریتانیا دو یادداشت تند به وزارت خارجهٔ ایران داد که تهدیدهایی پوشیده در خود داشت. رضاخان این یادداشت‌ها را نادیده گرفت و وزیر خارجه و هیئت دولت را به سبب پذیرفتن آن‌ها سرزنش کرد. شهنواز این ایستادگی را با این گمان پیوند می‌دهد که رضاخان پیروزی بر دست‌پروردهٔ بریتانیا را راهی برای زدودن اتهام وابستگی خود به بریتانیا می‌دید. در «سفرنامهٔ خوزستان» نیز از بازگرداندن این دو یادداشت سخن رفته است.

رضاخان از راه کازرون به بوشهر رفت و از آنجا از راه دریا به بندر دیلم رسید. نیروهای او زیدون را پس از نبردی کوتاه گرفتند و خزعل در تلگرافی دیگر پیام پیشین خود را صریحاً «تسلیم کامل» خواند. غنی می‌نویسد که رضاخان در ۶ آذر ۱۳۰۳ خورشیدی (۲۷ نوامبر ۱۹۲۴ میلادی) پس از دیداری با هاوارد به مرز خوزستان رسید (غنی، ص ۳۴۴).

شهنواز می‌نویسد که رضاخان در ۱۴ آذر ۱۳۰۳ خورشیدی (۵ دسامبر ۱۹۲۴ میلادی) به پیرامون اهواز رسید و جمعیتی بزرگ به پیشوازش آمدند. خزعل خود در میان آنان نبود و در کشتی شخصی‌اش بر رود کارون به سر می‌برد. پیش از دیدار، دبیر اعظم بهرامی، منشی ویژهٔ رضاخان، به نزد خزعل رفت. به گفتهٔ شهنواز، خزعل پیشنهاد کرد یکی از نوه‌هایش را به همسری ولیعهد آیندهٔ رضاخان دهد. بهرامی این پیشنهاد را «سراسر خنده‌آور» خواند و از خزعل خواست تلگراف فرمانبرداری به مجلس بفرستد، و خزعل چنین کرد.

دیدار در ۱۵ آذر ۱۳۰۳ خورشیدی (۶ دسامبر ۱۹۲۴ میلادی) در اهواز رخ داد (غنی، ص ۳۴۴). شهنواز، به استناد «سفرنامهٔ خوزستان»، می‌نویسد که خزعل هنگام ورود به کاخ به خاک افتاد و پای رضاخان را بوسید. رضاخان او را مردی نزدیک به ۶۵ سال وصف کرده است که می‌گفت پیر و ناتوان است و «دیگران» فریبش داده‌اند. رضاخان پوزش او را پذیرفت، اما هشدار داد که تکرار این رفتار به اعدامش خواهد انجامید. نویسندهٔ «سفرنامهٔ خوزستان» احساس خود را در آن روز چنین بیان می‌کند: «مثل شاهین به‌سینهٔ او چنگ فروبردم. او را عفو کردم و فردا باید در خانهٔ غصبی خودش از من رخصت یافته، خاضعانه بخشایش بطلبد و از مقام امارت به‌موقعیت یک نفر مرد زارع مطیع متمول تنزل کند» (سفرنامهٔ خوزستان، ص ۱۱۵ و ۱۱۶).

پس از دیدار با خزعل، رضاخان لورین را دید. به گفتهٔ غنی و شهنواز، هنگامی که لورین از سرنوشت خزعل پرسید، رضاخان پاسخ داد که او را پیش‌تر بخشیده است (غنی، ص ۳۴۴ و ۳۴۵). غنی می‌نویسد که سرتیپ فضل‌الله زاهدی فرماندار کل استان شد و نام استان رسماً به «خوزستان» بازگشت. به گفتهٔ او، این کار بی آنکه جانی از دست برود انجام شد (غنی، ص ۳۴۴).

رضاخان سپس به زیارت نجف و کربلا رفت. سند بخشودگی خزعل، به گفتهٔ غنی، در ۲۹ آذر ۱۳۰۳ خورشیدی (۲۰ دسامبر ۱۹۲۴ میلادی) و به گفتهٔ شهنواز یک روز پیش از آن امضا شد. در این سند، رضاخان تضمین کرد که املاک شخصی خزعل محترم شمرده شود و به خود او و خویشانش آسیبی نرسد، و خزعل در برابر پذیرفت بدهی‌های گذشته‌اش را بپردازد (غنی، ص ۳۴۵).

رضاخان در ۱۱ دی ۱۳۰۳ خورشیدی (۱ ژانویهٔ ۱۹۲۵ میلادی) به تهران بازگشت. غنی ورود او را «مانند ورود یک امپراتور رومی» وصف می‌کند (غنی، ص ۳۴۷). مستوفی شرح می‌دهد که نمایندگان مجلس از فراکسیون‌های اکثریت به پیشواز او رفتند، اوراقی در تبریک ورود «فاتح خوزستان» پخش شد، خیابان‌ها پر از جمعیت بود و چراغانی شهر سه شب ادامه یافت (مستوفی، ج ۳، برگ ۶۵۱).

به روایت شهنواز، رضاخان می‌دانست که تا خزعل در خوزستان بماند استان آرام نخواهد شد و نگه داشتن سپاهی بزرگ در آنجا ضرورت خواهد داشت. پس از آنکه به تهران خبر رسید خزعل قصد دارد به بصره برود، رضاخان در فروردین ۱۳۰۴ به لورین گفت که خزعل مالیات‌های معوقش را نپرداخته است و از او خواست شیخ را به آمدن به تهران وادارد. خزعل پاسخی نداد. به گفتهٔ شهنواز، در نیمه‌شب ۲۹ فروردین ۱۳۰۴ خورشیدی (۱۸ آوریل ۱۹۲۵ میلادی)، به دستور پنهانی رضاخان به زاهدی، سربازان به کشتی خزعل رفتند و او و پسرش عبدالحمید را گرفتند. غنی این رویداد را به اواخر فروردین ۱۳۰۴ (اواخر آوریل ۱۹۲۵) نسبت می‌دهد و می‌نویسد که خزعل در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۰۴ خورشیدی (۱۰ مه ۱۹۲۵ میلادی) به تهران رسید. به گفتهٔ غنی، رضاخان کوشش هاوارد را برای میانجی‌گری به سود خزعل نپذیرفت (غنی، ص ۳۴۵).

ارفع و غنی هر دو این لشکرکشی‌ها را بخشی از کار بزرگ بازگرداندن یکپارچگی ایران می‌دانند. ارفع، که خود در جنگ سیمیتقو زخمی شد و یارانش را از دست داد، نبرد شکریازی را پایان «سلطهٔ وحشت» بر ولایتی می‌خواند که چهار سال زیر فرمان سیمیتقو بود (ارفع، ص ۱۳۶). غنی فصل دوازدهم کتاب خود را «یکپارچه کردن ایران» نامیده و پایان کار خزعل را نقطهٔ اوج این فرایند شمرده است. او تأکید می‌کند که کار خوزستان بی‌خونریزی پایان یافت و حتی نمایندهٔ شرکت نفت بریتانیا پذیرفته بود که سیاست ارتش دربارهٔ شیخ پشتوانهٔ افکار عمومی را دارد (غنی، ص ۳۳۹ و ۳۴۴).

کتاب «سفرنامهٔ خوزستان» روایت خود رضاشاه از این رویداد است. نویسنده در آن خود را فرماندهی معرفی می‌کند که از جنگ داخلی بیزار است، در برابر فشار بیگانه می‌ایستد و ولایتی را که از دست دولت بیرون رفته بود به ایران بازمی‌گرداند. این کتاب در دورهٔ پهلوی منبع اصلی تصویر رسمی این لشکرکشی بود و شهنواز نیز در مقالهٔ ایرانیکا بخش بزرگی از روایت خود را بر آن استوار کرده است.

نویسندگان ایرانی در هر دو ماجرا از دست بیگانه سخن گفته‌اند. یادداشت‌های جهانبانی، به نقل مستوفی، آرزوی استقلال سیمیتقو را به «تحریک اجانب» نسبت می‌دهد (مستوفی، ج ۳، برگ ۵۲۴ تا ۵۳۲). غنی از جنگ‌افزارهایی یاد می‌کند که سیمیتقو از ترکیه و آذربایجان شوروی می‌گرفت (غنی، ص ۲۵۷). بهار نیز احتمال می‌دهد که «تحریکی هم از طرف بعض هم‌جواران ما» در کار سیمیتقو بوده باشد (بهار، ج ۱، برگ ۳۱۲).

دربارهٔ خزعل، اسناد بریتانیایی که غنی و شهنواز بررسی کرده‌اند تصویری روشن‌تر به دست می‌دهند. تعهدهای نوشته، نشان‌ها، جنگ‌افزارها و سهام شرکت نفت پیوندی میان خزعل و بریتانیا پدید آورده بود که شهنواز آن را آشکارا فراتر از رابطهٔ دولت با یک «تبعهٔ ایران» می‌داند. با این همه، غنی نشان می‌دهد که دولت بریتانیا در لحظهٔ سرنوشت‌ساز از خزعل پشتیبانی نکرد. چمبرلین در نامه‌ای پس از پایان کار نوشت: «ما در جهانی دیگر از آن جهانی زندگی می‌کنیم که این تعهدها در آن داده شد، و باید با احتیاط گام برداریم…» (غنی، ص ۳۴۶).

بهار، با آنکه سیمیتقو را از «طاغیان» می‌شمارد، می‌نویسد که گرفتن چهریق «بیش از آنچه اهمیت داشت سر و صدا راه انداخت». به گفتهٔ او، در گذشته نیز سرکشانی چون شیخ عبیدالله و حمزه آقای شکاک برخاسته بودند و دولت، که نیرو و سرمایه‌ای بیشتر داشت، دیر یا زود بر آنان چیره می‌شد. بهار احتمال می‌دهد که برخی فرماندهان پیشین به تحریک بیگانگان یا برای منافع سیاسی خود در ریشه‌کن کردن سیمیتقو سستی کرده باشند. او سپس می‌نویسد که سردار سپه، که «لمحه‌ای از بهره‌بردن‌های سیاسی» را از دست نمی‌داد، بیشترین بهره را از این پیروزی برد (بهار، ج ۱، برگ ۳۱۲).

مستوفی دربارهٔ خوزستان پرسش‌هایی مشابه طرح می‌کند. او می‌پرسد که آیا عجیب نیست که چنین «فتح مهم» که به گفتهٔ او «میخ سلطنت آیندهٔ سردار سپه را کوبید» بدون خونریزی زیاد و بدون ایستادگی چندانی از سوی نیروهای خزعل به دست آمد. مستوفی از نیروی «۳۵ هزار مرد مسلح» خزعل یاد می‌کند و نظریه‌هایی را دربارهٔ انگیزه‌های بریتانیا در رها کردن شیخ بررسی می‌کند (مستوفی، ج ۳، برگ ۶۵۱ و ۶۵۲). این تردیدها، که با نگاه انتقادی مستوفی به سردار سپه پیوند دارد، با اسنادی که غنی دربارهٔ اختلاف درونی دستگاه سیاست بریتانیا آورده است همخوانی کامل ندارد. اسناد غنی نشان می‌دهد که کنسول‌های جنوب از خزعل پشتیبانی می‌کردند، اما لندن و سفارت تهران حاضر نبودند برای او با رضاخان درافتند (غنی، ص ۳۳۷ تا ۳۴۲).

کارگزاران بریتانیا خود از اهمیت خزعل آگاه بودند. شهنواز از گزارش سالانهٔ نمایندگی بریتانیا در خلیج فارس در ۱۲۸۹ خورشیدی (۱۹۱۰ میلادی) نقل می‌کند که «باارزش‌ترین» منافع بریتانیا در ایران «در قلمرو خزعل یا در کنار آن» قرار داشت. غنی نشان می‌دهد که کاکس حتی پیوستن عربستان به عراق را پیشنهاد کرده بود (غنی، ص ۳۳۵). با این همه، در سال‌های ۱۳۰۱ تا ۱۳۰۳ دیدگاه کارگزاران بریتانیا یکسان نبود. کنسول‌های جنوب و گروهی از افسران هند خزعل را دوستی وفادار می‌دانستند که نباید رها شود. لورین، اووی و وزارت خارجه در لندن، برعکس، رابطه با دولت مرکزی نیرومند تهران را مهم‌تر می‌شمردند. کرزن نیز، به روایت غنی، ارتش رضاخان را ابزاری «برای از میان بردن دوستان ما» می‌دید (غنی، ص ۲۶۷). در پایان، به گفتهٔ غنی، دولت بریتانیا میانجی‌گری را برگزید و از پشتیبانی نظامی از خزعل خودداری کرد (غنی، ص ۳۴۱ و ۳۴۲).

خزعل و هم‌پیمانانش رویارویی خود را دفاع از قانون اساسی و از پادشاه قانونی، احمد شاه، معرفی می‌کردند. تلگراف‌های شهریور ۱۳۰۳ او رضاخان را به زیر پا گذاشتن قانون اساسی متهم می‌کرد (غنی، ص ۳۳۷). شهنواز، به استناد «سفرنامهٔ خوزستان»، می‌نویسد که روزنامه‌های بغداد، سوریه و مصر در این زمان مقاله‌هایی به سود خزعل منتشر کردند و «امارت مستقل» او و جدایی‌اش از ایران را ستودند. خزعل همچنین فرستادگانی به نزد مراجع شیعه در عتبات فرستاد تا از آنان پشتیبانی بخواهد.