قحطی سال‌های ۱۲۹۶ و ۱۲۹۷

قحطی و بیماری‌های همه‌گیر در غرب ایران گسترده بود. مردم همدان و کرمانشاه ناچار در غارها زندگی می‌کردند. بیش از صد هزار تن از گرسنگی مردند و بیش از ده هزار روستا خالی شد. کارگاه‌های قالی‌بافی غرب ایران از میان رفتند.

متن اصلیFamine and epidemics were widespread in western Iran. In Hamadan and Kermanshah people were forced to live in caves. Over 100,000 people died of starvation and more than 10,000 villages were deserted. Carpet-making centres in western Iran disappeared.

وضع ایران در نتیجهٔ جنگ هولناک بود، زیرا با آنکه ایران طرف جنگ نبود، دو میلیون تن از جمعیت دوازده‌میلیونی آن در قحطی و بیماری‌های همه‌گیر همراه آن از پا درآمدند؛ قحطی‌ای که از نابود شدن محصولات و خوراک به دست سپاهیان دو سوی جنگ برخاسته بود.

متن اصلیIn Iran, the situation as a result of the war was appalling, for though not a belligerent, 2 million out of her population of 12 million had succumbed to the famine with its attendant epidemics, caused by the destruction of crops and foodstuffs by the opposing armies.

هر تکه خوراکی که داشتند به غارت رفت، از گاوهای شخم و گله‌ها و چارپایان باربر خود محروم شدند و با همهٔ کوششی که ما در ماه‌های بعد برای یاری به آنان کردیم، هزارهزار از قحطی مردند.

متن اصلیPlundered of every scrap of food they possessed, deprived of their plough cattle, flocks, and transport animals, they died of famine by thousands, in spite of the efforts we made to succour them in the months succeeding.

شیراز ده هزار تن از پنجاه هزار باشندهٔ خود را از دست داد. گفتنش هولناک است که مقامات ایرانی کفن را احتکار کردند، و ما چنان سرگرم رسیدگی به سربازان خود بودیم که برای مردم شهر کاری نتوانستیم کرد؛ مردمی که از نومیدی صدصد به مسجدها می‌خزیدند تا در آنجا بمیرند.

متن اصلیShiraz lost 10,000 out of its 50,000 inhabitants. Hideous to relate, the Persian authorities made a "corner" in shrouds, and we were too busy looking after our own men to do anything for the townspeople, who, in despair, crawled by hundreds to die in the mosques.

سال قبل از مجاعه (لوی‌ئیل ۱۲۹۵) هم بقدری خشکی و کم‌بارانی در این مملکت وجود داشت که غالباً زارعین باندازهٔ بذر هم برداشت نکردند. اختلال روسیه و گرسنگی خود اهالی آن مملکت، و جنگ‌های بین‌المللی که در تمام حدود ایران بمنتهی درجهٔ شدت در کار بود، توسل بهر همسایه را غیرممکن میکرد.

بقدری بر گندم‌دار و چاروادار و نانوا و نانخور تنگ گرفتید، و کار را از جریان طبیعی خود خارج کردید که واقعاً اگر کسی میخواست عمداً قحطی در مملکت ایجاد کند، تا کار را بدست بلژیکی بسپرد باین خوبی از عهده برنمی‌آمد.

سختی ارزاق عمومی در مرکز و ولایات با قیافهٔ فجیع خود حیات هیئت اجتماعیه را تهدید، و قحطی و استیلای امراض چرخ نظام اجتماعی و زندگانی افراد را متوقف.

قحطی بر اثر نقله شدن خواربار در جزر و مد سپاهیان اجانب و سهل‌انگاری‌های یکی از وزرای مالیه در ایران آغاز گردید. بدبختی از هر طرف روی آورد.

چنین قحطی‌ای در پایان جنگ دولت را ناچار کرد که در سراسر تهران و ولایت‌های پیرامون آن انحصار غله برقرار کند، بهای خرید غله از مالکان و بهای فروش آن به نانوایان و نیز بهای نان را تعیین کند و هم‌زمان ترابری غله را در دست گیرد.

متن اصلیSuch a famine at the close of the war compelled the Government to establish throughout Teheran and adjacent provinces a monopoly of grain, fixing the price of its purchase from the landowners and of its sale to the bakers, as well as the price of bread, assuming at the same time the control of grain transport.

او بازرگانانی را که غله و کالاهای دیگر انبار کرده بودند واداشت که انبارهای خود را بگشایند و کالای انباشته را به بهای عادلانه به مردم عرضه کنند.

متن اصلیHe forced merchants who had hoarded grain and other commodities to open up and offer their hoarded stock to the people at fair prices.

قحطی نخست در ولایت‌های غربی، که میدان جنگ بودند، آغاز شد. غنی می‌نویسد که قحطی و بیماری‌های همه‌گیر در غرب ایران گسترده بود و مردم همدان و کرمانشاه ناچار در غارها زندگی می‌کردند. به نوشتهٔ غنی، بیش از صد هزار تن از گرسنگی مردند و بیش از ده هزار روستا خالی شد. غنی می‌افزاید که کارگاه‌های قالی‌بافی غرب ایران، که پیش از جنگ نان هزاران خانوار را می‌داد، از میان رفتند.

غنی برای گزارش قحطی همدان به نوشته‌های سرلشکر لایونل دانسترویل، فرمانده نیروی بریتانیایی که در ۱۲۹۷ از همدان به سوی باکو می‌رفت، ارجاع می‌دهد. سایکس می‌نویسد که دانسترویل، که با نیروی اندکی در همدان مانده بود، با آغاز راه‌سازی برای یاری به مردم قحطی‌زده و با آشنایی با بزرگان محل توانست جای خود را نگاه دارد و حتی بر دشمنانش چیره شود. راه‌سازی به مزد غله، که بریتانیایی‌ها در همدان و قزوین به کار بستند، هم روستاییان گرسنه را سیر می‌کرد و هم راه سپاه بریتانیا را می‌ساخت.

میلسپو در کتاب خود دربارهٔ وضع غرب ایران در ۱۹۱۸ میلادی (۱۲۹۷ خورشیدی) کوتاه و روشن می‌نویسد: «غرب ایران در ۱۹۱۸ در قحطی بود». به نوشتهٔ میلسپو، بازرگانی ایران در این سال تقریباً از کار افتاد و دولت نتوانست مالیات‌های درونی را گرد آورد.

قحطی در سال ۱۲۹۶ به پایتخت نیز رسید. مستوفی قحطی تهران را «قحط و غلای سال ئیلان‌ئیل ۱۲۹۶ و دو ماههٔ بهار سال یونت‌ئیل ۱۲۹۷» می‌نامد، یعنی سال ۱۲۹۶ و فروردین و اردیبهشت ۱۲۹۷. در این سال کابینه‌ها پیاپی جای یکدیگر را گرفتند. بهار در «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران» می‌نویسد که در فاصلهٔ یک سال کابینه‌های میرزا محمدعلی‌خان علاءالسلطنه، سلطان عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک، نجفقلی‌خان صمصام‌السلطنهٔ بختیاری و میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله از خرداد ۱۲۹۶ تا مرداد ۱۲۹۷ (شاهنشاهی ۲۴۷۶ تا ۲۴۷۷) بر سر کار آمدند.

بهار علت قحطی را چنین خلاصه می‌کند: قحطی بر اثر جابه‌جا شدن خواربار در آمد و شد سپاهیان بیگانه و سهل‌انگاری یکی از وزیران مالیه در ایران آغاز شد. بهار پس از آن پیشامدهای دیگر را برمی‌شمارد: سقوط بغداد، برپایی پلیس جنوب، اشغال خراسان به دست سپاه بریتانیا، و برخاستن میرزا کوچک‌خان جنگلی در گیلان و شیخ محمد خیابانی در آذربایجان و ماشاءالله‌خان کاشی در کاشان. به نوشتهٔ بهار، این پیشامدها با هم دولت مرکزی را ناتوان کردند.

کابینه‌های سال ۱۲۹۶ برای رساندن نان به تهی‌دستان پایتخت راهی جز هزینه کردن از خزانه نیافتند. مستوفی می‌نویسد که حبوبات خوراکی چیزی نیست که بتوان با کوشش و جدیت آن را پدید آورد و تنها چاره‌ای که برای دولت وقت ماند «همان گران خریدن و ارزان فروختن» بود. به نوشتهٔ مستوفی، دولت بدین وسیله به تهی‌دستان یاری کرد، تا اندازه‌ای جلو بالا رفتن بها را گرفت و برنج را به جای گندم و جو خوراک همگانی کرد.

مستوفی شمارهٔ این یارانه را نیز به دست می‌دهد. به نوشتهٔ او، در همهٔ دوران کابینهٔ علاءالسلطنه و بخشی از دوران عین‌الدوله، دولت نانی را که هر من آن چهار تا پنج قران برایش تمام می‌شد، منی دو قران و دو عباسی می‌فروخت. مستوفی می‌افزاید که چون گندم تمام شد و دولتیان یقین کردند که دیگر با نان نمی‌توان مردم را سیر کرد، بهای نان را به چهار قران و سه عباسی رساندند و به جای نان دم‌پخت برنج را منی سی و دو شاهی، یعنی نیمی از بهای واقعی آن، برای مردم فراهم کردند.

مستوفی دم‌پخت را در دوران کابینهٔ مستوفی‌الممالک فراوان می‌خواند. به نوشتهٔ او، تنها یک ماه، در میانهٔ دوران صمصام‌السلطنه، این خوراک برنجی نیز کمیاب شد. مستوفی می‌افزاید که این کمیابی را به خرابکاری وزیر مالیهٔ آن کابینه، مشارالملک، نسبت می‌دادند و می‌گفتند او برای کارچاقی وثوق‌الدوله دم‌پخت‌پزی‌ها را بست و برنج‌های دولتی را به خانه‌داران فروخت تا مردم زودتر به جان آیند، صمصام‌السلطنه برود و وثوق‌الدوله بیاید. مستوفی این سخن را شایعه‌ای رایج می‌آورد و خود دربارهٔ درستی آن داوری نمی‌کند.

مستوفی بر آن است که بیشتر مردگان تهران نه از گرسنگی که از بیماری مردند. او می‌نویسد که اگر به تلفات مردم بنگریم، بیشتر آنان از حصبه مردند، زیرا مردم به خوردن برنج عادت نداشتند و با خوردن خوراک‌های کم‌مایه ناتوان شده و توان ایستادگی در برابر بیماری را از دست داده بودند. مستوفی بیماری واگیر دیگری را نیز می‌افزاید که به گفتهٔ او «داءالقحط» می‌نامیدند، و می‌نویسد که شمار زیادی از قربانیان آن مردمان مرفهی بودند که با گرانی و تنگی سر و کاری نداشتند.

داوری مستوفی از دید یک پایتخت‌نشین است و با گزارش‌های غرب کشور، که از مرگ گستردهٔ گرسنگان خبر می‌دهند، تفاوت دارد. با این همه، همهٔ منابع هم‌روزگار در این نکته همداستان‌اند که گرسنگی و بیماری دست در دست هم کشتار کردند و مرز میان این دو را در آمار آن روزگار نمی‌توان کشید.

خرمن ۱۲۹۷ قحطی تهران را پایان داد. مستوفی می‌نویسد که از آغاز خرداد فراوانی آغاز شد و در آغاز تیر بهای نان به سه قران رسید و قحطی به پایان آمد. مستوفی گفت‌وگویی را نیز بازمی‌گوید که در همین روزها با مشارالملک، وزیر مالیه، داشت. به نوشتهٔ او، مشارالملک دربارهٔ کار نان شهر با او رایزنی کرد و مستوفی پاسخ داد که غله‌ای که خدا امسال به این کشور ارزانی داشته، نیازی به هیچ اداره و مدیری ندارد و بهترین روش اداره آن، آزاد گذاشتن حمل و نقل غله است. مستوفی پیشنهاد کرد که دولت تنها بازرسی کوتاهی بر دکان‌های نانوایی بگمارد تا نانواها بر خریداران ستم نکنند. مستوفی می‌افزاید که با آنکه هنوز از بلوک‌های تهران غله‌ای به شهر نرسیده بود، بهای هر خروار از صد و پنجاه تومان به سی و پنج تومان فروافتاده بود.

مستوفی همچنین یادآوری می‌کند که مردم با نزدیک شدن خرمن از کابینهٔ دوم صمصام‌السلطنه چندان ناخرسند نبودند، زیرا رفته‌رفته فهمیده بودند که وثوق‌الدوله نیز برای کار ارزاق و به‌ویژه نان چاره‌ای ندارد و به زودی خرمن می‌رسد و مردم آسوده می‌شوند.

میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله در امرداد ۱۲۹۷ خورشیدی (۲۴۷۷ شاهنشاهی) برای بار دوم رئیس‌الوزرا شد. غنی می‌نویسد که وثوق‌الدوله در نخستین ماه‌های این دوره ابتکار و قاطعیت نشان داد. به نوشتهٔ غنی، وثوق‌الدوله ژاندارمری را نیرو بخشید، دسته‌ای از تروریست‌های تهران را گرفت و اعدام کرد و بازرگانانی را که غله و کالاهای دیگر انبار کرده بودند واداشت که انبارهای خود را بگشایند و کالا را به بهای عادلانه به مردم بفروشند. غنی دستگیری نایب حسین کاشی، راهزنی را که راه‌های جنوب تهران را در دست داشت، از دیگر کارهای همین دوره می‌شمارد.

وثوق‌الدوله کار ارزاق پایتخت را به یک کارگزار بلژیکی سپرد. مستوفی می‌نویسد که موسیو مولیتور، از کارگزاران بلژیکی دولت ایران، در اواخر شهریور ۱۲۹۷ به کوشش وثوق‌الدوله و به رأی کمیسیونی که وثوق‌الدوله برای این کار برگزیده بود، با اختیارات کامل به ادارهٔ ارزاق آمد. محمود جم، مدیرالملک، که بعدها رئیس‌الوزرا شد، به نوشتهٔ غنی در ۱۲۹۸ ادارهٔ انبار و پخش خواربار و غله را بر عهده گرفت.

مستوفی در «شرح زندگانی من» بیانیه‌ای را که وثوق‌الدوله در کارنامهٔ یک‌سالهٔ کابینهٔ خود منتشر کرد، بند به بند نقد می‌کند. وثوق‌الدوله در آن بیانیه وضع کشور را در روز به دست گرفتن کار چنین وصف کرده بود: «سختی ارزاق عمومی در مرکز و ولایات با قیافهٔ فجیع خود حیات هیئت اجتماعیه را تهدید، و قحطی و استیلای امراض چرخ نظام اجتماعی و زندگانی افراد را متوقف» کرده بود.

مستوفی این وصف را نمی‌پذیرد. او می‌نویسد که وثوق‌الدوله و روزنامه‌های هوادارش کوشیدند «این بلای آسمانی» را به ناکارآمدی کسانی نسبت دهند که میان دو دورهٔ رئیس‌الوزرایی وثوق‌الدوله کار کشور را در دست داشتند. مستوفی پاسخ می‌دهد که قحطی زادهٔ خشکسالی و جنگ بود و کابینه‌های پیشین با خرید گران و فروش ارزان هر چه از دستشان برمی‌آمد کردند.

مستوفی کار مولیتور را با شماره می‌سنجد. به نوشتهٔ او، بهای خرید هر خروار گندم از بلوک‌های تهران، بر پایهٔ اعلان‌های خود مولیتور، در شهریور چهل تومان، در مهر سی و پنج تومان، در آبان سی تومان و از آذر تا خرمن بیست و پنج تومان بود. مستوفی میانگین بهای خرید را خرواری سی تومان می‌گیرد و می‌نویسد که ادارهٔ ارزاق همین گندم را خرواری سی و نه تومان به نانوا فروخت. به حساب مستوفی، مردم قحطی‌زدهٔ تهران هر من نان را سه عباسی گران‌تر از بهای تمام‌شدهٔ آن برای دولت خریدند، و این تفاوت در پایان سال دست‌کم به سیصد هزار تومان می‌رسید که می‌بایست در صندوق ادارهٔ ارزاق می‌ماند.

مستوفی می‌افزاید که این سیصد هزار تومان در صندوق نبود و مولیتور در شش ماه هفت کرور و سیصد هزار تومان از خزانه و بانک و خالصه و اربابی تهران گرفت و هزینه کرد. به نوشتهٔ مستوفی، چون از مولیتور حساب خواستند، او حساب نداد و رفت. مستوفی با حسابی ساده نشان می‌دهد که روزی دویست و پنجاه خروار گندم برای نان تهران بس بود و با همان پول می‌شد یک سال نان همهٔ مردم پایتخت را رایگان به خانه‌هایشان رساند.

مستوفی تندترین داوری خود را دربارهٔ روش کار ادارهٔ ارزاق می‌آورد. به نوشتهٔ او، اگر سخت‌گیری‌های کارگزاران وثوق‌الدوله، از بستن دروازه‌ها بر ورود غله تا گرفتن آرد و گندمی که مالکان برای نان خانهٔ خود می‌آوردند، در کار نبود، کار نان شهر خودبه‌خود و بی‌هیچ هزینه‌ای سامان می‌گرفت. مستوفی می‌نویسد که وثوق‌الدوله چنان بر گندم‌دار و چاروادار و نانوا و نان‌خور سخت گرفت که اگر کسی می‌خواست عمداً در کشور قحطی پدید آورد، بهتر از این از عهده برنمی‌آمد.

غنی، برخلاف مستوفی، وثوق‌الدوله را در نخستین ماه‌های کابینهٔ دوم کارآمد می‌داند و گشودن انبارهای محتکران را از کارهای سودمند او می‌شمارد. نقد مستوفی را باید در پرتو دشمنی سیاسی او با وثوق‌الدوله و قرارداد ۱۹۱۹ خواند. مستوفی بیانیهٔ وثوق‌الدوله را پس از امضای آن قرارداد نقد می‌کند و می‌نویسد که وثوق‌الدوله با ماهی سیصد و پنجاه هزار تومان «پیش‌قسط فروش ایران» که از انگلیسی‌ها گرفته بود، کارآمدی نشان داد. بنابراین داوری مستوفی دربارهٔ ادارهٔ ارزاق بخشی از کشمکش بزرگ‌تر بر سر قرارداد است.

در پاییز ۱۲۹۷، همه‌گیری جهانی آنفلوانزا به ایرانِ گرسنه رسید. سایکس می‌نویسد که این بیماری در فارس سخت‌ترین شکل خود را داشت و یک پنجم جمعیت را کشت. به نوشتهٔ سایکس، شیراز ده هزار تن از پنجاه هزار باشندهٔ خود را از دست داد و مردم شهر از نومیدی صدصد به مسجدها می‌خزیدند تا در آنجا بمیرند. سایکس می‌افزاید که مقامات محلی کفن را احتکار کردند و پلیس جنوب بیش از ششصد سرباز بریتانیایی و هندی را در این بیماری از دست داد. به نوشتهٔ سایکس، عبدالحسین میرزا فرمانفرما، والی فارس، خود به سختی جان به در برد.

سایکس در گزارش لشکرکشی برای گشودن راه بوشهر به شیراز می‌نویسد که آنفلوانزا در آغاز مهر ۱۲۹۷ در آنجا نیز پدید آمد. به نوشتهٔ او، مرگ و میر سربازان در آنجا تنها دو درصد بود، در برابر هجده درصد در شیراز، اما مرگ و میر در میان مردم بومی بسیار بیشتر بود.

گرسنگی آشوب به بار آورد. در شهرهای بزرگ مردم گرسنه به نانوایی‌ها و انبارها یورش بردند و در کرمانشاه درگیری تهی‌دستان و پلیس کشته داد. این گزارش‌ها در منابع خوانده‌شدهٔ این مدخل نیامده و در بخش موارد تأییدنشده یاد شده است. آنچه منابع هم‌روزگار به روشنی گواهی می‌کنند، این است که دولت مرکزی در این سال‌ها بر بیشتر ولایت‌ها فرمانی نداشت. وثوق‌الدوله در بیانیهٔ خود می‌نویسد که امنیت در همهٔ نقاط کشور از میان رفته بود، بیشتر ولایت‌ها بی‌حاکم مانده و دستخوش غارتگران محلی شده بودند و قوای تأمینیه در «رقت‌ناک‌ترین احوال» بود.

نویسندگان ایرانی هم‌روزگار قحطی را بیشتر زادهٔ جنگ بیگانگان و ناتوانی دولت می‌دانند و در سهم هر یک از این دو با یکدیگر اختلاف دارند. بهار جابه‌جا شدن خواربار با رفت و آمد سپاهیان بیگانه را در کنار سهل‌انگاری یکی از وزیران مالیه علت آغاز قحطی می‌شمارد. مستوفی خشکسالی، جنگ و آشوب روسیه را علت اصلی می‌داند و کابینه‌های پیش از وثوق‌الدوله را از گناه مبرا می‌کند، اما روش ادارهٔ ارزاق در دوران وثوق‌الدوله را مایهٔ گرانی می‌شمارد. وثوق‌الدوله خود قحطی را میراث کابینه‌های پیشین و نشانهٔ از هم پاشیدن کشور در جنگ می‌خواند.

ناظران بریتانیایی بیشتر بار گناه را بر دوش سپاه روس می‌گذارند. ویلسون رفتار روس‌ها را در غرب ایران سبب فقر و دشمن‌خویی مردم می‌داند و می‌نویسد که بریتانیا از رفتار متحدان روس خود در آبرو آسیب دید. سایکس و ویلسون هر دو از کوشش‌های بریتانیا برای یاری به قحطی‌زدگان، از راه‌سازی دانسترویل تا کمک به روستاییان راه قزوین، یاد می‌کنند. این گزارش‌ها از گرفتن غله و چارپا به دست خود سپاه بریتانیا کمتر سخن می‌گویند.

غنی قحطی را بخشی از رنج بزرگ ایران بی‌طرف در جنگ می‌بیند و از بی‌اعتنایی دولت‌های بزرگ به بی‌طرفی ایران سخن می‌گوید. ارفع در «زیر فرمان پنج پادشاه» شمار قربانیان را دو میلیون از دوازده میلیون می‌آورد و علت را ویران شدن محصولات و خوراک به دست سپاهیان دو سوی جنگ می‌داند. ارفع این فاجعه را زمینهٔ پیدایش خلأ قدرتی می‌شمارد که پس از فروپاشی روسیه، بریتانیا کوشید آن را پر کند.

محمدقلی مجد، دانش‌آموختهٔ دکتری اقتصاد کشاورزی از دانشگاه کرنل، در کتاب «قحطی بزرگ و نسل‌کشی در ایران، ۱۹۱۷ تا ۱۹۱۹» برآوردی بسیار بزرگ‌تر از دیگران به دست داد. مجد بر پایهٔ اسناد وزارت خارجهٔ آمریکا و منابع ایرانی و بریتانیایی شمار قربانیان را هشت تا ده میلیون تن برآورد کرد و فاجعه را نتیجهٔ سیاست‌های اشغالگران، به‌ویژه خرید گستردهٔ خواربار به دست بریتانیا، دانست. مجد ایران را «بزرگ‌ترین قربانی جنگ جهانی نخست» نامید.

ویلم فلور، تاریخ‌نگار هلندی، در ۱۳۸۴ خورشیدی (۲۵۶۴ شاهنشاهی) در مجلهٔ «ایرانین استادیز» این کتاب را بررسی کرد. بیشتر تاریخ‌نگاران دانشگاهی رقم هشت تا ده میلیون را نپذیرفته‌اند، زیرا این رقم با برآوردهای جمعیت ایران در آن روزگار سازگار نیست، و واژهٔ «نسل‌کشی» را که قصد عمدی را می‌رساند، با شواهد موجود اثبات‌شده نمی‌دانند. با این همه، کتاب مجد توجه پژوهشگران را به فاجعه‌ای جلب کرد که تا آن هنگام کمتر کسی به آن پرداخته بود.

برخی منابع، سلطان احمد شاه قاجار را به احتکار غله در سال‌های قحطی متهم کرده‌اند. غنی می‌نویسد که احمد شاه قاجار از نوجوانی غله انبار می‌کرد. به نوشتهٔ غنی، فرانسیس فوربس لیث، افسر پیشین نیروی دانسترویل که بعدها ادارهٔ املاک سردار اکرم، داماد وثوق‌الدوله، را بر عهده گرفت، در کتاب «کیش و مات» از بدنامی احمد شاه قاجار در میان مردم به سبب احتکار غله در جنگ و از لقب «احمد علاف» یاد می‌کند. غنی در جای دیگری می‌نویسد که احمد شاه قاجار از سال آخر جنگ به احتکار و سودجویی متهم بود و این بدنامی تا سال‌ها با او ماند. این اتهام از منابع بیرونی آمده و سند دیوانی آن در منابع این مدخل دیده نشد.