عصر مظفری
نوشتهٔ ساختگی تکفیر اتابک به نام علمای نجف
شاهنشاهی
شهریور ۲۴۶۲
میلادی
سپتامبر ۱۹۰۳
این ورقه بخشی از ابلاغ نظامنامه و تعرفه جدید گمرکی ۱۹۰۳ است. در همان فصل تعرفه، نوشتهای با مهر علمای نجف اتابک را کافر خواند؛ کسروی آن را ساختگی میداند و رسیدن به تهران را پس از رفتن صدر مینویسد.
خلاصه
پس از برافتادن اتابک در آخر شهریور ۱۲۸۲ نوشتهای با مهر علمای نجف پراکنده شد که صدر را کافر میخواند. تاریخ روی ورقه ۲۱ جمادیالثانی ۱۳۲۱ است. کسروی سازندهاش را سید محمدعلی برادر حبلالمتین میداند و آن را فتوای نجف نمیشمارد.
زمینه
کسروی این نوشته را فتوای نجف نمیخواند. میگوید پس از رفتن اتابک در تهران پراکنده شد و سازندهاش سید محمدعلی برادر دارندهٔ حبلالمتین است که در نجف میبود. از خود نوشته ساختگی پیداست. پیکرهها گویا در استانبول برداشته شد. تاریخ روی ورقه ۲۱ جمادیالثانی ۱۳۲۱ است، چند روز پیش از برافتادن صدر در آخر شهریور ۱۲۸۲. کسروی رسیدن به تهران را پیش از رفتن اتابک نشدنی میداند.
چه رخ داد
۱. برافتادن صدر و شایعهٔ تکفیر
افزار اتابک خوشرویی و پول به ملایان کند شده بود. کسانی پول نمیگرفتند. در تهران طباطبایی دشمنی میکرد؛ حاجی شیخ فضلالله نوری تازه از مکه بازگشته با او همراه شد. در نجف آخوند ملا محمدکاظم خراسانی و حاجی میرزا حسین تهرانی نجل خلیل نامه به ایران مینوشتند و رنجیدگی از صدر نشان میدادند. حبلالمتین از اتابک زیان دیده بود. شایعه پراکنده شد که علمای نجف میرزا علیاصغر خان را تکفیر کردهاند و این به دلیری افزود.
کسروی از تاریخ بیداری میآورد که مظفر با درباریان به سکالش نشست و گفت از برداشتن امینالسلطان باک ندارد جز آنکه میترسد رشتهٔ کارها از هم بگسلد. عینالدوله و برادرش سپهسالار زبان دادند که نگذارند رشته بگسلد. آخر شهریور ۱۲۸۲، دههٔ سوم جمادیالثانیه ۱۳۲۱، اتابک از کار افتاد و عینالدوله به نام وزیر اعظم نشست. صدر در ایران نماند و روانهٔ اروپا شد.
۲. متن ساخته؛ کسروی جعل میداند
در همان روزها نوشتهای با مهر و دستینهٔ علمای نجف پراکنده گردید که اتابک را کافر میخواند. کسروی سازنده را سید محمدعلی برادر حبلالمتین میداند. نامهای پای ورقه در چاپ او محمد الشربیانی، محمد کاظم الخراسانی، محمد حسن الماماقانی و نجل میرزا خلیل است. این را سند صدور از حوزه مگیرید.
«باسمه تبارک و تعالی بر قاطبه اهل اسلام سیما ساکنین ایران مخفی نماند که تسلیط کفر واستیلاء اجانب بر نفوس محترمه اسلامیه و بخشیدن حریت بفرقه ضاله بابیه خذلهم الله و اشاعه منکرات و اباحه بیع مسکرات در ایران بحدی رسیده که جای توقف و مجال تأمل باقی نمانده و یوما فیوما در تزاید و آنچه در مقام تدبیر و دفع این غوایل هائله شده اثری ندیدیم و این نیز بر ما ثابت و محقق گردید که تمام این مفاسد مستند بشخص اول دولت علیه ایران میرزا علی اصغر خان صدر اعظم است و پادشاه اسلام اعلیحضرت مظفرالدین شاهنشاه ایران خلدالله ملکه در نهایت دین داری و رعیت پروری و غایت اهتمام را در حفظ حدود مسلمین داشته و دارد و تمام این مفاسد را این شخص خاین دولت و ملت اسلام بران ذات اقدس اغفال نموده چاره جز اظهار ما فی الضمیر ندیدیم – لهذا بر حسب تکلیف شرعی و حفظ نوامیس اسلامی که بر افراد مسلمین فرض عین است به خباثت ذاتی و کفر باطنی و ارتداد ملی او حکم نمودیم تا قاطبه مسلمین و عامه مؤمنین بدانند که از این و بعد مس با رطوبت میرزا علی اصغر خان جایز نیست و اوامر و نواهی او مثل اوامر و نواهی جبت و طاغوت است و در زمرهٔ انصار یزید بن معاویه محشور خواهد بود»
تاریخ نوشته ۲۱ جمادیالثانی ۱۳۲۱ است. کسروی میگوید یک نوشته در چند روز در نجف فراهم آید، در استانبول یا شهری دیگر پیکره بردارد، به تهران برسد و نتیجه دهد نشدنی است. بیگمان پس از رفتن اتابک به تهران رسیده. گفتگوی تکفیر را دشمنان از پیش پراکنده بودند و علمای نجف نیز بیزاری مینمودند؛ از این رو در برابر نوشتهٔ ساخته خاموشی گزیدند.
پیامد
کسروی این ورقه را از انگیزههای برافتادن میشمارد و همزمان زمان رسیدنش را پس از عزل میگذارد. عینالدوله شیخ یحیی را از اردبیل بازگرداند و ورود حبلالمتین را آزاد کرد. کسروی میگوید روزنامه خود را به صدر جدید فروخت. چوب طلبهها در مهر همان سال داستان جداست و اینجا گسترده نمیشود.
سالشمار
شهریور ۱۲۸۲
شاهنشاهی شهریور ۲۴۶۲
میلادی سپتامبر ۱۹۰۳
شهریور ۱۲۸۲
عزل اتابک؛ پراکندن نوشتهٔ ۲۱ جمادیالثانی؛ کسروی جعل میداند.
داوری منابع
کسروی متن تکفیر را که به نام علمای نجف پراکنده شد نقل میکند و آن را ساختگی میداند. سازندهاش را سید محمدعلی، برادر صاحب حبلالمتین، میشمارد. تاریخ روی نوشته را چند روز پیش از برافتادن اتابک میبیند و رسیدن آن به تهران را پس از رفتن او ممکن میداند.
دوره
پادشاه
کسان
- میرزا علیاصغرخان امینالسلطانصدراعظم سهپادشاه قاجار؛ کشتهٔ بهارستان
آماج نوشته؛ آخر شهریور از کار افتاد و به اروپا رفت. کسروی تکفیر را پس از رفتن او در تهران میبیند.
- ملا محمدکاظم آخوند خراسانیپشتیبان نجفی مشروطه
نام و مهر او روی ورقه است؛ کسروی مهر را حجت صدور از نجف نمیگیرد. رنجیدگی واقعی او از اتابک را جدا مینویسد.
- مظفرالدینشاهشاه فرمان و قانون اساسی
اتابک را برداشت؛ به روایت تاریخ بیداری در کسروی گفته بود از برداشتن باک ندارد جز گسستن رشتهٔ کار.