برو به محتوا
شیر و خورشید

گاهنامهٔ مشروطه

عصر مظفری

ابلاغ نظام‌نامه و تعرفه جدید گمرکی ۱۹۰۳
هجری شمسی

۲۳ بهمن ۱۲۸۱

شاهنشاهی

۲۳ بهمن ۲۴۶۱

میلادی

۱۲ فوریه ۱۹۰۳

رویداد فرعی و زمینه‌ایاقتصادی

این ورقه بخشی از فلک کردن تجار قند توسط علاءالدوله در تهران است. تعرفهٔ نوز همان خشم بازار را ساخت که سه سال بعد در فلک تجار قند به خیابان آمد.

خلاصه

توشیح تعرفه جدید گمرکی نوز، لغو عوارض راهداری محلی، افزایش تعرفه بر کالاهای تجار ایرانی و غیرروسی، و اعتصابات گسترده بازرگانان در لنگه، شیراز و تبریز.

زمینه

وام‌های روس خزانه را به درآمد گمرک گرو بست. ژوزف نوز بلژیکی گمرک را از اجارهٔ حکام به ادارهٔ دولتی بدل کرد و در ۲۳ بهمن ۱۲۸۱ فرمان تعرفه را به مهر مظفرالدین‌شاه رساند. تجار ایرانی تا آن روز با رشوه و تغییر نام کالا از عوارض می‌گریختند. اجرای دقیق همان ارقام کاغذی، بازار لنگه و شیراز و تبریز را به هم زد و نوز را نوکر روس خواندند. گفتار سیزدهم و چهاردهم همین گره را مبدأ خشم بازار می‌گذارد.

چه رخ داد

۱. تمرکز گمرک و وزارت نوز

امین‌الدوله سه مستشار بلژیکی آورد: نوز، پریم و تونیس. نوز در ۲۵ اسفند ۱۲۷۶ به تهران رسید. برنامهٔ او معافیت صادرات، بازنگری ترکمانچای، حمایت از تولید داخل و عوارض سنگین بر تجمل بود. امین‌السلطان چون وثیقهٔ وام روس گمرک بود با او همراه شد. پریم در تبریز درآمد یک‌ساله را از یک میلیون و صد هزار تومان به یک میلیون و پانصد هزار رساند، بی‌آنکه هنوز تعرفه عوض شده باشد. در ۱۲۸۰ پست و ضرابخانه هم به بلژیکی‌ها رفت. تابستان ۱۲۸۱، در سفر دوم فرنگ شاه، نوز وزیر گمرکات شد: نخستین غیر ایرانی در کابینهٔ ایران نوین.

۲. فرمان ۱۵ ذی‌القعده و لغو راهداری حکام

متن فرمان در منتخب‌التواریخ مظفری مانده است. بند چهارم راهداری و قپان‌داری ولایات را برای همیشه برداشت و حق عوارض جادهٔ شوسه را به فرمان پایتخت سپرد:

«فصل ۴: نظر به ادای حقوق گمرکی مقرره در فصل سابق‌الذکر حقوق راهداری و خانات و میدان و قپان‌داری و یا سایر عوارض دیگر که سابق بر این در جزو گمرکات اجاره داده می‌شد، بکلی موقوف و ابدالدهر احدی از حکام و غیره هرکه باشد حق ایجاد و وصول این قبیل مالیات و عوارض را نخواهد داشت و همینطور راهداریهایی که در داخله مملکت برای حفظ طرق و شوارع وصول و دریافت می‌شد بالمره منسوخ و هیچکس حق اخذ آن را به هیچ اسم و رسم ندارد.»

تجار می‌بایست از این بند شاد شوند. شاد نشدند. شفافیت مسیر فرار را بست. لمبرت مولیتور در بندر لنگه فرمان را خواند و فردای آن اعتصاب دید. سیدی با عمامهٔ سبز گفت قانون را نمی‌شناسند. در شیراز تجار به تهران و بوشهر تلگراف زدند. علاءالدوله، حاکم فارس، سید محمد فال‌اسیری را ترساند و شورش را در نطفه کشت. در تبریز اعتراض به پریم با خشم از وام روس در هم آمیخت و به خشونت خیابان رسید.

پیامد

تعرفه نوز را به هدف شمارهٔ یک بازار بدل کرد. عکس بالماسکه و فلک تجار قند همان نفرت را به منبر و مسجد شاه برد. سقوط امین‌السلطان در شهریور ۱۲۸۲ این گره را نبُرید؛ عین‌الدوله نوز را نگه داشت.

سال‌شمار

  1. ۲۵ اسفند ۱۲۷۶

    شاهنشاهی ۲۵ اسفند ۲۴۵۶

    میلادی ۱۶ مارس ۱۸۹۸

    ورود نوز به تهران

    آغاز اصلاح بایگانی گمرک و گزارش سه‌ماهه به صدراعظم.

  2. ۲۳ بهمن ۱۲۸۱

    شاهنشاهی ۲۳ بهمن ۲۴۶۱

    میلادی ۱۲ فوریه ۱۹۰۳

    ابلاغ فرمان تعرفه

    توشیح ۱۵ ذی‌القعده ۱۳۲۰ و لغو راهداری حکام ولایات.

داوری منابع

احمد کسروی — تاریخ مشروطهٔ ایران
داستان نوز

کسروی تعرفه ۱۹۰۳ را مایه زیان بازرگانان ایرانی و سرآغاز همبستگی بازار علیه نوز می‌داند.

دوره

پادشاه

کسان