مجلس مؤسسان ۱۳۰۴ و سپردن سلطنت مشروطه به رضا شاه پهلوی

مستوفی متن برنامهٔ رسمی گشایش مجلس را، با امضای «کفیل ریاست وزراء - فروغی - (محمد علی)»، به طور کامل در خاطرات خود آورده است. این برنامه با این عبارت آغاز می‌شد: «چون بر حسب ارادهٔ بندگان والاحضرت اقدس دامت عظمته، مجلس موسسان روز یکشنبهٔ ۱۵ آذرماه ۱۳۰۴ افتتاح می‌یابد». موکب رئیس حکومت موقت از خیابان سپه، خیابان باب همایون، خیابان میدان ارگ و باغ وزارت فواید عامه به محل مجلس می‌رفت. در ساعت یک بعد از ظهر نیروهای نظامی در مسیر صف کشیدند. پنجاه آژان سوار، سواران نیزه‌دار و گروهی از فرماندهان ارتش، از جمله امیرلشکر عبدالله‌خان امیرطهماسبی، امیرلشکر احمدآقاخان، امان‌الله میرزا رئیس ارکان حرب، علی‌آقاخان نقدی، مرتضی‌خان، سرهنگ کریم‌آقاخان بوذرجمهری و سرهنگ محمدخان درگاهی، همراه موکب بودند و صد تن گارد پشت سر آنان حرکت می‌کردند.

برنامه شلیک توپ را نیز با دقت معین کرده بود: یک تیر هنگام سوار شدن رئیس حکومت موقت، سه تیر هنگام رسیدن موکب به میدان سپه و یک تیر هنگام ورود به مجلس. ورود موکب به باغ وزارت فواید عامه برای ساعت دو و بیست دقیقهٔ بعد از ظهر پیش‌بینی شده بود. هیئت وزیران در جلوی اتاق مخصوص به پیشواز می‌ایستادند و رئیس حکومت موقت ده دقیقه در اتاق مخصوص می‌آسود. در ساعت دو و نیم، محمود جم اعلام ورود می‌کرد و همهٔ حاضران برمی‌خاستند. هنگام ورود رئیس حکومت موقت پرچم مخصوص سلطنتی را بر فراز عمارت برمی‌افراشتند و در هنگام نطق چهارده تیر توپ شلیک می‌کردند.

محل مجلس تکیهٔ دولت بود، همان بنای مدوری که در دورهٔ قاجار صحنهٔ تعزیه‌خوانی‌های رسمی بود. هدایت، که خود در آن روز حاضر بود، می‌نویسد که سکوی میانهٔ تکیه را که صحنهٔ تعزیه بود آراستند و جلسه‌های مجلس مؤسسان روی همان سکو برپا می‌شد. به گزارش مستوفی، نمایندگان در جلوی غرفهٔ بزرگ تکیه نشستند، غرفه‌ها به مدعوان اختصاص داشت و میانهٔ جایگاه از آن روحانیان بود. مستوفی خود از جملهٔ مدعوان بود و از یکی از غرفه‌ها جلسه را نظاره می‌کرد.

هدایت از جایی ایستاده بود که در روزهای تعزیه جایگاه کامران میرزا، شاهزادهٔ قاجار، بود. او می‌نویسد که امید و یأس در چهرهٔ حاضران پیدا بود و خوش‌بینان و بدبینان با یکدیگر نگاه رد و بدل می‌کردند. هدایت گمان می‌برد که رضاخان شاید در جوانی بارها در همین جایگاه قراول ایستاده بود، و از خود می‌پرسید سربازی که به کفایت خود به وزارت جنگ رسیده است با «سیاست پیچیدهٔ همسایگان» چه خواهد کرد. او سپس آیه‌ای از قرآن را به یاد آورد که می‌گوید چه بسا چیزی را ناخوش بدارید و خیر شما در آن باشد.

محمود جم، که به تعبیر مستوفی همچون رئیس تشریفات کنار در ورودی ایستاده بود، ورود رئیس حکومت موقت را اعلام کرد. سردار سپه از پله‌های سکو بالا آمد، از علما احوال‌پرسی کرد، رو به غرفهٔ بزرگ ایستاد و در حالی که روحانیان در دو سوی او جای داشتند نطق گشایش را خواند. او در این نطق یادآوری کرد که مجلس شورای ملی، که به موجب قانون اساسی نمایندهٔ همهٔ مردم ایران است، به حکم ضرورت و در پیروی از خواست ملت، سلطنت را از دودمان قاجار گرفت، ریاست حکومت را موقتاً به او سپرد و گردآمدن مجلس مؤسسان را برای تعیین تکلیف قطعی لازم دانست.

رئیس حکومت موقت سپس گفت که بر پایهٔ تصمیم مجلس شورای ملی ملت را به گزینش نمایندگان خود فراخوانده و ملت آنان را برگزیده است، و اینک ادای این وظیفه را، که آن را «معظم‌ترین وظائف ملی و مملکتی» خواند، به آنان می‌سپارد. او از نمایندگان خواست که صلاح و خیر کشور را در نظر بگیرند و افزود که چون «طول مدت بی‌تکلیفی» ممکن است برای کشور «جلب مضرات و مفاسد» کند، باید تا جای ممکن در انجام وظیفهٔ خود شتاب کنند. نطق با آرزوی توفیق نمایندگان از درگاه خداوند پایان یافت. غنی نیز در گزارش خود بر همین تأکید سردار سپه بر شتاب انگشت می‌گذارد.

مستوفی می‌نویسد که سردار سپه پس از نطق، اندکی با حاج امام جمعهٔ خویی و میرزا سید محمد بهبهانی، دو تن از روحانیان سرشناس تهران، گفت‌وگو کرد و بیرون رفت و مدعوان نیز نمایندگان را تنها گذاشتند و از تکیه بیرون آمدند. حضور روحانیان بلندپایه در دو سوی رئیس حکومت موقت، و گشایش مجلس به ریاست یک مجتهد، نشانه‌ای آشکار از کوشش دولت برای جلب همراهی روحانیان بود. این کوشش با محتوای اعلامیهٔ ۱۱ آبان، که غنی آن را خطاب به روحانیان می‌داند، هم‌خوان است.

پس از رفتن مدعوان، شیخ محمدحسین مجتهد یزدی، که سالخورده‌ترین نماینده بود، به ریاست سنی بر کرسی نشست و مجلس را «بنام خدا و توجه اولیای دین» گشود. جوان‌ترین نمایندگان کار منشی‌گری را بر عهده گرفتند. نمایندگان شعبه‌های چهل‌نفری را با قرعه‌کشی معین کردند و جلسه برای تنفس تعطیل شد. پس از تنفس، نمایندگان میرزا صادق‌خان صادق (مستشارالدوله) را به ریاست دائمی برگزیدند. دولت‌آبادی از مستشارالدوله در شمار نمایندگان تندروی آذربایجان در نخستین سال‌های مشروطه یاد می‌کند و ریاست او پیوندی نمادین میان این مجلس و نخستین روزهای مشروطه پدید می‌آورد. هدایت نیز ریاست او را تأیید می‌کند.

مجلس در جلسهٔ دوم به گزینش دیگر اعضای هیئت رئیسه پرداخت. مستوفی بیات را نایب رئیس می‌خواند و میرزا شهاب کرمانی، شیروانی، اصفهانی و شاهرودی را در شمار منشیان، و صدرالتجار، ارباب کیخسرو، دست‌غیب و مدیر روزنامهٔ «گلستان» را در شمار منشیان و مباشران نام می‌برد. مستوفی در پانویسی میرزا شهاب کرمانی را پدر دکتر مظفر بقایی و «بسیار مرد خوبی» می‌خواند. او می‌افزاید که خود نیز در این جلسه، همچون برخی دیگر، «مثل تماشاچی» ماند تا گزینش هیئت رئیسه را ببیند. غنی، بر پایهٔ منبعی دیگر، حسین دادگر (عدل‌الملک) را نایب رئیس مجلس مؤسسان می‌خواند. جلسهٔ سوم به رسیدگی به اعتبارنامه‌ها و کارهای مقدماتی گذشت.

بحث‌های درونی مجلس مؤسسان در منابع این نوشتار جز به اشاره نیامده است. غنی گزارش می‌دهد که چند تن از نمایندگان می‌خواستند به تاج‌وتخت اختیاراتی بیش از آنچه قانون اساسی معین کرده بود بدهند. بحث دیگری نیز بر سر این بود که سلطنت موروثی باشد یا مجلس آن را تنها برای دوران زندگی رضاخان به او بسپارد. به نوشتهٔ غنی، مجلس به هیچ‌یک از این دو پیشنهاد ترتیب اثر نداد. نتیجه آن شد که اصل‌های تازه تنها جای خاندان قاجار را به خاندان پهلوی دادند و ساختار پادشاهی مشروطه، با همهٔ محدودیت‌هایی که قانون اساسی برای پادشاه نهاده بود، دست‌نخورده ماند. این نکته در داوری دربارهٔ مجلس مؤسسان اهمیت دارد، زیرا مجلس می‌توانست، و برخی از اعضایش می‌خواستند، راه را برای پادشاهی با اختیارات گسترده‌تر باز کند و چنین نکرد.

مجلس مؤسسان در جلسهٔ چهارم، در ۲۱ آذر ۱۳۰۴ خورشیدی، برابر با ۱۲ دسامبر ۱۹۲۵ میلادی، به اصل کار پرداخت و اصل‌های ۳۶، ۳۷، ۳۸ و ۴۰ متمم قانون اساسی را با متن تازه جایگزین کرد. مستوفی متن این چهار اصل را به این شرح آورده است.

اصل ۳۶ سلطنت مشروطهٔ ایران را «از طرف ملت بوسیلهٔ مجلس مؤسسان بشخص اعلیحضرت شاهنشاه رضا شاه پهلوی» تفویض کرد و آن را «در اعقاب ایشان نسلاً بعد نسل» برقرار ساخت. عبارت «از طرف ملت» در این اصل اهمیت داشت، زیرا سرچشمهٔ مشروعیت دودمان تازه را ملت می‌شمرد و نهاد واسطه را مجلس مؤسسان معرفی می‌کرد.

اصل ۳۷ ولایت‌عهد را از آنِ پسر بزرگ پادشاه دانست به شرط آنکه مادرش «ایرانی‌الاصل» باشد. اگر پادشاه فرزند پسر نداشت، ولیعهد به پیشنهاد پادشاه و تصویب مجلس شورای ملی معین می‌شد، «مشروط بر آنکه آن ولیعهد از خانوادهٔ قاجار نباشد». اگر پس از آن فرزند پسری برای پادشاه به دنیا می‌آمد، ولایت‌عهد به حق از آنِ او بود.

اصل ۳۸ مقرر کرد که ولیعهد در هنگام انتقال سلطنت تنها هنگامی می‌تواند شخصاً پادشاهی را بر عهده گیرد که بیست سال شمسی داشته باشد. اگر به این سن نرسیده بود، مجلس شورای ملی نایب‌السلطنه‌ای «غیر از خانوادهٔ قاجار» برای او برمی‌گزید. اصل ۴۰ نیز نایب‌السلطنه را موظف کرد که پیش از آغاز کار سوگند یادشده در قانون اساسی را یاد کند. مجلس اصل‌های پیشین را «منسوخ و ملغی» اعلام کرد.

دو نکته در این اصل‌ها شایان توجه است. نخست، شرط «ایرانی‌الاصل» بودن مادر ولیعهد، که در متن پیشین نبود و دودمان تازه را آشکارا به هویت ایرانی پیوند می‌داد. دوم، کنار گذاشتن صریح خاندان قاجار از ولایت‌عهد و نیابت سلطنت، که هرگونه بازگشت آن خاندان را از راه قانونی می‌بست. با این همه، اصل‌های تازه جز همین دو محرومیت، کیفر یا محرومیت دیگری برای شاهزادگان قاجار پیش‌بینی نکرد.

غنی می‌نویسد که از ۲۶۰ نماینده ۲۵۷ تن به اصلاحات رأی موافق دادند و سه تن رأی ممتنع دادند. این سه تن سلیمان میرزا اسکندری و دو تن از یاران سوسیالیست او بودند. سلیمان میرزا، به گزارش غنی، استدلال کرد که هرچند او و حزبش با شور از سردار سپه و اصلاحاتش پشتیبانی کرده‌اند، اصول سوسیالیستی و جمهوری‌خواهانه‌اش به او اجازه نمی‌دهد که برپایی پادشاهی را تأیید کند. موضع سلیمان میرزا از آن رو درخور توجه است که مخالفت او نه از سر هواداری از دودمان قاجار، بلکه از سر اعتقاد به جمهوری بود.

مجلس مؤسسان در همان جلسهٔ چهارم، بر پایهٔ نظامنامهٔ داخلی‌ای که پیش‌تر تنظیم کرده بود، هیئتی سی‌وشش‌نفره را با قرعه از میان نمایندگان برگزید تا اصل‌های چهارگانهٔ اصلاحی را به «اعلیحضرت شاهنشاه پهلوی» ابلاغ کند. جلسهٔ پنجم برای تصویب صورت جلسهٔ پیشین برپا شد. نمایندگان صورت جلسهٔ ۲۱ آذر را تصویب کردند و رئیس مجلس مؤسسان در ظهر ۲۲ آذر ۱۳۰۴، برابر با ۱۳ دسامبر ۱۹۲۵ میلادی، پایان کار مجلس را اعلام کرد. کار مجلس، از گشایش تا پایان، تنها هشت روز به درازا کشید.

هواداران دودمان پهلوی مجلس مؤسسان را بیان ارادهٔ ملت و پایان دوره‌ای از ناامنی و ناتوانی دولت می‌دانستند. شیخ محمدعلی طهرانی، نمایندهٔ مجلس شورای ملی، در جلسهٔ ۲۲۸ مجلس، در ۲۶ آذر ۱۳۰۴، تنها چهار روز پس از پایان کار مجلس مؤسسان، از «این موقع که سلطنت حقا از طرف ملت به اعلیحضرت پهلوی تفویض شده» سخن گفت. او از دولت خواست که استخوان‌های کریم‌خان زند را، که به گفتهٔ او آقامحمدخان قاجار در زیر تخت مرمر به خاک سپرده بود تا هر بار بر تخت می‌نشیند پا بر آن بگذارد، بیرون آورد و در جایی درخور احترام دفن کند. هدایت نیز در گزارش خود از این روزها می‌نویسد: «قاجاریه از بین رفتند و کریم خان گور بگور افتاد». این پیشنهاد نشان می‌دهد که هواداران دودمان تازه آن را با بازگرداندن احترام به گذشتهٔ ایرانی پیوند می‌دادند.

محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم»، کتاب خاطرات و اندیشه‌های سیاسی خود، می‌فرماید که مجلس پادشاهی را که در اروپا «بگردش و مسافرت مشغول بود» از سلطنت خلع کرد و پدرش را شاهنشاه ایران اعلام کرد. شاهنشاه آریامهر در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که پس از رأی مجلس به برکناری قاجاریه، انتخاب مجلس مؤسسان در پی آمد و این مجلس «تنها با چهار رأی منفی» تاج دوهزاروپانصدسالهٔ ایران را به رضاخان سپرد. محمدرضا شاه پهلوی همچنین در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که پدرش با همهٔ عنوان‌های کهن پادشاهی، چه هنگام بار دادن به شخصیت‌های خارجی و چه هنگام سخن گفتن با فرزندش، دوست داشت خود را «سربازی ساده» بشمارد.

در دیدگاه هواداران، مهم‌ترین دستاورد مجلس مؤسسان این بود که دگرگونی دودمان را از راهی قانونی، با نهادی که خود قانون اساسی مشروطه برای چنین کاری پیش‌بینی‌پذیر می‌کرد، به انجام رساند و نظام مشروطه را برنینداخت. سردار سپه، به جای جمهوری یا کودتایی تازه، پادشاهی مشروطه را با همان قانون اساسی و همان مجلس شورای ملی پذیرفت و مجلس مؤسسان، چنان‌که غنی می‌نویسد، به خواست کسانی که اختیارات بیشتری برای پادشاه می‌خواستند تن نداد.

منتقدان معاصر بیش از آنکه با خود پادشاهی سردار سپه مخالف باشند، شیوهٔ برگزاری کار را نقد می‌کردند. مستوفی، که در دورهٔ پهلوی نیز به خدمت دولت درآمد، صریح‌ترین گواهی را دربارهٔ انتخابات به جا گذاشته است و می‌نویسد که «درحقیقت دولت نام هر کس را میخواست از صندوق بیرون میکشید». او با این همه از حضور شمار زیادی از اشخاص سرشناس در مجلس یاد می‌کند و گزارشش از آیین گشایش لحنی آرام و توصیفی دارد.

هدایت در یادداشت خود دربارهٔ پایان کار با عبارتی تند می‌نویسد که رضاخان پس از «سه سال کشمکش و توسلات گوناگون» و خستگی مردم از «اوضاع بوقلمون» «تخت سلطنت را تصرف کرد». او در همان بند امید عمومی را نیز ثبت می‌کند و می‌نویسد که «آرزوها در سینه‌ها انباشته و نهال امید در دل‌ها کاشته» بود و انتظار می‌رفت درخت آرزوها «ازهار افکار سی‌ساله» را به بار آورد. هدایت پیامد سیاسی دگرگونی را نیز در یک جمله خلاصه می‌کند: «از این تاریخ رای رای پهلوی است». هدایت، به نوشتهٔ غنی، از جوانی در دربار ناصرالدین شاه خدمت کرده و در نوشتن نخستین قانون‌های انتخابات مشروطه همکاری داشت. داوری دوگانهٔ او، که هم امید را می‌بیند و هم تمرکز قدرت را، نمونهٔ نگاه بسیاری از رجال کارکشتهٔ آن روزگار است.

دولت‌آبادی گزارشی کوتاه و تلخ از مجلس مؤسسان دارد. او این مجلس را «مجلس عالی» می‌خواند و می‌نویسد که آن مجلس لایحه‌ای را که در ۹ آبان در مجلس شورای ملی تصویب شده بود «تثبیت و تأیید» کرد. دولت‌آبادی، که خود در ۹ آبان در مجلس ماند و با ماده واحده مخالفت کرد، کار مجلس مؤسسان را ادامهٔ همان تصمیم ۹ آبان می‌دید و نه تصمیمی مستقل.

سلیمان میرزا اسکندری و دو یار سوسیالیست او از جای دیگری به موضوع می‌نگریستند. آنان از اصلاحات سردار سپه پشتیبانی می‌کردند، اما با برپایی هر گونه پادشاهی، چه قاجار و چه پهلوی، به دلیل اعتقاد به جمهوری مخالف بودند. موضع آنان یادآور طرح جمهوری سال پیش بود که با مخالفت روحانیان و بخش بزرگی از افکار عمومی کنار رفته بود.

غنی، که کتابش بر اسناد دیپلماتیک بریتانیا و آمریکا تکیه دارد، کنترل انتخابات را آشکارا ثبت می‌کند، اما از کارآمدی دولت تازه و انتخاب‌های سنجیدهٔ رضا شاه پهلوی، به‌ویژه گماشتن داور و تیمورتاش، با ستایش یاد می‌کند. او گزینش فروغی به ریاست وزرایی را نشانهٔ کوشش رضا شاه پهلوی برای نمایاندن ثبات و پیوستگی می‌داند و می‌نویسد که فروغی پیش‌تر نیز رئیس‌الوزرا بود و در همان جایگاه ماند.

عباس میلانی، تاریخ‌نگار و نویسندهٔ زندگی‌نامهٔ «شاه»، از یادداشتی بریتانیایی یاد می‌کند که «وزیر» در حاشیهٔ گزارش تصمیم مجلس مؤسسان نوشت و در آن دودمان تازه را، اگر از نسل نخست بگذرد، «کاملاً ایرانی» می‌خواند، در حالی که قاجاریه را «ترک» می‌شمرد. میلانی می‌افزاید که در حقیقت صدها سال از فرمانروایی یک خاندان ایرانی‌تبار بر ایران می‌گذشت، زیرا صفویه و قاجاریه، به تعبیر او، هر دو «ترک» بودند. این نکته با شرط «ایرانی‌الاصل» بودن مادر ولیعهد در اصل ۳۷ هم‌خوان است و نشان می‌دهد که مجلس مؤسسان به هویت ایرانی دودمان تازه آگاهانه وزن می‌داد.

البته آقایان محترم از علل پیش‌آمدهائیکه باعث انعقاد مجلس مؤسسان گردیده‌است اطلاع کامل دارند و میدانند که مجلس شورای ملی، که بموجب قانون اساسی نمایندهٔ قاطبهٔ اهالی مملکت ایرانست، در حسب ضرورت و برای متابعت میل و افکار ملت، که در تمام ایران ابراز و اظهار شده بود… سلطنت را از سلسلهٔ قاجاریه منتزع نموده، ریاست حکومت مملکت را موقتاً بعهدهٔ اینجانب محول ساخته و انعقاد مجلس مؤسسان را برای تعیین تکلیف قطعی امر لازم و مقتضی دانست… اینک بعون‌الله و توفیقه ادای این وظیفه را، که معظم‌ترین وظائف ملی و مملکتی است، برحسب رأی ملت بشما واگذار نموده و شما را دعوت میکنم که صلاح و خیر مملکت را در نظر گرفته… چون در این امر حساس طول مدت بی‌تکلیفی برای مملکت ممکن است جلب مضرات و مفاسد نماید، مقتضی است حتی‌الامکان در انجام وظیفه تسریع نمائید. در خاتمه امیدوارم خداوند تبارک و تعالی شما را موفق و مؤید بدارد.

سلطنت مشروطهٔ ایران از طرف ملت بوسیلهٔ مجلس مؤسسان بشخص اعلیحضرت شاهنشاه رضا شاه پهلوی تفویض شده و در اعقاب ایشان نسلاً بعد نسل برقرار خواهد بود.

ولایتعهد با پسر بزرگ پادشاه که مادرش ایرانی‌الاصل باشد خواهد بود. درصورتیکه پادشاه اولاد ذکور نداشته باشد تعیین ولیعهد برحسب پیشنهاد شاه و تصویب مجلس شورای ملی بعمل خواهد آمد. مشروط برآنکه آن ولیعهد از خانوادهٔ قاجار نباشد ولی درموقعیکه فرزند ذکور برای پادشاه بوجود آمد حقاً ولایت عهد با او خواهد بود.

مردم چون قبل از وقت فهمیده بودند که دولت در هرحال مقصود خود را پیش خواهد برد در انتخابات نمایندگان علاقه‌ای نشان ندادند. از کاندیداها هم چون میدانستند جز چند روز صرف وقت اینکار فائده‌ای ندارد علاقه‌ای باینکه خود را پیش بیندازند بروز نکرد. درحقیقت دولت نام هر کس را میخواست از صندوق بیرون میکشید. معهذا عده زیادی از اشخاص متعین از مرکز و ولایات انتخاب شده بودند.

چون حوصله نبود جماعتی بسمت مؤسسان دعوت شدند که فی التأخیر آفات، آنچه شد خیر بود یا نبود غیب نمی‌شد دانست، جوجه را پائیز می‌شمارند.

روز افتتاح مجلس با حضور رضاخان من در کناری ایستاده بودم و تماشای احوال می‌کردم. امید و یأس در فکر حاضرین از رخساره‌ها پیدا بود. خوش‌بین و بدبین مبادلهٔ نظر می‌کردند. محلی که من ایستاده بودم کنار طاقنمائی بود که در اوقات تعزیه کامران میرزا می‌نشست و شاید درین محل مکرر رضاخان قراول ایستاده بود. منظرهٔ روی سکو عجیب بنظر می‌آمد و فکر می‌کردم سربازی… بکفایت بدرجهٔ وزارت جنگ رسیده است با سیاست پیچیدهٔ همسایگان چه خواهد کرد.

رضاخان رئیس الوزراء پس از سه سال کشمکش و توسلات گوناگون و خستگی اهالی از اوضاع بوقلمون تخت سلطنت را تصرف کرد و تاج گذاری به ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ محول گشت. ذکاءالملک مأمور تشکیل کابینه شد. آرزوها درسینه‌ها انباشته و نهال امید در دلها کاشته. انتظار میرود درخت آمال ازهار افکار سی‌ساله را به بار بیاورد.

از این تاریخ رای رای پهلوی است. وزراء رافعی بین وزارتخانه و شاه، نقیر و قطمیر باید بعرض برسد و آنچه امر شد اطاعت میشود.

سردار سپه بعد از این روز تا روز انعقاد مجلس عالی خلق و خو و آمیزش خود را با مردم چندان تغییر نمیدهد و متحصنین را با مهربانی از خانه خود و از مدرسهٔ نظام خارج مینماید و بلافاصله بتهیهٔ تشکیل مجلس عالی میپردازند و طولی نمیکشد که با وسایل نقلیهٔ نظامی جمعی از رؤسای روحانی درجهٔ اول از تجار و اعیان و معاریف ولایات بتهران رسیده… در تکیهٔ دولت یک مجلس عالی تشکیل شده آن مجلس لایحه‌ئی را که در نهم آبان در مجلس شورایملی تصویب شده تثبیت و تأئید مینماید.

در این موقع که سلطنت حقا از طرف ملت به اعلیحضرت پهلوی تفویض شده و در این موقع که احساسات ایرانی نسبت به خادمین قدیم از سلاطین فوق العاده است بنده تقاضا می‌کنم… که از دولت حاضر بخواهند که این استخوانهای پر از شهامت و شجاعت و وطن پرستی و اسلامیت را از این مکان بیرون بیاورند و به یک مکان مقدس که قابل برای احترام باشد دفن کنند.

برحسب اجازه مجلس مقدس شورای ملی باستحضار خاطر آقایان محترم میرسانم که اعلیحضرت همایون شاهنشاه پهلوی بعد از آنکه هیئت سابق حسب الرسم مستعفی و منحل شد بنده را مفتخر فرمودند و مأمور فرمودند باینکه هیئت وزرای جدید را تشکیل بدهم… در اصول مسائل سیاست مملکتی کابینه حالیه تعقیب رویه کابینه سابق را خواهد کرد.

جالبترین خاطرهٔ دوران طفولیت من روزی است که پدرم با مراسم بسیار باشکوهی بعنوان «رضاشاه پهلوی» تاج شاهنشاهی برسر نهاد و من نیز بولایتعهدی برگزیده شدم. مراسم مجلل و بی‌نظیر تاجگذاری در تالار قصر گلستان و تخت طاوس باشکوه و تشریفات باستانی انجام گرفت و ابهت و عظمت آن منظره در من که در آن ایام شش سال بیش نداشتم تأثیر شگرف داشت.

روزیکه پدر من تاجگذاری کرد طبق رسوم کهن و باستانی ایران عناوین شاهنشاه و ظل‌الله «مؤید بتأییدات الهی» و «قبلهٔ عالم» ویژهٔ وی گشت ولی درهمان هنگام سلطنت چه آنگاه که شخصیت‌های خارجی را بار میداد و یا آنگاه که بامن صحبت میکرد خوش داشت که خویشتن را سربازی ساده شمارد.

بر این پایه، در ۳۱ اکتبر ۱۹۲۵ مجلس ما به برکناری دودمان قاجار رأی داد. انتخاب مجلس مؤسسان در پی آمد و این مجلس، تنها با چهار رأی منفی، تاج دوهزاروپانصدسالهٔ ایران را به سرفرماندهٔ کل رضاخان سپرد.

متن اصلی"Accordingly, on October 31, 1925, our parliament voted the Qajar dynasty out of power. Election of a constituent assembly followed and with only four nay votes, it handed the 2,500-year old Persian crown to generallissimo Reza Khan."

از ۲۶۰ نماینده، ۲۵۷ تن به اصلاحات قانون اساسی رأی موافق دادند و سه تن رأی ممتنع دادند. سلیمان میرزا و دو تن از همکاران سوسیالیستش رأی ممتنع دادند. او استدلال کرد که هرچند خود و حزبش با شور از رضاخان و اصلاحاتش پشتیبانی کرده‌اند، اصول سوسیالیستی و جمهوری‌خواهانه‌اش به او اجازه نمی‌دهد که برپایی پادشاهی‌ها را تأیید کند.

متن اصلی"Of the 260 representatives 257 voted for the amendments to the Constitution, with three abstentions. Soleiman Mirza and two of his Socialist colleagues abstained. He argued that although he and his party had enthusiastically supported Reza Khan and his reforms, his socialist and republican principles prevented him from endorsing the establishment of monarchies."

انتخابات مجلس مؤسسان در دست وزارت جنگ و وزارت داخله بود و هیچ خطری پذیرفته نشد. اطمینان حاصل کردند که تنها نامزدهایی برگزیده شوند که بی‌گمان به سپردن تاج به رضاخان رأی می‌دادند. در برخی نواحی ولایات حتی انتخاباتی برگزار نشد.

متن اصلی"Elections for the Constituent Assembly were controlled by the Ministries of War and Interior and no chances were taken. It was made certain that only candidates who were certain to vote to give Reza Khan the crown were elected. In some districts in the provinces elections were not even held."

بیش از نیمی از درس‌خواندگان اندکی هوادار دگرگونی‌اند، اما بخش بسیار کوچک‌تری حاضرند به طور قطعی خود را به پشتیبانی از آن متعهد کنند. نبود شور و نبود مخالفت از همین روست.

متن اصلی"More than half of the intelligentsia is slightly in favour of change but only a considerably smaller proportion will commit themselves definitely to supporting it. This accounts for lack of enthusiasm and lack of opposition."

دودمان تازه، اگر از نسل نخست جان به در برد، یکسره ایرانی خواهد بود، در حالی که قاجاریه ترک بودند و ترک ماندند.

متن اصلی"The new dynasty, if it survives the first generation, will be purely Persian, whereas the Qajar were Turkish and remained Turkish."

آمیزه‌ای استادانه از شکوه و سادگی

متن اصلی"a skillful mixture of magnificence and simplicity"

داوری منصفانه دربارهٔ مجلس مؤسسان باید چند واقعیت را با هم در نظر آورد. نخست آنکه انتخابات این مجلس، به گواهی مستوفی و غنی، زیر نظارت سنگین دولت برگزار شد و ترکیب آن از پیش روشن بود. دوم آنکه مجلس از چارچوب پادشاهی مشروطه بیرون نرفت، به پادشاه اختیارات تازه نداد و تنها دودمان را دگرگون کرد. سوم آنکه دودمان قاجار، با همهٔ خدمات برخی از پادشاهانش، در این هنگام پشتیبان چندانی در میان مردم نداشت و حتی مخالفان ماده واحده در ۹ آبان از سلطان احمد شاه قاجار دفاع نکرده بودند. چهارم آنکه بیشتر روحانیان بلندپایه، که سال پیش در برابر طرح جمهوری ایستاده بودند، با پادشاهی رضا شاه پهلوی همراهی کردند و در آیین گشایش حضور یافتند.

داوری دربارهٔ دودمان قاجار نیز باید منصفانه باشد. مستوفی، که خود از خاندانی دیوانی در خدمت قاجاریه بود، دوران فرمانروایی آن دودمان را «یکصد و پنجاه و یکسال قمری» می‌شمارد و بیت مهر سلطان احمد شاه قاجار را به یادگار می‌آورد: «خواست ایزد تا کند آباد ملک از عدل و داد / خاتم شاهی بسلطان احمد قاجار داد». غنی نیز، با آنکه قاجاریه را در آن هنگام نه محبوب و نه محترم می‌داند، بی‌شوری مردم را در برابر دودمان تازه هم ثبت می‌کند. چنین داوری‌ای جای ستایش‌های یک‌سویه و نکوهش‌های یک‌سویه را می‌گیرد و نشان می‌دهد که جابه‌جایی دودمان بیش از آنکه ثمرهٔ شور انقلابی باشد، ثمرهٔ خستگی از بی‌سامانی و امید به دولتی کارآمد بود.