کشف حجاب، ۱۷ دی ۱۳۱۴

دولت برای اعلام همگانی کشف حجاب جشن دانش‌آموختگی دانشسرای مقدماتی تهران را برگزید. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که پدرش در روز ۱۷ دی ۱۳۱۴ با اعلام کشف حجاب گام نهایی را در این راه برداشت و از مادر و خواهران شاهنشاه خواست که بی‌حجاب همراه او در یکی از جشن‌های مهم رسمی کشور حاضر شوند. به فرمودهٔ ایشان، این جشن به مناسبت دادن دانشنامه به بانوانی برپا بود که دورهٔ دانشسرا را به پایان برده بودند، و فرصتی بسیار مناسب برای اعلام این تصمیم همگانی به شمار می‌رفت.

مهرانگیز دولتشاهی در گفت‌وگوی تاریخ شفاهی خود این روز را از نگاه یک دختر دانش‌آموز تهرانی بازمی‌گوید. به گفتهٔ او، دولت با همکاری وزارت معارف مقدمات رسمی کردن کار را فراهم کرد و قرار گذاشت که رضا شاه پهلوی با خانوادهٔ خود روزی بی‌چادر در جمع حاضر شود. دولتشاهی می‌گوید که دولت فرصت خوبی را برگزید: ساختمان دانشسرای مقدماتی تازه به پایان رسیده بود و باید گشایش می‌یافت، و دختران دانشسرا نیز قرار بود دیپلم خود را بگیرند. به روایت او، رضا شاه پهلوی آن روز با همسر و دخترانش بی‌چادر آمد، و شمار زیادی از دختران پیشاهنگ در صف ایستاده بودند. دولتشاهی می‌افزاید که ۱۷ دی در واقع روز اعلام چادربرداری بود، و پس از آن این کار در همهٔ شهرستان‌ها گسترش یافت.

احسان یارشاطر در گاه‌شمار ایرانیکا نیز می‌نویسد که در سال ۱۳۱۴ ملکه و دختران رضا شاه پهلوی بی‌حجاب در مراسم دانشسرای تازهٔ آموزگاران حاضر شدند و دولت از آن پس پوشیدن چادر را ممنوع کرد. مهدیقلی هدایت در «خاطرات و خطرات» می‌نویسد که رضا شاه، ملکه و شاهدخت‌ها به دانشسرای تهران رفتند، دوشیزگان آراسته در مراسم حاضر بودند و جوانان پیراسته آن را تماشا می‌کردند. هدایت عنوان این بخش از کتاب خود را «توقیع تمدن» گذاشته و نوشته است: «۱۷ دی روز ورود به صحنهٔ تمدن است».

محمدرضا شاه پهلوی می‌فرماید که پدرش هیچ‌گاه به ایراد سخنرانی‌های مفصل و طولانی عادت نداشت، اما در آن روز سخن کوتاهی ایراد فرمود. رضا شاه پهلوی در این سخنان شادمانی خود را از آگاهی بانوان به جایگاه و حقوقشان بیان کرد. او یادآوری کرد که در گذشته نیمی از جمعیت کشور به حساب نمی‌آمد و نیمی از نیروی کار کشور بیکار می‌ماند، و دولت حتی از زنان سرشماری نمی‌کرد، مگر هنگامی که وضع خواربار دشوار می‌گشت و دولت برای تأمین آذوقه شمار مردم را می‌خواست. رضا شاه پهلوی از بانوان خواست که این روز را روزی بزرگ بدانند و از فرصت‌های خود برای پیشرفت کشور بهره بگیرند.

رضا شاه پهلوی در بخش پایانی سخنان خود بانوان را «خواهران و دختران» خود خواند و آنان را پرورش‌دهندگان نسل آینده دانست. او از آنان خواست که آموزگاران خوبی باشند، از تجمل و اسراف بپرهیزند، سادگی را پیشهٔ خود سازند، یار و همکار مردان باشند، به صرفه‌جویی در زندگی خو بگیرند و به تمام معنی برای کشور سودمند باشند. محمدرضا شاه پهلوی پس از نقل این سخنان می‌فرماید که تا آنجا که ایشان آگاهی دارد، این نخستین باری بود که در تاریخ جدید ایران بانوان بی‌حجاب در مراسمی رسمی و همگانی شرکت کردند.

مهدیقلی هدایت متن کوتاه‌تری از همین سخنان را در کتاب خود آورده است. در روایت او، رضا شاه پهلوی فرمود که از آشنایی بانوان با وضع خود شادمان است، و نیمی از نیروی کشور، که پیش‌تر بیکار بود و به حساب نمی‌آمد، اکنون به جامعه پیوسته است. هدایت در کنار این متن داوری خود را نیز می‌آورد: به باور او، در هیچ جای جهان زن به اندازهٔ ایران کار نمی‌کرد، زیرا زنان شهر و روستا افزون بر خانه‌داری سهم بزرگی در قالی‌بافی، گلیم‌بافی و اقتصاد کشور داشتند. این دو روایت در اصل پیام هم‌سخن‌اند، اما متن «مأموریت برای وطنم» بلندتر و کامل‌تر است.

پس از مراسم دانشسرا، رضا شاه پهلوی دستور همگانی منع حجاب را صادر فرمود. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که به موجب این دستور هیچ زن یا دوشیزه‌ای حق پوشیدن چادر و نقاب نداشت. به فرمودهٔ ایشان، اگر زنی با روبنده و چادر در کوچه پیدا می‌گشت، پاسبان از او می‌خواست که روبند خود را بردارد، و اگر نمی‌پذیرفت، پاسبانان به زور چادر او را برمی‌داشتند. شاهنشاه می‌افزاید که این منع تا پایان سلطنت پدرش در سراسر کشور پابرجا بود، و ایران پس از ترکیه دومین کشور مسلمانی بود که رسماً حجاب را ممنوع ساخت.

مهدیقلی هدایت در «خاطرات و خطرات» از دستوری یاد می‌کند که بر پایهٔ آن مردان باید از آغاز فروردین کلاه فرنگی لبه‌دار بر سر می‌گذاشتند و زنان چادر را ترک می‌کردند. به نوشتهٔ هدایت، زنان در آغاز لباس بلند پوشیدند و روسری بر سر افکندند، و او این پوشش را حجاب شرعی می‌دانست. هدایت می‌نویسد که پلیس دستور یافت روسری را از سر زنان بکشد، و مدتی زد و خورد میان پلیس و زنان ادامه داشت. او می‌افزاید که از بسیاری شنید که زنانی دیگر از خانه بیرون نیامدند. شهبانو فرح پهلوی در کتاب خاطرات خود، «کهن دیارا»، نیز می‌نویسد که آنچه مخالفت گروهی از روحانیان را با کشف حجاب شدت بخشید، برداشتن چادر از سر زنان به دست پلیس بود.

دولت مجلس‌های آمیختهٔ زن و مرد را نیز ابزاری برای عادی کردن این دگرگونی ساخت. هدایت می‌نویسد که دولت به سرشناسان هر محل دستور داد مجلس‌هایی ترتیب دهند و زنان و مردان محل را به آن فراخوانند تا معاشرت آنان عادی گردد. به نوشتهٔ او، حسن وثوق (وثوق‌الدوله)، نخست‌وزیر پیشین، از پیشگامان این کار بود، و در کافهٔ بلدیه نیز شب‌نشینی‌ای برپا بود. هدایت می‌افزاید که حسن اسفندیاری (محتشم‌السلطنه)، رئیس مجلس شورای ملی، نیز میزبان یکی از این مجلس‌ها بود، و شهربانی از خود هدایت خواست که در دروس چنین مجلسی فراهم کند. به روایت او، وی در پاسخ دعوت به شب‌نشینی نوشت که بانویی برای آراستن مجلس ندارد و تنها رفتن خلاف ادب است.

مهرانگیز دولتشاهی نیز از مهمانی‌های رسمی یاد می‌کند. به گفتهٔ او، اداره‌ها و مجلس، البته به اشارهٔ دولت، کارمندان و نمایندگان را با همسرانشان به مهمانی دعوت می‌کردند، و در شهرهای دورافتاده نیز رئیسان اداره‌ها باید با همسرانشان در این مجلس‌ها حاضر می‌گشتند. دولتشاهی می‌گوید که در آن شهرها کلاه زنانه کمتر یافت می‌گشت، و برخی از بانوان با شاپوی مردانه به این مهمانی‌ها می‌آمدند. او می‌افزاید که روزنامه‌های آن روزگار پیوسته خبر این مراسم را منتشر می‌کردند.

دکتر محمد مصدق، نمایندهٔ تهران در مجلس چهاردهم، در نشست ۴ مهر ۱۳۲۴ خورشیدی (۲۵۰۴ شاهنشاهی)، برابر با ۲۶ سپتامبر ۱۹۴۵ میلادی، از یکی از همین مجلس‌ها یاد کرد. به گفتهٔ او، وزارت دادگستری در آن روزگار کارمندان را با همسرانشان به جشنی فراخوانده بود، و محسن صدر، که در هنگام سخنرانی مصدق نخست‌وزیر بود، همسر خود را به آن جشن برده بود. صدر در پاسخ گفت که پس از رویدادهای مشهد هیچ‌کس توان مخالفت نداشت، همه پذیرفتند و او نیز پذیرفت، و اگر خطایی در کار بود خود او این خطا را کرده است.

همهٔ مردم فرمان منع حجاب را یکسان نپذیرفتند. مهدیقلی هدایت در «خاطرات و خطرات» دو نمونه از ایستادگی مردم را بازمی‌گوید. به نوشتهٔ او، شهربانی از میرزا ابوطالب، صاحب حمام پاک در ارگ، خواست که در محلهٔ خود مجلس آمیخته‌ای ترتیب دهد. میرزا ابوطالب برخاست و به راه افتاد، و چون پرسیدند کجا می‌رود، پاسخ داد که این کار خلاف اخلاق را نخواهد کرد و می‌داند که به زندان خواهد افتاد، پس پیش از آنکه بگویند خودش به زندان می‌رود. هدایت روایت مردی را نیز در خیابان لاله‌زار می‌آورد که چون پلیس به او بابت کلاه پهلوی سخت گرفت، کلاه را بر زمین انداخت و لگدمال کرد و دیگر کلاه بر سر نگذاشت.

عباس میلانی در زندگی‌نامهٔ «شاه» می‌نویسد که فرمان رضا شاه پهلوی در بخش‌های سنتی‌تر جامعهٔ ایران تکانی پدید آورد، و روحانیان بار دیگر از هیچ کوششی برای مبارزه با آن دریغ نکردند. به نوشتهٔ او، رضا شاه در این هنگام چنان بر قدرت چیره بود که نیروهای مذهبی چاره‌ای جز پذیرفتن شکست نداشتند، اما منتظر فرصت ماندند تا پس از رفتن رضا شاه از تخت، کوشش خود را برای بازگرداندن حجاب، یا دست‌کم حق زنان مسلمان برای پوشیدن آن در انظار، از سر بگیرند. میلانی می‌افزاید که رضا شاه پهلوی روش‌های قاطع خود را ابزار ناگزیر نوسازی و مبارزه با نیروهای سرسخت سنت می‌دانست.

مهرانگیز دولتشاهی در گفت‌وگوی خود به دشواری‌های اجرای فرمان اشاره می‌کند و آن را در کنار ضرورت کار می‌سنجد. پرسشگر او یادآوری کرد که برخی رفتارهای مأموران در خیابان اندکی زیاده بود، و دولتشاهی پذیرفت که «یک خورده زیادی بود». اما به باور او، در کشوری مانند ایران اندکی زور برای چنین کارهایی لازم است، زیرا وقتی دولت به چیزی اشاره می‌کند بسیاری از مردم آن را انجام می‌دهند و در برابرش ایستادگی چندانی نمی‌کنند. دولتشاهی تجربهٔ گروهی از خانواده‌ها را در سال‌های پیش از این دوره نیز به یاد می‌آورد که زن و مرد در باغی بیرون شهر گرد می‌آمدند تا بی‌چادری را جا بیندازند، و گاهی اراذل و اوباش به تحریک برخی متعصبان به این گردهمایی‌ها حمله می‌کردند.

محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» دستاوردهای این دوره را برمی‌شمارد. به فرمودهٔ ایشان، هنگامی که رضا شاه پهلوی دانشگاه تهران را بنیاد گذاشت، مقرر کرد که دوشیزگان نیز حق ورود به آن را داشته باشند. شاهنشاه می‌افزاید که بسیاری از دوشیزگان ایرانی به تشویق پدرش برای فراگرفتن دانش و هنر به خارج از کشور رفتند، و شمار فراوانی از آنان در وزارتخانه‌ها و اداره‌های دولتی و بنگاه‌های خصوصی به منشی‌گری و کارهای دیگر پرداختند و در امور اجتماعی و خدمات همگانی علاقه‌ای روزافزون نشان دادند. یارشاطر در گاه‌شمار ایرانیکا گشایش دانشگاه تهران را در شمار رویدادهای سال ۱۳۱۴ و آغاز پیکار سوادآموزی بزرگسالان را در شمار رویدادهای سال ۱۳۱۵ خورشیدی (۲۴۹۵ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۳۶ میلادی، می‌آورد.

محمدرضا شاه پهلوی هدف پدرش را گسستن از گذشته نمی‌داند. به فرمودهٔ ایشان، رضا شاه پهلوی هرگز در اندیشهٔ آن نبود که ایرانیان پیوند خود را با گذشتهٔ کشور ببُرند، و از همین رو می‌خواست دوشیزگان ایرانی پس از فراگرفتن دانش و هنر و اندوختن تجربهٔ کافی زناشویی کنند و فرزندان خود را در پرتو آموخته‌هایشان بهتر بپرورند. شاهنشاه می‌افزاید که پدرش ایمان قطعی داشت که دختران دانش‌آموخته همسرانی بهتر، مادرانی فهمیده‌تر و در جامعهٔ ایران افرادی وظیفه‌شناس‌تر خواهند بود.

ولیعهد محمدرضا پهلوی، که در این هنگام در سوئیس درس می‌خواند، چند هفته پس از ۱۷ دی، در ۱۱ بهمن ۱۳۱۴ خورشیدی (۲۴۹۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱ فوریهٔ ۱۹۳۶ میلادی، نامه‌ای به پدرش نوشت و پشتیبانی خود را از این اقدام بیان کرد. اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار آمریکایی، این نامه را در کتاب «سقوط بهشت» آورده است. به نوشتهٔ کوپر، ولیعهد در این نامه کشف حجاب را دگرگونی بزرگی خواند و نوشت که پرورش نخستین هر فرزند از مهر مادر آغاز می‌گردد و در تربیت، خاطرات و اخلاق او نقشی بنیادی دارد. ولیعهد در همان نامه دست یافتن زنان به دانش و هنر را از راه آموزش کلید پیشرفت هر ملت دانست.

محمدرضا شاه پهلوی در دو کتاب خود به کشف حجاب پرداخته است. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم»، که در سال ۱۳۴۰ خورشیدی (۲۵۲۰ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۱ میلادی، انتشار یافت، هدف پدرش را آزاد ساختن زنان از بار آداب و رسومی می‌داند که اثر آن دامنگیر همهٔ ملت ایران نیز گشته بود. به فرمودهٔ ایشان، رضا شاه پهلوی می‌خواست فکر زنان را پیشرفت دهد و مادرانی دانشمند و افرادی شایسته به جامعهٔ ایران بیفزاید. شاهنشاه موفقیت این آزمایش بزرگ را مرهون نیروی ابتکار پدرش و تا اندازه‌ای مدیون شجاعت مادر و خواهرانش می‌داند، که در برابر رسوم کهنه‌ای ایستادند که اکثریت مردم، از جمله بسیاری از روحانیان بزرگ و رجال کشور، از آن پشتیبانی می‌کردند. ایشان می‌افزاید که رضا شاه پهلوی می‌دانست بسیاری از مردم ترقی‌خواه کشور، روحانیان دانشمند و دانش‌آموختگان مدرسه‌های خارجی از تصمیم او پشتیبانی می‌کنند.

محمدرضا شاه پهلوی در همان کتاب شیوهٔ خود را از شیوهٔ پدرش جدا می‌کند. به فرمودهٔ ایشان، رضا شاه پهلوی اصلاحاتی را که در وضع اجتماعی زنان پدید آورده بود با اعمال قدرت دنبال می‌کرد، و خردمندانه آن بود که دولت از آن پس اقدامات اصلاحی را با روش دموکراسی پی بگیرد تا نتیجه‌های عالی‌تری برای کشور به بار آید. شاهنشاه کشف حجاب را نمونه‌ای از همین اقدامات می‌داند.

محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ»، که در سال ۱۳۵۹ خورشیدی (۲۵۳۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۸۰ میلادی، نوشت، همین داوری را با واژه‌هایی دیگر بازمی‌گوید. به فرمودهٔ ایشان، پدرش تصمیم گرفت که شهروندان سرانجام لباس شرقی، یعنی شلوارهای گشاد، عمامه‌ها و کلاه‌های کهنه را کنار بگذارند، و برخی با این کار موافق نبودند. شاهنشاه می‌فرماید که چون از زنان خواستند چادر سیاه خود را کنار بگذارند، بخشی از روحانیان با اقداماتی که «تنها به نام عقل سلیم» انجام گرفته بود به‌طور فعال مخالفت کردند. ایشان می‌افزاید که خود بسیار کمتر سخت‌گیر بود، و در دوران سلطنت او زنان و دختران کاملاً آزاد بودند که چادر بپوشند یا نپوشند.

محمدرضا شاه پهلوی در همان کتاب از ایمان پدرش نیز دفاع می‌کند. به فرمودهٔ ایشان، رضا شاه پهلوی مؤمنی عمیقاً صادق بود، و چون برای برخی سلسله‌مراتب متعصب و فرقه‌گرا احترام چندانی قائل نبود، به ناروا او را بی‌دین خواندند. شاهنشاه می‌فرماید که اگر پدرش کوشش‌های سیاسی برخی از روحانیان را محدود نکرده بود، کاری که در پیش گرفته بود بسیار دشوارتر می‌گشت و ایران دیرزمانی بعد به کشوری نوین بدل می‌گشت. ایشان در فصل «انقلاب سفید» نیز می‌فرماید که هرگز باور نداشت زنان اگر چهره یا بازوی خود را نشان دهند یا شنا و اسکی و بسکتبال کنند موجوداتی اهریمنی‌اند، و اگر زنانی بخواهند با حجاب زندگی کنند انتخاب خود آنان است، اما نباید نیمی از جوانان کشور را از لذت سالم ورزش بی‌بهره ساخت.

شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» در دو جا از کشف حجاب یاد می‌کند. در جای نخست، شهبانو در شرح مخالفت گروهی از روحانیان با اصلاحات پهلوی می‌نویسد که رضا شاه پهلوی با کشف حجاب در ۱۷ دی ۱۳۱۴ خشم آنان را برانگیخته بود، اما برداشتن چادر از سر زنان به دست پلیس این مخالفت را شدیدتر کرد. در جای دوم، شهبانو در شرح اصل پنجم انقلاب سفید و حق رأی زنان یادآوری می‌کند که محمدرضا شاه پهلوی از مدت‌ها پیش قانون منع حجاب را لغو کرده و زنان را در پوشیدن چادر آزاد گذاشته بود.

یحیی دولت‌آبادی، که خود از دهه‌ها پیش هوادار رفع حجاب بود، کامیابی کار را به ارادهٔ رضا شاه پهلوی بازمی‌گرداند. او در «حیات یحیی» می‌نویسد که باید تصدیق کرد که جز با قدرت و ارادهٔ استوار شخص رضا شاه، رفع حجاب در ایران بسیار دشوار بود. دولت‌آبادی سهم عوامل دیگر را نیز می‌پذیرد: به نوشتهٔ او، اقتضای زمان، سفرهای زنان به اروپا و نتیجهٔ آموزش و پرورش آنان نیز در کامیابی کارگزاران دولت پهلوی دخالت داشت. دولت‌آبادی رفع حجاب و پیوستن زنان به جامعه را از کارهای مهمی می‌داند که در پیشرفت کشور اثری شدید دارد و دیر یا زود باید انجام می‌گرفت.

دولت‌آبادی در همان کتاب یادداشتی انتقادی نیز دارد. او در شرح نشست‌های کانون بانوان می‌نویسد که در حکومت نظامی کنونی کسی جرئت ایراد گرفتن ندارد. این یادداشت در کنار پشتیبانی آشکار او از اصل کار آمده است، و دولت‌آبادی در آن میان هدف کشف حجاب و شیوهٔ حکومت در اجرای آن جدایی می‌گذارد.

سعید نفیسی در «تاریخ شهریاری شاهنشاه رضاشاه پهلوی»، که در سال ۱۳۴۴ خورشیدی (۲۵۲۴ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۶۵ میلادی، انتشار یافت، کشف حجاب را در فصل «اصلاحات اجتماعی» در کنار قانون لباس متحدالشکل می‌آورد. نفیسی می‌نویسد که موضوع آزادی زنان و رفع حجاب در ۱۷ دی ۱۳۱۴ پیش آمد، و با کمال جرئت می‌توان گفت که در تاریخ هیچ سرزمینی کاری بدین دشواری بدین آسانی به پایان نرسیده است. نفیسی در گاه‌شمار پایان کتاب نیز این روز را با عنوان «نهضت بانوان و رفع حجاب» آورده است.

حسن ارفع در «زیر فرمان پنج پادشاه» کشف حجاب را به سرکوب شورش مشهد پیوند می‌دهد. به نوشتهٔ او، بیرون راندن معترضان از حرم امام رضا به رضا شاه پهلوی امکان داد که فرمان کشف حجاب را در سراسر ایران صادر فرماید، بی‌آنکه مردم ناخرسندی آشکاری نشان دهند. ارفع می‌افزاید که این فرمان تا اشغال ایران به دست بیگانگان پابرجا ماند، و از آن پس داشتن یا نداشتن حجاب اختیاری گشت. به روایت ارفع، پس از این تاریخ تقریباً همهٔ زنان طبقه‌های پایین و شمار زیادی از زنان طبقهٔ میانه به حجاب بازگشتند، اما زنان طبقهٔ بالا بی‌حجاب ماندند و حجاب در میان دختران دانش‌آموز رو به کاهش نهاد.

مهرانگیز دولتشاهی کشف حجاب را دگرگونی‌ای می‌داند که ریشه در جامعه داشت و دولت آن را رسمیت بخشید. به گفتهٔ او، پیش از ۱۷ دی برخی از مردم خود به کشف حجاب آغاز کرده بودند، و دولت در پی آن بود که این بی‌حجابی را با حضور رضا شاه پهلوی و خانواده‌اش رسمی کند. دولتشاهی بازگشت چادر را پس از ۱۳۲۰ واکنش طبیعی جامعه نمی‌داند. به باور او، پس از این سال دست روحانیان و مذهبیان باز ماند، و نخستین کار آنان تشویق چادر بود. دولتشاهی می‌گوید که در سال‌های پسین، در برابر کوشش زنانی مانند او برای تشویق بی‌حجابی، تبلیغات بسیار شدیدی از سوی گروه‌هایی مانند فداییان اسلام و مجاهدین در جریان بود، و برخی دختران از ترس خانواده با چادر از خانه بیرون می‌آمدند و آن را دم در دانشگاه تا می‌کردند و در کیف می‌گذاشتند.

مهدیقلی هدایت از منتقدان شیوهٔ اجرای کشف حجاب بود. هدایت با گشودن چهره و دست‌ها مخالفتی نداشت و پیشنهاد کرده بود که به جای چادر روپوشی محترم برقرار گردد که جز چهره و دو کف دست را بپوشاند. اما او برداشتن روسری به دست پلیس و مجلس‌های آمیخته را نمی‌پسندید. هدایت می‌نویسد که برای آنکه ناچار نگردد برخلاف وجدان خود چیزی را تصدیق کند، به مجلس ۱۷ دی نرفت، و می‌دانست که چون لگام را بردارند سرانجام چه خواهد بود. هدایت در دنبالهٔ همین بخش زندگی شهری تهران را تقلیدی از پاریس می‌خواند و آن را مایهٔ تأسف خود می‌داند. داوری‌های هدایت از نگاه اخلاقی و شرعی او برمی‌خیزد، و او خود یادآوری می‌کند که در کناری نشسته است و از هزار موضوع تنها یکی را می‌شنود.

دکتر محمد مصدق در نشست ۴ مهر ۱۳۲۴ مجلس شورای ملی مخالفت خود را با شیوهٔ کشف حجاب بیان کرد. مصدق گفت که خود او با کشف حجاب مخالف بود، زیرا باور داشت که این کار باید از راه تحول و تکامل مردم کشور انجام گیرد، نه به دست کسی که قدرتی یافته است. مصدق یادآوری کرد که خود او سال‌ها پیش‌تر، هنگام اقامت در اروپا، همراه خانواده‌اش بی‌حجاب زندگی کرده بود. او افزود که در زمان فرمان کلاه پهلوی هشت ماه از خانه بیرون نیامد تا مجلس قانونی در این باره تصویب کرد.

محسن صدر، نخست‌وزیر، در پاسخ مصدق گفت که هنگام فرمان کلاه پهلوی، علی‌اکبر داور، وزیر دادگستری، از او خواست کلاه پهلوی بگذارد، و او پاسخ داد که اگر قانونی وضع کنند مطیع قانون خواهد بود، اما مطیع شخص نخواهد بود. صدر دربارهٔ کشف حجاب گفت که پس از رویدادهای مشهد کسی یارای مخالفت نداشت. پاسخ صدر بیشتر بر ناگزیری رجال آن روزگار تکیه داشت تا بر داوری دربارهٔ خود کشف حجاب.

عباس میلانی در زندگی‌نامهٔ «شاه» دیدگاه گروهی از منتقدان را گزارش می‌کند. به نوشتهٔ او، بسیاری از ایرانیان سکولار و هواداران حقوق زنان، حتی بیش از نیم سده پس از این تصمیم، فرمان رضا شاه پهلوی را نمونه‌ای از خودکامگی آشکار می‌دانند. به گزارش میلانی، این منتقدان می‌گویند که رضا شاه با فرمان شاهانه حکم راند و نادیده گرفت که دگرگونی‌های اجتماعی تنها از راه فرایندی تدریجی و درون‌زا پدید می‌آیند. میلانی در کنار این گزارش یادآوری می‌کند که رضا شاه پهلوی ارادهٔ استوار را برای دگرگون کردن ساختار اجتماعی ایستای کشور ضروری می‌دانست.

بی‌نهایت مسرورم که می‌بینم خانم‌ها در نتیجهٔ دانایی و معرفت به وضعیت خود آشنا شده و به حقوق و مزایای خود پی برده‌اند. ما نباید از نظر دور بداریم که در سابق نصف جمعیت کشور ما به حساب نمی‌آمد و نصف قوای عاملهٔ کشور عاطل بود. هیچ‌وقت احصائیه از زن‌ها برداشته نمی‌شد، مثل اینکه زن‌ها افراد دیگری بودند و جزو جمعیت ایران شمار نمی‌آمدند. فقط در یک مورد از زن‌ها احصائیه برداشته می‌شد و آن موقعی بود که وضعیت ارزاق مشکل می‌شد و برای تأمین آذوقه سرشماری می‌کردند. شما خانم‌ها این روز را یک روز بزرگ بدانید و از فرصت‌هایی که دارید برای ترقی کشور استفاده نمایید. شما خواهران و دختران من تربیت‌کنندهٔ نسل آینده خواهید بود و شما هستید که می‌توانید آموزگاران خوبی باشید و افراد خوبی از زیر دست شما بیرون بیایند. از تجمل و اسراف بپرهیزید، سادگی را پیشهٔ خود سازید، کمک و یار مردها باشید، به اقتصاد و صرفه‌جویی در زندگی عادت نمایید و به تمام معنی مفید به حال مملکت باشید.

مسرورم که می‌بینم خانم‌ها در نتیجهٔ معرفت به وضعیت خود آشنایی یافته‌اند. نصف قوای مملکت بیکار بود و به حساب نمی‌آمد، اینک داخل جماعت شده است.

آخر من می‌خواهم همرنگ شویم که ما را مسخره نکنند.

هنگامی که پدرم به تخت سلطنت نشست مصمم گشت که زنان را از بار سنگین آداب و رسومی که آنان را مقید ساخته و اثر آن دامنگیر ملت ایران نیز گشته است آزاد سازد. منظور وی آن بود که فکر زنان را ترقی دهد و مادرانی دانشمند و افرادی شایسته به اجتماع ایران بیفزاید.

موفقیت در این آزمایش بزرگ مرهون نیروی ابتکار پدرم و تا درجه‌ای مدیون شجاعت مادر و خواهرانم بود که در برابر رسوم کهنه که مورد حمایت اکثریت مردم از جمله بسیاری از روحانیون بزرگ و رجال کشور بود قیام کنند.

ولی من و دولت من از این تخطی چشم‌پوشی کردیم و ترجیح دادیم که این مسئله را به سیر طبیعی خویش واگذاریم و برای اجرای آن به اعمال زور متوسل نشویم.

پس او تصمیم گرفت که شهروندان سرانجام لباس شرقی، یعنی شلوارهای گشاد، عمامه‌ها و کلاه‌های خود را کنار بگذارند. برخی با این کار موافق نبودند. و چون از زنان خواستند چادر سیاه خود را کنار بگذارند، بخشی از روحانیان با اقداماتی که "تنها به نام عقل سلیم" انجام گرفته بود به‌طور فعال مخالفت کردند. من بسیار کمتر سخت‌گیر بودم. در دوران سلطنت من، زنان و دختران کاملاً آزاد بودند که چادر بپوشند یا نپوشند.

متن اصلیHe decided, then, that the citizens should finally abandon oriental dress — their wide trousers, turbans and bonnets. Some people did not agree with this. And when women were asked to give up their black veil, measures "taken in the simple name of good sense" were actively contested by part of the clergy. I was to be far less intransigent. During my reign, women and girls were perfectly free to wear, or not to wear, the chaddor.

من هرگز باور نداشته‌ام که زنان اگر چهره یا بازوی خود را نشان دهند، یا شنا کنند، یا اسکی یا بسکتبال بازی کنند، موجوداتی اهریمنی‌اند. اگر زنانی بخواهند با حجاب زندگی کنند، این انتخاب خود آنان است، اما چرا باید نیمی از جوانان خود را از لذت سالم ورزش محروم کنیم؟

متن اصلیI have never believed that women were diabolical creatures if they showed their faces or arms, or went swimming, or skied or played basketball. If some women wish to live veiled, then that is their choice, but why deprive half of our youth of the healthy pleasure of sports?

زن‌ها لباس بلند پوشیدند و روسری برافکندند و این حجاب شرعی بود. پلیس دستور یافت روسری را از سر زن‌ها بکشد. روسری‌ها پاره شد... مدتی زد و خورد بین پلیس و زن‌ها دوام داشت. بسیار زن‌ها را شنیدم که از خانه بیرون نیامدند.

برای اینکه مجبور نشوم خلاف وجدان تصدیقی بکنم من به آن مجلس نرفتم.

بعد از مراجعت شاه پهلوی از ترکیه لزوم اقدام در این کار را حس کرده به انجام آن پرداخت و تصدیق باید کرد که جز با قدرت و ارادهٔ محکم شخص شاه پهلوی رفع حجاب از ایران بسیار مشکل بود و البته اقتضای زمان و... مسافرت‌های زنان و نتیجهٔ تعلیم و تربیت ایشان... نیز در موفقیت کارکنان دولت پهلوی دخالت داشته و دارد.

اگر بخواهیم دلائل عقب‌افتادن ملت ایران را از قافلهٔ دنیا بشماریم یکی هم جدا ماندن زنان بود از مردان در امور زندگانی و اجتماعی.

موضوع آزادی زنان و رفع حجاب در ۱۷ دیماه ۱۳۱۴ بوده است. با کمال جرأت می‌توان گفت که در تاریخ هیچ دیاری کاری بدین دشواری بدین آسانی به پایان نرسیده است.

در آن هنگام مردم مشهد در اعتراض به حرم امام رضا ریختند، اما رضا شاه به ژنرال مطبوعی فرمان داد آنان را با نیروی نظامی بیرون کند. این کار به رضا شاه امکان داد که فرمان کشف حجاب زنان را در سراسر ایران صادر کند، بی‌آنکه مردم ناخرسندی آشکاری نشان دهند. این فرمان تا اشغال ایران به دست بیگانگان پابرجا ماند، و در آن هنگام داشتن یا نداشتن حجاب اختیاری گشت و تقریباً همهٔ زنان طبقه‌های پایین و شمار زیادی از زنان طبقهٔ میانه به حجاب بازگشتند.

متن اصلیOn that occasion people in Mashad poured into the Imam Reza Shrine as a protest, but the Shah ordered General Matbui to drive them out by military force. This act allowed the Shah to order the unveiling of the women all over Iran, without any open expression of discontent on the part of the population. This order remained in force until the occupation of Iran by foreigners, when veiling or unveiling became optional and nearly all women of the lower classes and a great number of those of the middle classes reverted to the veil.

حتی امروز، بیش از نیم سده پس از آن تصمیم، بسیاری از ایرانیان سکولار و نیز هواداران حقوق زنان فرمان رضا شاه را نمونه‌ای از خودکامگی آشکار می‌دانند و آن را رد می‌کنند. به گفتهٔ آنان، او با فرمان شاهانه حکم راند و نادیده گرفت که دگرگونی‌های اجتماعی تنها از راه فرایندی تدریجی و درون‌زا پدید می‌آیند.

متن اصلیEven today, more than half a century after that decision, many secular Iranians, as well as advocates of women's rights, have rejected Reza Shah's order as an act of brazen despotism. He dictated by royal fiat, they say, and overlooked the fact that social transformations can only come through a gradual, endogenous process of change.

ولی من مخالف بودم چون معتقد بودم که کشف حجاب باید بواسطه اولسیون و بواسطه تکامل اهل مملکت باشد نه بواسطه یک کسی که یک قدرتی پیدا کرده و یک زوری پیدا کرده که من اینجور می‌خواهم و باید اینجور بشود.

اما راجع به کشف حجاب یک کلمه کافی است عرض کنم که با وقایع مشهد هیچکس قدرت نداشت مخالفت بکند معذلک بنده کردم در هر حال به هر جهتی و به هر وسیله بود همه توافق کردند بنده هم کردم و اگر خطا هم هست بنده این خطا را کرده‌ام.

گام مؤثری که در جهت احیاء حقوق زن در ایران برداشته شد و به‌حق باید آن را نقطهٔ عطفی در تاریخ تحولات اجتماعی این سرزمین به حساب آورد، اقدام شجاعانه و روشن‌بینانهٔ اعلیحضرت رضاشاه کبیر بود... برداشتن حجاب زن را باید به معنای نخستین حرکت در جهت پاره کردن پردهٔ جهل و نادانی وی تعبیر نمود.

فردا مصادف با هفدهم دیماه یعنی سالگرد یکی از پرافتخارترین روزهای تاریخ با عظمت ما است... در چنین روزی به همت رضاشاه کبیر شخصیت زن ایرانی و در نتیجه خانواده‌های کشور ما مستحکم شد... و به دست نیرومند شاهنشاه آریامهر زنان ایرانی به کلیهٔ حقوق انسانی و بشری خود نایل شدند.

بله، یک خورده زیادی بود. البته ببینید... مثل ایران یک مقدار زور برای اینکارها لازم است. از یک طرف ما خودمان می‌دانیم که... ایران وقتی دولت یک چیزی را اشاره می‌کند خیلی‌ها آن کار را می‌کنند و زیاد در مقابلش مقاومت نمی‌کنند.

در باره حجاب باید بگویم که همسرم از مدت‌ها پیش قانون منع حجاب را لغو کرده و زنان را در استفاده از چادر آزاد گذاشته بود.

این به راستی دگرگونی بزرگی است... مراقبت و پرورش نخستین هر فرزند، که با مهر مادر آغاز می‌گردد، در تربیت، خاطرات و اخلاق او نقشی بنیادی دارد، و پدر میهن‌پرست، پیشرو و بزرگوارم همواره از این حقیقت آگاه بوده است... دست یافتن زنان به دانش و هنر از راه آموزش کلید پیشرفت و ترقی هر ملت است.

متن اصلیThis is a truly massive revelation... The primary care and nurture of every offspring, initiated by its mother's devotion, is pivotal to their upbringing, memories and morals, and my patriotic and progressive noble father, has perpetually been well aware of this fact... women's acquirement of science and arts through education is the key for any nation's progress and advancement.

جواد صبوری، پژوهشگر تاریخ، در درس‌گفتاری دربارهٔ کشف حجاب این دگرگونی را اقدامی «از بالا» می‌خواند. به گفتهٔ او، وزیران و دولتمردان ناچار بودند با همسران بی‌حجاب خود در انظار ظاهر شوند تا نظم نمادین کهن را بشکنند. صبوری با اشاره به پژوهش فاطمه صادقی، پژوهشگر علوم سیاسی، روایتی را بازمی‌گوید که بر پایهٔ آن رضا شاه پهلوی از دیدن همسرش با آستین کوتاه برآشفت، اما می‌فرمود این کار برای ایران است. صبوری جا افتادن ۱۷ دی در حافظهٔ تاریخی ایرانیان را نشانهٔ پیروزی گفتمان پهلوی می‌داند.