جنبش مشروطه
۲۳ فروردین ۱۲۸۶ تا ۵ خرداد ۱۲۸۶
شاهنشاهی
۲۳ فروردین ۲۴۶۶ تا ۵ خرداد ۲۴۶۶
میلادی
۱۳ آوریل ۱۹۰۷ تا ۲۶ مه ۱۹۰۷
خلاصه
رویارویی انقلابیون تبریز با زمینداران در پی لغو تیول، ظهور نخستین دستههای مسلح فداییان در خیابانها، افشای طرح ترور سران انجمن توسط اکرامالسلطان و رزمنمایی ستارخان؛ و تحصن تاریخی ۴ خرداد در بهارستان که به بازداشت و زنجیر شدن رحیمخان چلبیانلو انجامید.
زمینه
مقاومت ملاکان بزرگ و میرزا حسن مجتهد در برابر الغای نظام تیولداری در آذربایجان، و گسیل سواران قرهداغی رحیمخان چلبیانلو برای سرکوب انجمن ایالتی تبریز.
چه رخ داد
۱. رژه مسلحانه مجاهدان و اخراج میرزا حسن مجتهد
میرزا حسن مجتهد در منازعه میان روستاییان و یک تیولدار از ملاکان حمایت کرد. بازار تبریز در ۲۳ فروردین ۱۲۸۶ تعطیل شد و نیروهای مسلح مرکز غیبی با تفنگ در خیابانها رژه رفتند و مجتهد بزرگ را در ۳۰ فروردین ناچار به ترک شهر ساختند.
۲. توطئه ترور اکرامالسلطان و رزمنمایی ستارخان
بیوکخان با سواران قرهداغی روستاهای شمال تبریز را غارت کرد. اسدالله نامی در تلگرافخانه دستگیر شد و اعتراف کرد اکرامالسلطان او را مأمور ترور ۲۲ عضو انجمن کرده است. ستارخان در رأس دستهای از مجاهدان داوطلبانه باغ اکرامالسلطان را محاصره کرد که نخستین درخشش تاریخی او در دفاع مسلحانه از مشروطه بود.
۳. تحصن عظیم ۴ خرداد در بهارستان و به زنجیر کشیدن رحیمخان
با پیشروی سواران ایلیاتی به سوی تبریز، در ۴ خرداد ۱۲۸۶ بازار تهران یکپارچه بسته شد و هزاران تن از مردم، علما و شاگردان مدارس با پرچمهای رنگین صحن بهارستان را تسخیر کردند. مردم شاه را وادار ساختند تا در دستخطی رسمی رحیمخان چلبیانلو را در تهران توقیف و در غلوزنجیر به زندان عدلیه بیفکند.
پیامد
شکست توطئه ترور سران انجمن تبریز و نمایش همبستگی استوار ملی میان مردم تهران و مجاهدان آذربایجان.
سالشمار
۳۰ فروردین ۱۲۸۶
شاهنشاهی ۳۰ فروردین ۲۴۶۶
میلادی ۲۰ آوریل ۱۹۰۷
اخراج میرزا حسن مجتهد از تبریز
خروج اجباری مجتهد ملاک از شهر با فشار فداییان مسلح.
۴ خرداد ۱۲۸۶
شاهنشاهی ۴ خرداد ۲۴۶۶
میلادی ۲۵ مه ۱۹۰۷
تحصن ۴ خرداد بهارستان
تسخیر مجلس توسط اهالی تهران و بازداشت رحیمخان چلبیانلو.
داوری منابع
کسروی مسلح شدن دستهجمعی مجاهدان تبریز و خروج میرزا حسن مجتهد را سرآغاز مرحلهای نوین در کاربرد سلاح میداند.
تحصن ۴ خرداد در بهارستان پیوند ناگسستنی سرنوشت پایتخت و آذربایجان را نشان داد و شاه را ناچار به دستگیری رحیمخان ساخت.
دوره
پادشاه
کسان
- رحیمخان چلبیانلوفرماندهٔ ایلی سپاه شاه بر تبریز
سازماندهی تحریکات عشایر قرهداغ برای تهاجم به تبریز، که منجر به حبس وی در عدلیه گردید.
- ستارخانفرماندهٔ مقاومت تبریز
پیشگامی میدانی در رأس دستهای از مجاهدان مسلح تبریز برای محاصره و دستگیری عاملان ترور.
- محمدعلیشاهشاه کودتا و استبداد صغیر
حمایت پنهان از اشرار و سرانجام تسلیم در برابر فشار بهارستان با صدور دستخط بازداشت رحیمخان.
- سید محمد طباطباییپیشوای روحانی مشروطه در تهران
حضور در تلگرافخانه تهران در ۴ خرداد و پشتیبانی از مطالبات وکلای آذربایجان.
- سید عبدالله بهبهانیپیشوای سیاسیتر روحانیان مشروطهخواه تهران
همراهی با متحصنان بهارستان و وساطت در مدیریت بحران امنیتی میان دولت و انجمن ایالتی.
- سید حسن تقیزادهرادیکال مجلس اول؛ رجل بعدی دولت
ارتباط پیوسته با انجمن تبریز و هدایت پارلمانی اعتراضات در صحن مجلس علیه عوامل استبداد.