عصر مظفری
۲۵ اسفند ۱۲۸۳
شاهنشاهی
۲۵ اسفند ۲۴۶۳
میلادی
۱۶ مارس ۱۹۰۵
این ورقه بخشی از فلک کردن تجار قند توسط علاءالدوله در تهران است. عکس بالماسکه نوز خشم بازار را آماده کرد؛ فلک تجار قند همان خشم را به خیابان آورد.
خلاصه
افشای عکس رئیس بلژیکی گمرکات در لباس روحانیت در مهمانی بالماسکه و نطق تاریخی تاسوعای آیتالله بهبهانی در مطالبه عزل و اخراج وی.
زمینه
عکس بالماسکه دستکم دو سال کهنه بود. اروپاییان تهران لباس مبدل پوشیده بودند؛ نوز عبا و عمامه. انجمن مخفی نسخه را به بهبهانی رساند و در محرم ۱۳۲۳ ق در شهر پخش کرد. برنامه این بود که توهین به لباس آخوند را به عزل وزیر بلژیکی بدل کنند. گفتار هفدهم تاسوعا را میخواند.
چه رخ داد
۱. خطبهٔ تاسوعای بهبهانی
در ۲۵ اسفند ۱۲۸۳ بهبهانی در مسجد خود بر منبر رفت. ناظمالاسلام خطبه را چنین ضبط کرده است:
«ای مردم در چندی قبل تجار اطراف متظلم و شاکی بودند که پادشاه ما اعلیحضرت مظفرالدین شاه، گمرک را واگذار فرموده به مسیو نوز، مستخدم بلژیکی. او هم تعرفه بر گمرک بست و کتابچه طبع کرده و نشر داد که گمرک اجناس را از صادر و وارد بر طبق آن کتابچه بگیرند. لیکن در این مدت بر طبق آن کتابچه احدی از عمال او عمل ننمودهاند. هرکس هرچه توانسته است از مردم و مالالتجاره گرفتهاند... لکن این ایام امری تازه اتفاق افتاده است که کمر اسلام و مسلمانان را شکسته است... و آن این است که عکسی از نوز منتشر شده است و در حالتی عکس برداشته است که لباس مذهبی یا رسمی ما را پوشیده است. یعنی عمامه به سر گذاشته و عبا بدوش افکنده است... باید از اعلیحضرت پادشاه استدعا نماییم که نوز را به واسطه این اهانتی که وارد آورده است... از کار خلع بلکه او را اخراج نمایند.»
گزارش سفارت انگلیس تکهای دارد که ناظم نیاورده: بهبهانی گفت برای قتل نوز فتوا نخواستهاند، اما این اهانت بیفتوا هم خونش را مباح میکند.
۲. شکاف علما و تردید انجمن
همهٔ مجتهدان همراه نشدند. پوشیدن عبا برای غیرآخوند در عرف آن روز همیشه توهین شمرده نمیشد. شاه دستخط مبهم به بهبهانی داد که شخصاً پیگیری میکند؛ سفر سوم فرنگ نباید به شورش اتباع اروپایی بخورد. عینالدوله به چند عالم هدیه داد. در انجمن مخفی برخی گفتند هدف مشروطه است نه شخص نوز؛ اگر نوز برود دیوان میماند. برخی بهبهانی را متهم کردند که عینالدوله را میاندازد تا اتابک برگردد. ناظم گفت بهبهانی محکم ایستاده است. غائله به بست تجار در بهار ۱۲۸۴ رسید و با قول دولت خوابید. نوز در مهر همان سال به بهانهٔ مذاکره با عثمانی از ایران بیرون رفت.
پیامد
عکس نوز اتحاد بهبهانی و طباطبایی را آزمود و شیخ فضلالله را کنار گذاشت. بازار هنوز به علما نپیوسته بود. فلک قند همان پیوند را ساخت.
سالشمار
۲۵ اسفند ۱۲۸۳
شاهنشاهی ۲۵ اسفند ۲۴۶۳
میلادی ۱۶ مارس ۱۹۰۵
نطق تاسوعا
افشای عکس بالماسکه و مطالبهٔ خلع نوز.
داوری منابع
ناظمالاسلام نطق بهبهانی در تاسوعا را آغاز خیزش علنی روحانیت علیه نوز مینویسد.
دوره
پادشاه
کسان
- سید عبدالله بهبهانیپیشوای سیاسیتر روحانیان مشروطهخواه تهران
نطق آتشین در منبر تاسوعا و تقاضای عزل نوز.
- مسیو ژوزف نوزوزیر بلژیکی گمرکات؛ نماد نفوذ اقتصادی بیگانگان
حضور در بالماسکه با لباس مذهبی.
- عبدالمجید میرزا عینالدولهصدراعظم آغاز جنبش؛ سپس فرماندهٔ سپاه دولتی بر تبریز
دفاع سرسختانه از نوز و رد مطالبات علما.
- شیخ فضلالله نوریپیشوای شرعی مخالف مشروطهٔ عرفی
امتناع از همراهی با بهبهانی در غائله عکس نوز.