جنبش مشروطه
۱۰ خرداد ۱۲۸۶
شاهنشاهی
۱۰ خرداد ۲۴۶۶
میلادی
۳۱ مه ۱۹۰۷
این ورقه بخشی از امضای متمم قانون اساسی است. اصل دوم و نظارت پنج مجتهد همان سازش بهارستان با نجف و با شیخ فضلالله بود.
خلاصه
پویش شیخ فضلالله نوری برای مشروعه ساختن متمم قانون اساسی و پیشنهاد نظارت پنج مجتهد طراز اول؛ نطق فقهی میرزا فضلعلی آقا در تفکیک احکام اولیه و ثانویه و امور مباحه؛ و تصویب نهایی اصل دوم به عنوان تاکتیکی آگاهانه برای خنثیسازی حربه تکفیر.
زمینه
شیخ فضلالله نوری در اعتراض به نادیده گرفته شدن جایگاه فقهی خود، کارزار گستردهای را علیه متمم قانون اساسی آغاز کرد و قانونگذاری عرفی را بدعت خواند و تهدید کرد که در صورت عدم گنجاندن ماده نظارت شرعی، حکم به ارتداد مشروطهخواهان خواهد داد.
چه رخ داد
۱. پیشنهاد نظارت پنج مجتهد طراز اول
شیخ فضلالله پیشنهاد کرد در هر دوره، بیست مجتهد توسط مراجع نجف معرفی شوند و مجلس پنج تن را به قید قرعه برگزیند تا هر مصوبهای را که با قواعد اسلام مغایر باشد رد کنند و رأی آنان تا زمان ظهور امام غایب مطاع باشد.
۲. نطق شاهکار فقهی میرزا فضلعلی آقا
میرزا فضلعلی آقا، وکیل فقیه تبریز، در نطقی درخشان استدلال کرد که قوانین مجلس به دو دسته تفکیک میشوند: اموری که شارع بیان داشته و تعیین مصادیق آن بر عهده عقل عرفی است؛ و اموری که شرعاً مباح بوده و مجلس بر اساس مصلحت عمومی برای آنها نظم وضع میکند. وی بر پایه قاعده «الضرورات تبیح المحذورات» اثبات کرد احکام ثانویه حکومتی هرگز در تضاد با دین نیست و پارلمان نیازی به شورای بازرسی فرادست ندارد.
۳. تصویب تاکتیکی اصل دوم برای خلع سلاح تکفیر
نمایندگان مجلس برای جلوگیری از حربه تکفیر و خلع سلاح شیخ فضلالله، آگاهانه به اصل دوم رأی مثبت دادند. گزارش محرمانه سفارت انگلیس پیشبینی کرد که این ماده ارتجاعی توسط لیبرالها در آینده عملاً معلق خواهد ماند؛ پیشبینیای که در عمل به وقوع پیوست.
پیامد
تصویب اصل دوم مانع از تکفیر مجلس شد، اما شیخ فضلالله را راضی نکرد و وی در تیرماه ۱۲۸۶ به تحصن شاهعبدالعظیم روی آورد.
سالشمار
۱۰ خرداد ۱۲۸۶
شاهنشاهی ۱۰ خرداد ۲۴۶۶
میلادی ۳۱ مه ۱۹۰۷
تصویب اصل دوم متمم قانون اساسی
رأی موافق مجلس به نظارت پنج مجتهد طراز اول بر مصوبات پارلمان.
داوری منابع
میرزا فضلعلی آقا با تسلط فقهی اثبات کرد قوانین مجلس در قلمرو احکام ثانویه و مصالح جامعه جای دارد و نیازی به هیئت بازرسی دائمی نیست.
براون نطق نمایندگان آذربایجان به ویژه تقیزاده و میرزا فضلعلی آقا را گواهی بر بلوغ پارلمانی ایران ارزیابی میکند.
دوره
پادشاه
کسان
- شیخ فضلالله نوریپیشوای شرعی مخالف مشروطهٔ عرفی
تدوین و تحمیل ماده نظارت پنج مجتهد بر مصوبات مجلس و تهدید به اعلام ارتداد مشروطهخواهان.
- حاج میرزا فضلعلی آقا تبریزیفقیه نواندیش و نماینده برجسته تبریز در مجلس اول
ایراد نطق درخشان فقهی در تفکیک احکام شریعت از قوانین عرفی و موضوعه پارلمان.
- سید محمد طباطباییپیشوای روحانی مشروطه در تهران
پذیرش اصل دوم جهت جلوگیری از تحکیم جبهه ضد مشروطه و مهار تحریکات شیخ فضلالله نوری.
- سید عبدالله بهبهانیپیشوای سیاسیتر روحانیان مشروطهخواه تهران
حمایت از گنجاندن ماده نظارتی علما به عنوان پلی برای آشتی دادن بدنه سنتی با مجلس.
- سید حسن تقیزادهرادیکال مجلس اول؛ رجل بعدی دولت
مخالفت مستمر با انحصار نظارت شرعی و روشنگری درباره تفکیک وظایف مقننه از احکام ابدی شریعت.
- میرزا جوادخان سعدالدولهدیپلمات و وکیل مجلس اول؛ چهرهٔ میانه
ریاست کمیسیون متمم و مذاکره با علمای متنفذ بر سر صورتبندی نهایی اصول قانون اساسی.