برو به محتوا
شیر و خورشید، نشان تاریخی ایران

گاهنامهٔ مشروطه

جنبش مشروطه

مناقشه بر سر اصل دوم متمم و نظارت پنج مجتهد طراز اول

هجری شمسی

شاهنشاهی

۱۰ خرداد ۲۴۶۶

میلادی

۳۱ مه ۱۹۰۷

رویداد اصلی مشروطیتمذهبی و فکری

این ورقه بخشی از امضای متمم قانون اساسی است. اصل دوم و نظارت پنج مجتهد همان سازش بهارستان با نجف و با شیخ فضل‌الله بود.

خلاصه

پویش شیخ فضل‌الله نوری برای مشروعه ساختن متمم قانون اساسی و پیشنهاد نظارت پنج مجتهد طراز اول؛ نطق فقهی میرزا فضلعلی آقا در تفکیک احکام اولیه و ثانویه و امور مباحه؛ به نوشتهٔ کسروی، شیوهٔ گزینش این پنج تن به دست خود مجلس از اثر اصل کاست.

زمینه

کارزار نوری علیه متمم

شیخ فضل‌الله نوری در اعتراض به نادیده گرفته شدن جایگاه فقهی خود، کارزار گسترده‌ای را علیه متمم قانون اساسی آغاز کرد و قانون‌گذاری عرفی را بدعت خواند و تهدید کرد که در صورت عدم گنجاندن ماده نظارت شرعی، حکم به ارتداد مشروطه‌خواهان خواهد داد.

چه رخ داد

۱. پیشنهاد نظارت پنج مجتهد طراز اول

شیخ فضل‌الله پیشنهاد کرد در هر دوره، بیست مجتهد توسط مراجع نجف معرفی شوند و مجلس پنج تن را به قید قرعه برگزیند تا هر مصوبه‌ای را که با قواعد اسلام مغایر باشد رد کنند و رأی آنان تا زمان ظهور امام غایب مطاع باشد.

۲. نطق شاهکار فقهی میرزا فضلعلی آقا

میرزا فضلعلی آقا، وکیل فقیه تبریز، در نطقی درخشان استدلال کرد که قوانین مجلس به دو دسته تفکیک می‌شوند: اموری که شارع بیان داشته و تعیین مصادیق آن بر عهده عقل عرفی است؛ و اموری که شرعاً مباح بوده و مجلس بر اساس مصلحت عمومی برای آنها نظم وضع می‌کند. وی بر پایه قاعده «الضرورات تبیح المحذورات» اثبات کرد احکام ثانویه حکومتی هرگز در تضاد با دین نیست و پارلمان نیازی به شورای بازرسی فرادست ندارد.

۳. تصویب تاکتیکی اصل دوم برای خلع سلاح تکفیر

به نوشتهٔ کسروی، شیوهٔ گزینش این پنج تن به دست خود مجلس از اثر اصل کاست. کسروی متن را چنین آورده است؛ پیشنهاد را از خط شیخ پراکندند:

مجلس مقدس شورای ملی که بتوجه و تأیید حضرت امام عصر عجل‌الله فرجه و بذل مرحمت اعلیحضرت شاهنشاه اسلام خلدالله سلطانه و مراقبت حجج اسلامیه کثرالله امثالهم و عامهٔ ملت ایران تأسیس شده است باید در هیچ عصری از اعصار مواد قانونیه آن مخالفتی با قواعد مقدسه اسلام و قوانین موضوعه حضرت خیرالانام صلی‌الله علیه وآله و سلم نداشته باشد و معین است که تشخیص مخالفت قوانین موضوعه با قواعد اسلامیه بر عهده علمای اعلام ادام الله برکات وجودهم بوده و هست لهذا رسماً مقرر است در هر عصری از اعصار هیئتی که کمتر از پنج نفر نباشد از مجتهدین و فقهای متدینین که مطلع از مقتضیات زمان هم باشند باین طریق که علمای اعلام و حجج اسلام مرجع تقلید شیعه اسامی بیست نفر از علما که دارای صفات مذکوره باشند معرفی بمجلس شورای ملی بنمایند پنج نفر از آنها را یا بیشتر بمقتضای عصر اعضای مجلس شورای ملی بالاتفاق یا بحکم قرعه تعیین نموده بسمت عضویّت بشناسند تا موادیکه در مجلسین عنوان میشود بدقت مذاکره و غور رسی نموده هر یک از آن مواد معنونه که مخالفت با قواعد مقدسه اسلام داشته باشد طرح و رد نمایند که عنوان قانونیت پیدا نکند و رأی این هیئت علماء در این باب مطاع و متبع خواهد بود و این ماده تا زمان ظهور حضرت حجة عصر عجل الله فرجه تغییر پذیر نخواهد بود.

ونسا مارتین، تاریخ‌نگار
کتاب «انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها»، ص ۱۷۶–۱۸۷؛ به نقل از کسروی، ص ۳۷۲
۱۳۷۲ (۱۹۹۳)
ونسا مارتین این عبارت را در کتاب «انقلاب مشروطه، بخش دوم: رویدادها» آورده است.

تقی‌زاده اصل ۲۷ را کافی می‌دانست. حاجی میرزا علی تبریزی، نمایندهٔ خراسان، تشخیص موضوع را با عرف دانست نه با علما. کسروی این را فیروزی شریعت‌خواهان می‌خواند.

دیدگاه‌ها

رقیق شدن اصل به روایت مارتین

مارتین، به نقل کسروی صفحهٔ ۳۷۲، می‌نویسد اصل دوم عملاً رقیق شد، چون پنج مجتهد را از میان بیست نامزد مراجع خود مجلس برمی‌گزید. متن اصل در همین باره می‌گوید اعضا را مجلس بالاتفاق یا به حکم قرعه تعیین می‌کند.

پیامدها

اصل دوم و بست عبدالعظیم

تصویب اصل دوم مانع از تکفیر مجلس شد، اما شیخ فضل‌الله را راضی نکرد و وی در تیرماه ۱۲۸۶ به تحصن شاه‌عبدالعظیم روی آورد.

سال‌شمار

  1. ۱۰ خرداد ۱۲۸۶

    شاهنشاهی ۱۰ خرداد ۲۴۶۶

    میلادی ۳۱ مه ۱۹۰۷

    تصویب اصل دوم متمم قانون اساسی

    رأی موافق مجلس به نظارت پنج مجتهد طراز اول بر مصوبات پارلمان.

منابع

امیر خادم، ماجرای مشروطه
ماجرای مشروطه؛ گفتار بیست‌وششم

میرزا فضلعلی آقا با تسلط فقهی اثبات کرد قوانین مجلس در قلمرو احکام ثانویه و مصالح جامعه جای دارد و نیازی به هیئت بازرسی دائمی نیست.

ادوارد گرانویل براون، انقلاب ایران، ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۹
انقلاب ایران

براون نطق نمایندگان آذربایجان به ویژه تقی‌زاده و میرزا فضلعلی آقا را گواهی بر بلوغ پارلمانی ایران ارزیابی می‌کند.

احمد کسروی، تاریخ مشروطهٔ ایران
گفتار ششم؛ اصل دوم

کسروی متن اصل دوم را تمام می‌آورد. تصویب آن را فیروزی کسانی می‌داند که مشروطه را با نظارت شرع می‌خواستند، نه مصالحه‌ای که دوام آورد.

دوره

پادشاه

کسان

  • شیخ فضل‌الله نوریپیشوای شرعی مخالف مشروطهٔ عرفی

    تدوین و تحمیل ماده نظارت پنج مجتهد بر مصوبات مجلس و تهدید به اعلام ارتداد مشروطه‌خواهان.

  • حاج میرزا فضلعلی آقا تبریزیفقیه نواندیش و نماینده برجسته تبریز در مجلس اول

    ایراد نطق درخشان فقهی در تفکیک احکام شریعت از قوانین عرفی و موضوعه پارلمان.

  • سید محمد طباطباییپیشوای روحانی مشروطه در تهران

    پذیرش اصل دوم جهت جلوگیری از تحکیم جبهه ضد مشروطه و مهار تحریکات شیخ فضل‌الله نوری.

  • سید عبدالله بهبهانیپیشوای سیاسی‌تر روحانیان مشروطه‌خواه تهران

    حمایت از گنجاندن ماده نظارتی علما به عنوان پلی برای آشتی دادن بدنه سنتی با مجلس.

  • سید حسن تقی‌زادهنمایندهٔ تبریز

    مخالفت مستمر با انحصار نظارت شرعی و روشنگری درباره تفکیک وظایف مقننه از احکام ابدی شریعت.

  • میرزا جوادخان سعدالدولهدیپلمات و وکیل مجلس اول؛ چهرهٔ میانه

    ریاست کمیسیون متمم و مذاکره با علمای متنفذ بر سر صورت‌بندی نهایی اصول قانون اساسی.