جنبش مشروطه
۲۰ تیر ۱۲۸۵
شاهنشاهی
۲۰ تیر ۲۴۶۵
میلادی
۱۱ ژوئیه ۱۹۰۶
خلاصه
در پی اقدام قزاقان در بازداشت شیخ محمد واعظ، طلاب به قراولخانه هجوم بردند. با تیراندازی نیروهای نظامی، طلبه جوانی به نام سید عبدالحمید به شهادت رسید و با انتقال پیکر خونین او به مسجد جامع و محاصره سهروزه مسجد توسط قزاقان، قیام تیرماه ۱۲۸۵ شعلهور گشت.
زمینه
در اوایل تیرماه ۱۲۸۵ خورشیدی، در شرایطی که تهران زیر چکمههای حکومت نظامی سپهدار تنکابنی قرار داشت، وعاظ مشروطهخواه منابر ماه جمادیالاول را به کانون روشنگری علیه صدارت عینالدوله بدل ساختند.
چه رخ داد
۱. دستگیری شیخ محمد واعظ در بازار و هجوم طلاب
شامگاه ۱۸ تیر ۱۲۸۵، قزاقان دولتی شیخ محمد واعظ اصفهانی را حین تردد در خیابان بازداشت کرده و به قراولخانه بازار بردند. خبر توقیف خطیب به سرعت در مدارس علمیه پیچید. صدها طلبه حوزه علمیه تهران به رهبری شاگردان بهبهانی به سوی قراولخانه هجوم بردند و خواستار آزادی بی قید و شرط شیخ شدند.
۲. شلیک قزاقان و شهادت سید عبدالحمید
با هجوم جمعیت به داخل قراولخانه، فرمانده نظامی دستور آتش داد. در میان شلیک گلولهها، طلبه جوانی به نام سید عبدالحمید هدف قرار گرفت و در دم جان باخت. طلاب پیکر غرقه به خون او را بر دوش گرفتند و با فریادهای دادخواهی وارد مسجد جامع تهران در قلب بازار شدند. این واقعه بازار پایتخت را یکپارچه به اعتصاب و تعطیلی کشاند.
۳. تحصن سهروزه مسجد جامع و شلیک متقابل مساوات
طباطبایی، بهبهانی و در اقدامی شگفتانگیز شیخ فضلالله نوری در مسجد جامع گرد آمدند. در ۲۰ تیرماه، جمعیت سوگوار پیراهن خونین سید عبدالحمید را بر چوبی برافراشته و در راسته بازار به راهپیمایی پرداختند. قزاقان سپهدار تنکابنی به سوی مردم آتش گشودند که به شهادت ده تن انجامید. در این میان، سید محمدرضا مساوات با تپانچه به یک قزاق شلیک کرد و نخستین گلوله مسلحانه انقلابیون در تاریخ مشروطه شلیک گردید. عباسقلی خان آدمیت نیز به میان صفوف نظامیان رفت و آنان را از ریختن خون هموطنان برحذر داشت.
پیامد
محاصره نظامی مسجد جامع و قطع آب و آذوقه بر متحصنان، علما را به خروج از پایتخت و اعلام هجرت کبری به قم رهنمون ساخت.
سالشمار
۱۸ تیر ۱۲۸۵
شاهنشاهی ۱۸ تیر ۲۴۶۵
میلادی ۹ ژوئیه ۱۹۰۶
بازداشت شیخ محمد واعظ
توقیف خطیب مشروطه و خیزش طلاب برای آزادسازی وی.
۲۰ تیر ۱۲۸۵
شاهنشاهی ۲۰ تیر ۲۴۶۵
میلادی ۱۱ ژوئیه ۱۹۰۶
شهادت سید عبدالحمید و درگیری بازار
شلیک قزاقان به طلاب، شهادت نخستین مجاهد مشروطه و شلیک تپانچه مساوات.
۲۱ تیر ۱۲۸۵
شاهنشاهی ۲۱ تیر ۲۴۶۵
میلادی ۱۲ ژوئیه ۱۹۰۶
پایان محاصره مسجد جامع
مذاکره سپهدار تنکابنی با علما و توافق برای خروج مسالمتآمیز از مسجد.
داوری منابع
کسروی شهادت سید عبدالحمید را نقطه جوش جنبش میداند که خون او آتش خشم عمومی را شعلهور ساخت.
ناظمالاسلام جزئیات شلیک به طلاب و برافراشتن پیراهن خونین عبدالحمید در بازار را ثبت کرده است.
دوره
پادشاه
کسان
- شیخ محمد واعظ اصفهانیخطیب و واعظ پرشور مشروطهخواه
مقاومت در برابر بازداشت و برانگیختن خیزش طلاب جهت رهایی خویش.
- سید عبدالحمیدطلبه آزادیخواه و نخستین شهید نهضت مشروطه
شهادت در جریان درگیری با قوای دولتی و تبدیل شدن به نماد مظلومیت نهضت.
- سید محمد طباطباییپیشوای روحانی مشروطه در تهران
حضور در مسجد جامع و هدایت تحصن مردمی در محاصره نظامی قزاقان.
- سید عبدالله بهبهانیپیشوای سیاسیتر روحانیان مشروطهخواه تهران
پایداری در صحن مسجد و فراخواندن اصناف به همبستگی در برابر خشونت دولتی.
- شیخ فضلالله نوریپیشوای شرعی مخالف مشروطهٔ عرفی
پیوستن به بهبهانی و طباطبایی در مسجد جامع در پی ارزیابی سقوط حتمی عینالدوله.
- محمدولیخان تنکابنی سپهدار اعظمفرماندهٔ ستون گیلان در فتح تهران
فرماندهی محاصره نظامی مسجد جامع و مذاکره با علما برای تخلیه پایتخت.