برو به محتوا
شیر و خورشید

گاهنامهٔ مشروطه

عصر ناصری

فرمان ناصرالدین شاه در تحریم و انحلال فراموشخانه
هجری شمسی

۲۵ مهر ۱۲۴۰

شاهنشاهی

۲۵ مهر ۲۴۲۰

میلادی

۱۸ اکتبر ۱۸۶۱

رویداد فرعی و زمینه‌ایفرهنگی و آموزشی

خلاصه

صدور دستخط شاهنشاهی مبنی بر غیرقانونی بودن و مجازات شدید هرگونه فعالیت تحت عنوان فراموشخانه، تبعید ملکم خان و فرار میرزا یعقوب خان در پی مخالفت علمایی چون ملاعلی کنی.

زمینه

فراماسون از صنف بنایان سنگ بریتانیا آمد. فری به آزادی ربط ندارد؛ فری‌استون سنگی است که از هر سو می‌تراشند. آتش‌سوزی ۱۶۶۶ لندن و شیفتگی اشراف به هندسه، عضو غیر بنا را به لژ کشاند. لژ اعظم لندن ۱۷۱۷ باشگاه آقایان شد با گونیا و پرگار. اصل نظامنامه پرهیز از بحث دین و سیاست حزبی در جلسه بود. گراند اوریان پاریس ۱۷۷۳ شبکه اروپایی ساخت و پس از انقلاب فرانسه آماج توطئه‌اندیشی شد. لژ بی‌مجوز اعظم را غیررسمی می‌خوانند؛ تعطیل قانونی ندارد، فقط از شبکه جداست.

چه رخ داد

۱. تحفه العالم و خانه فراموشی

عبداللطیف شوشتری در سفرنامه هند اواخر سده هجدهم نخستین نثر فارسی درباره فراماسون را نوشت. فارسی‌زبانان هند می‌گفتند فراموشی، چون عضو در پاسخ جزئیات می‌گفت به یاد نیست.

«دیگر از جمله قوانین مشهوره فِرق فرنگ خاصه فرانسیسان، فرامیسن است و فریمیسن نیز گویند. و آن در لغت به معنی بنّا و معمار است... هندیان و فارسی‌زبانان هند آن جماعت را فراموشی گویند... منافاتی با هیچ مذهب ندارد... فایده اینکار این است که در شداید یار و یاور یکدیگر باشند... بسیاری از مسلمانان در کلکته داخل در این زمره‌اند.»

۲. ایلچی، میرزا صالح و عضویت دیپلمات

ابوالحسن‌خان ایلچی در فرانسه و میرزا صالح شیرازی در لندن عضو شدند. میرزا صالح در سفرنامه از خانه فراموشی یاد کرد و جزئیات نگفت؛ همان که کاغذ اخبار را آورد. در عهد ناصری کمتر ایرانی مقیم اروپا بود که چندی در لژ ننشسته باشد. مستشارالدوله در پاریس زیر گراند اوریان بود. انگیزه کنجکاوی دوسویه تمدن بود نه تله استعمار به معنای عضویت اجباری.

۳. فراموشخانه جلال‌الدین میرزا

ملکم پس از هیئت پاریس در بیست‌ودو سالگی ایده را با اجازه شاه به تهران آورد. لژ غیررسمی بود و او این را از اعضا پنهان داشت تا گمان اتصال به گراند اوریان بماند. نخستین جلسه ۱۲۳۷ یا ۱۲۳۸ در خانه جلال‌الدین میرزا به ریاست یعقوب‌خان برگزار شد. حاضرین هر نشست را حدود هشتاد نود تن نوشته‌اند: رضاقلی‌خان هدایت رئیس دارالفنون، مجدالملک وزیر وظایف، شاگردان دارالفنون، و حاج سید صادق طباطبایی مجتهد تهران که ملکم شخصاً جلبش کرد.

۴. اعلان ۲۵ مهر ۱۲۴۰

شاه زود ظنین شد. اعلان در روزنامه رسمی دولت:

«در این روزها به عرض رسید که بعضی از اجامر و اوباش شهر گفتگو و صحبت از وضع و ترتیب فراموشخانه‌های یوروپ می‌کنند و به ترتیب آن اظهار میل می‌نمایند. لهذا صریح حکم همایون شد که اگر بعد از این عبارت و لفظ فراموشخانه از دهن کسی بیرون بیاید، تا چه رسد به ترتیب آن، مورد کمال سیاست و غضب دولت خواهد شد. البته این لفظ را ترک کرده، پیرامون این مزخرفات نروند که یقیناً مواخذه کلی خواهند شد.»

یعقوب گریخت. ملکم به بغداد و استانبول رفت تا سال‌ها بعد با سپهسالار بازگردد. تا ۱۲۶۸ و رسوایی لاتاری راه لژ علنی بسته ماند.

۵. از فراموشخانه تا آدمیت و اخوت

تحریم سی‌ساله منورالفکر را به شب‌نامه و سازمان زیرزمینی راند. روزنامه قانون و جامع آدمیت پاسخ لندن است. انجمن اخوت پاسخ درویشی پس از گشایش مظفری. لژ بیداری ایرانیان ۱۲۸۵ نخستین لژ رسمی گراند اوریان در تهران شد و بیرون از این برگ است.

ورقهٔ وابسته

تأسیس انجمن اخوت توسط ظهیرالدوله

انجمن اخوت ظهیرالدوله شکل درویشی همان حلقه‌های سری است پس از حرام شدن فراموشخانه.

«شکرت یا مولی که انجمن اخوت سال دوازدهم علنی شدن خود را به پایان رسانید... انجمن اخوت بود که صورت متکبرین را در هم شکست و صدور وقت و ابناء سلطنت عصر را با فقرا و اصناف هم‌زانو و جلیس نمود... تاریخ عالم... نشان می‌دهد که در دنیا هیچ وقت تنها قوانین و قواعد سیاسی موجب نجات و رستگاری... هیچ قومی نشده... چیزی که یک ملتی را... سرافراز نمود، همانا اخلاق و ملکات آنان بوده... امضا: صفاعلی»
متن کامل این ورقه

ورقهٔ وابسته

انتشار روزنامه قانون در لندن توسط ملکم خان

روزنامهٔ قانون پاسخ ملکم به تحریم فراموشخانه بود؛ همان حلقه را از تهران به لندن برد.

«برخیز، ای انسان عاقل. قدرت تو نه این است که در ظلمت جهل خود را مشاهده می‌نمایی. برخیز، داخل آدمیت شو. در عالم انوار علم ببین در ازل چه وجود عالی بوده‌ای و حال در قعر چه نوع پستی ذیل افتاده‌ای. انسان در اول، پادشاه روی زمین بود، به جهت آنکه آدمیت را از دست نداده بود. انسان حال اسیر ذلت شده، به جهت آن که آدمیت را فراموش کرده است. ای انسان بیچاره، بیچارگی تو از غفلت تو است. اگر طالب قدرت هستی، آدم بشو.»
متن کامل این ورقه

ورقهٔ وابسته

تأسیس مجمع و جامع آدمیت در تهران

جامع آدمیت شکل دگر فراموشخانه است پس از آنکه شاه آن را حرام کرد.

«نظام آدمیت عبارت است از کل آن قواعد که به جهت وصول موافقت آدمیت وضع شده است. بدون نظام آدمیت، افراد آدمیت همیشه از همدیگر جدا و همیشه طعمه بهایم انسانی خواهد بود.»
متن کامل این ورقه

پیامد

لفظ فراموشخانه جرم دولتی شد. همان حلقه با نام آدمیت و قانون بازگشت.

داوری منابع

امیر خادم — ماجرای مشروطه
ماجرای مشروطه؛ گفتار پنجم

انحلال فراموشخانه آغازگر انسداد سی‌ساله تشکل‌های علنی و سوق دادن منورالفکران به شبکه‌های زیرزمینی شد.

دوره

پادشاه

کسان