برو به محتوا
شیر و خورشید

گاهنامهٔ مشروطه

عصر مظفری

تأسیس انجمن اخوت توسط ظهیرالدوله
هجری شمسی

۱۲۷۸

شاهنشاهی

۲۴۵۸

میلادی

۱۸۹۹

رویداد فرعی و زمینه‌ایفرهنگی و آموزشی

این ورقه بخشی از فرمان ناصرالدین شاه در تحریم و انحلال فراموشخانه است. انجمن اخوت ظهیرالدوله شکل درویشی همان حلقه‌های سری است پس از حرام شدن فراموشخانه.

خلاصه

تأسیس انجمن اخوت توسط علی‌خان قاجار ظهیرالدوله (صفاعلی) با تلفیق طریقت صفی‌علیشاهی نعمت‌اللهی و ساختار لژهای ماسونی؛ انتشار مجله مجموعه اخلاق و ترویج برابری طبقاتی میان شاهزادگان و اصناف بازار.

زمینه

علی‌خان ظهیرالدوله زاده ۱۲۴۳، داماد ناصرالدین‌شاه از ۱۲۵۹، وزیر تشریفات، مرید صفی‌علیشاه با ظاهر کت‌وشلوار و سبیل روغن‌زده. لقب درویشی‌اش صفاعلی بود.

چه رخ داد

۱. لژ غیررسمی با کشکول و تبرزین

پس از مرگ صفی‌علیشاه در ۱۲۷۷، ظهیرالدوله سرسلسله شد و از مظفرالدین‌شاه مجوز انجمن اخوت گرفت. هیئت امنای معرفی‌شده به شاه صد و ده نفر بود، ابجد علی. به‌جای گونیا و پرگار دو تبرزین و کشکول آویخته مثلث ساخت و حرف صاد را بالا نهاد. عضو ورقه تمنا می‌نوشت و دو ارشد تأیید می‌کردند. مجله مجموعه اخلاق پند می‌گفت نه سیاست روز. تا ۱۳۰۳ حدود سی هزار تقاضای عضویت ثبت شد.

۲. پانتومیم مجلس اول و غارت خانه

در برنامه عمومی پیش از به توپ بستن مجلس، نمایشی اجرا شد که در منابع به خطا فانتوم نوشته‌اند و محتمل پانتومیم بوده: بازیگر به شکل محمدعلی‌شاه بر تخت، جنازه ملت بر زمین، سفیر انگلیس کلاه و سفیر روس کفش می‌برد، سپس شاه و جنازه سفرا را می‌رانند. در استبداد صغیر خانه‌اش را با آن که شوهرعمه شاه بود غارت کردند؛ خود در تهران نبود. پس از فتح تهران جشن نصرت گرفت و اعانه به مجروح و ورثه کشتگان داد.

۳. بیانیه سال دوازدهم

در ۱۲۸۹ برای سالگرد علنی شدن نوشت:

«شکرت یا مولی که انجمن اخوت سال دوازدهم علنی شدن خود را به پایان رسانید... انجمن اخوت بود که صورت متکبرین را در هم شکست و صدور وقت و ابناء سلطنت عصر را با فقرا و اصناف هم‌زانو و جلیس نمود... تاریخ عالم... نشان می‌دهد که در دنیا هیچ وقت تنها قوانین و قواعد سیاسی موجب نجات و رستگاری... هیچ قومی نشده... چیزی که یک ملتی را... سرافراز نمود، همانا اخلاق و ملکات آنان بوده... امضا: صفاعلی»

حکومت اشتراکی در این متن دموکراسی است نه سوسیالیسم بلشویکی که هنوز نیامده بود.

پیامد

اخوت سیاست را به اخلاق و خیریه محدود کرد و با این حال در استبداد صغیر دشمن دربار شد.

داوری منابع

امیر خادم — ماجرای مشروطه
ماجرای مشروطه؛ گفتار پنجم

انجمن اخوت با نشان کشکول و تبرزین، فرهنگ مساوات مدنی و تئاتر انتقادی را وارد حیات اجتماعی عهد مظفری کرد.

دوره

پادشاه

کسان

  • علی‌خان قاجار ظهیرالدولهبنیان‌گذار انجمن اخوت؛ دولتمرد آزادی‌خواه

    بنیان‌گذاری و ریاست عالیه انجمن اخوت با جذب ۳۰ هزار عضو تا سال ۱۳۰۳ ش.