برکناری سرهنگ استاروسلسکی و افسران روس دیویزیون قزاق

سرهنگ کلرژه ناچار استعفای خود را نوشت و سرهنگ ستاروسلسکی را به جای خود معین کرد.

در واقع، کلرژه به ایرانیان می‌گفت که در کشور خودشان هستند، دیویزیون قزاق از آنِ ایران است و وظیفهٔ مربیان روس تنها آموزش دادن آنان و سپس بازگشتن به روسیه است.

متن اصلیIn reality, Clergé was telling the Iranians that they were in their own country, that the Cossack division belonged to Iran, and that the duty of the Russian instructors was only to train them and afterwards to return to Russia.

شاه پیش از رفتن به اروپا به استاروسلسکی دستور داده بود که "در غیاب شاه از هر فرمانی که دولت ایران به او بدهد، سر باز زند... و اگر دولت ایران بکوشد او را به فرمانبرداری وادارد، با زور ایستادگی کند".

متن اصلیBefore leaving for Europe the Shah had instructed Starosselsky 'to refuse obedience to any order given to him by the Persian Government during the Shah's absence... and if the Persian Government tried to compel him to obey he was to resist by force'.

مرد بیچاره در تنگنا بود. مانند مارماهی‌ای بر سر قلاب روی صندلی‌اش به خود می‌پیچید... گفت که اگر نزد شاه برود و برکناری او را بخواهد، سرش را خواهند برید.

متن اصلیThe wretched man was up against it. He wriggled in his chair like an eel at the end of a line... he said that his head would be chopped off if he went to the Shah and asked for his dismissal.

این کار بر افکار عمومی اثری بد می‌گذارد. همه باور خواهند کرد که بریتانیای کبیر قرارداد ایران و انگلیس را بی‌رضایت مجلس به اجرا گذاشته و می‌کوشد ایران را تصاحب کند...

متن اصلیIt would have a bad effect on public opinion. Everyone would believe Great Britain was putting the Anglo-Persian Agreement in force without consent of Medjliss and trying to possess Persia...

باید به یاد داشت که استاروسلسکی پیش از هر چیز روس است و خود را پاسدار منافع روسیه در شمال ایران می‌داند، هرچند با بلشویک‌ها جنگیده است.

متن اصلیIt must be remembered that Starosselsky is before all else a Russian and considers himself the guardian of Russian interests in Northern Persia although he has been fighting against the Bolsheviks.

در شکل دادن یا بیان نظری دربارهٔ وضعی دشواری دارم که در آن گویا سیاست ایران یکسره چرخیده است و باز بی‌کمترین هشداری با کاری انجام‌شده روبه‌رو شده‌ام.

متن اصلیI find some difficulty in forming or expressing an opinion on a situation in which there appears to have been a complete volte face in Persian policy, and in which I am again presented in this case without the slightest warning with a fait accompli.

نورمن در ۲۷ خرداد ۱۲۹۹ (۱۷ ژوئن ۱۹۲۰) گزارش داد که استاروسلسکی با افسران بلشویک ارتش شوروی «در ارتباط» است و به افسران روس خود می‌گوید: «سرانجام همهٔ ما روسیم». سلطان احمد شاه قاجار به نورمن گفت که اگر یکی از افسران روس به بلشویک‌ها بپیوندد، همه را برکنار می‌کند، اما تا وفادار بمانند، کاری نخواهد کرد. پس از روی کار آمدن مشیرالدوله در تیر ۱۲۹۹، قزاق‌ها به فرماندهی استاروسلسکی به سوی گیلان پیش رفتند، منجیل را بازپس گرفتند و در نیمهٔ مرداد رشت را گرفتند. غنی می‌نویسد که استاروسلسکی پیروزی خود را بیش از اندازه جدی گرفت و به انزلی تاخت. قزاق‌ها در ۳ شهریور ۱۲۹۹ (۲۵ اوت ۱۹۲۰) در هشت مایلی انزلی با تلفات سنگین عقب رانده شدند و استاروسلسکی ناچار رشت را تخلیه کرد. نورمن در مرداد به جورج کرزن، وزیر خارجهٔ بریتانیا، نوشته بود که دولت ایران قزاق‌ها را تنها نیروی منظم و یگانه سد در برابر شورشیان می‌داند و برکناری افسران روس ممکن است دیویزیون را از هم بپاشد.

آیرونساید در ۹ مهر ۱۲۹۹ (۱ اکتبر ۱۹۲۰) فرماندهی نیروی بریتانیا در شمال ایران را بر عهده گرفت. به نوشتهٔ غنی، نورمن به او گفت که بیشتر پول‌هایی که به قزاق‌ها داده شده بود، به جیب استاروسلسکی و پادشاه رفته است. آیرونساید زمینهٔ برکناری استاروسلسکی را فراهم کرد. او به افسران بریتانیایی در منجیل دستور داد که در عقب‌نشینی به استاروسلسکی کمک نکنند، زیرا به نوشتهٔ خود او، اگر استاروسلسکی کار را خراب کند، برکنار کردنش آسان‌تر می‌شود. قزاق‌ها اندکی بعد رشت را برای بار دوم تخلیه کردند. نورمن در ۳ آبان ۱۲۹۹ (۲۵ اکتبر) به کرزن گزارش داد که این عقب‌نشینی بی‌دلیل نظامی بوده است. او استاروسلسکی را «افسری ناشایست و با دلیری‌ای مشکوک» خواند که بخش بزرگی از پول‌ها را برداشته بود.

نورمن و آیرونساید در همان روز از مشیرالدوله خواستند که استاروسلسکی را برکنار کند و افسری ایرانی را با دستیاران بریتانیایی به فرماندهی دیویزیون بگمارد. به گزارش نورمن، مشیرالدوله پذیرفت که زمان برکناری فرارسیده است، اما با گماشتن افسران بریتانیایی مخالفت کرد، زیرا آن را مایهٔ تضعیف دولت می‌دانست. مشیرالدوله پیشنهاد کرد که افسری روس از درون دیویزیون یا افسری از کشوری بی‌طرف فرمانده شود. نورمن هر دو پیشنهاد را رد کرد و مشیرالدوله گفت که اگر نورمن پافشاری کند، استعفا می‌دهد. غنی توضیح می‌دهد که پذیرفتن افسران بریتانیایی بر رأس قزاق‌ها به معنای پذیرفتن ضمنی بند نظامی قرارداد ۱۹۱۹ بود. مشیرالدوله نمی‌خواست پیش از رأی مجلس هیچ بخشی از آن قرارداد را اجرا کند. به گزارش نورمن، مشیرالدوله بیم داشت که مردم گمان کنند بریتانیا قرارداد را بی‌رضایت مجلس به اجرا گذاشته است و هواداری از بلشویسم دوباره بالا بگیرد.

نورمن روز بعد به دیدار سلطان احمد شاه قاجار رفت و افسران روس را به «بی‌کفایتی، فساد و تبلیغ ضدانگلیسی» متهم کرد. به نوشتهٔ غنی، نورمن تهدید کرد که اگر استاروسلسکی بماند، کمک مالی بریتانیا قطع می‌شود و سپاه بریتانیا از ایران بیرون می‌رود. این دو تهدید پادشاه را به پذیرش واداشت. سلطان احمد شاه قاجار پرسید که اگر مشیرالدوله استعفا دهد، چه کسی را برای ریاست وزرا پیشنهاد می‌کند و نورمن نام سپهدار رشتی را برد. پادشاه در ۴ آبان ۱۲۹۹ (۲۶ اکتبر) به مشیرالدوله گفت که برکناری استاروسلسکی را مصمم است. مشیرالدوله پاسخ داد که در این صورت چاره‌ای جز استعفا ندارد. پادشاه سپهدار را به تشکیل دولت فراخواند. ارفع نیز می‌نویسد که سلطان احمد شاه قاجار «برخلاف میل خود» برکناری را پذیرفت، زیرا بریتانیا به قطع کمک مالی تهدید کرده بود.

غنی بر پایهٔ گزارش‌های نورمن می‌نویسد که سلطان احمد شاه قاجار پس از این تصمیم خواست مقرری ماهانهٔ پانزده هزار تومانی او از سر گرفته شود و اجازهٔ سفر به اروپا یابد. پادشاه همچنین با خواست نورمن برای پس گرفتن پول‌ها از استاروسلسکی مخالفت کرد. به گفتهٔ او، چنین درخواستی از کسی که خدمات ارزنده‌ای به ایران کرده بود، «ناسپاسی» شمرده می‌شد. نورمن در گزارش خود ادعا کرد که پادشاه از پول‌های استاروسلسکی سهم برده است. این ادعا از آنِ نورمن است و غنی آن را از گزارش او نقل می‌کند.

استاروسلسکی، برخلاف خواست سفارت بریتانیا، در ۷ آبان ۱۲۹۹ (۲۹ اکتبر) به تهران آمد تا با سلطان احمد شاه قاجار خداحافظی کند. غنی گمان می‌برد که او امید داشت پادشاه را به بازگرداندن خود قانع کند. نورمن بیم داشت که او قزاق‌های تهران را به شورش وادارد و از پادشاه خواست که او را به قزوین بازگرداند. با میانجی‌گری وزیرمختار پیشین روسیهٔ تزاری، که پس از انقلاب در تهران مانده بود، استاروسلسکی همان شب به قزوین بازگشت. سفارت بریتانیا نیز ضمانت‌نامه‌ای کتبی به او داد که او و خانواده‌اش آزادانه از راه بین‌النهرین به پاریس بروند. به گفتهٔ وزیرمختار تزاری، استاروسلسکی بیم داشت که نورمن او را به قتل برساند. استاروسلسکی در ۱۵ آبان ۱۲۹۹ (۶ نوامبر ۱۹۲۰) ایران را ترک کرد. به نوشتهٔ غنی، او پس از مدتی کوتاه در پاریس به ایالات متحده رفت و هیچ یادداشت یا خاطره‌ای از خود به جا نگذاشت.

نورمن به سلطان احمد شاه قاجار پیشنهاد کرده بود که عموی خود، نصرت‌السلطنه، را به فرماندهی قزاق‌ها بگمارد. پادشاه، به نوشتهٔ غنی، سردار همایون (قاسم‌خان والی) را برگزید که درباری کم‌شناخته و بی‌تجربهٔ جنگی بود و تنها همراهان تشریفاتی پادشاه را فرماندهی کرده بود. سردار همایون در نخستین دیدار به آیرونساید گفت که «سرباز نیست». آیرونساید و نورمن اختیار فرماندهی را با رضایت ضمنی پادشاه و رئیس‌الوزرا به سرهنگ دوم اسمایت سپردند. غنی می‌افزاید که آیرونساید در این کار ژنرال دیکسن را یکسره نادیده گرفت.

سیروس غنی برکناری استاروسلسکی را حلقه‌ای از نقشهٔ آیرونساید می‌داند. به داوری او، نورمن مشیرالدوله را، که سیاستمداری «اصولی» بود و «به کشورش خوب خدمت کرد»، قربانی کرد. غنی دربارهٔ اتهام اختلاس داوری قطعی نمی‌کند. او از یک سو گزارش اسمایت را می‌آورد که شمار قزاق‌های اردوی قزوین را سه هزار تن و شمار ثبت‌شده در دفتر استاروسلسکی را ۴۵۰۰ تن یافته بود. از سوی دیگر، گزارش جان کالدول، وزیرمختار آمریکا، را نقل می‌کند که می‌نوشت باور نمی‌کند مردی با منش مشیرالدوله در کاری نادرست همراهی کند و افزود که اتهام هرگز ثابت نشده است.

سرلشکر حسن ارفع، که خود در ژاندارمری خدمت می‌کرد، استاروسلسکی را دسیسه‌گر می‌داند. به روایت او، استاروسلسکی به ارفع پیشنهاد کرده بود که به قزاق‌ها بپیوندد، اما ارفع ژاندارمری را به عنوان «نیرویی ملی» برگزید. ارفع شکست گیلان را مایهٔ برکناری افسران روس می‌شمارد.

هرمن نورمن و آیرونساید استاروسلسکی را افسری ناشایست، فاسد و دشمن بریتانیا می‌دانستند. وزارت جنگ بریتانیا در دستورالعمل خود به آیرونساید یادآوری کرد که استاروسلسکی «پیش از هر چیز روس است» و خود را پاسدار منافع روسیه در شمال ایران می‌داند.

جورج کرزن با برکناری استاروسلسکی و استعفای مشیرالدوله غافلگیر شد و از «چرخش کامل» سیاست ایران شکایت کرد. او مسئولیت پیامدها را بر دوش نورمن و آیرونساید گذاشت.