برو به محتوا
شیر و خورشید، نشان تاریخی ایران

گاهنامهٔ مشروطه

عصر ناصری

نامهٔ سید جمال‌الدین به ناصرالدین‌شاه از بست عبدالعظیم

هجری شمسی

شاهنشاهی

آبان ۲۴۴۹

میلادی

نوامبر ۱۸۹۰

رویداد فرعی و زمینه‌ایسیاسی

این ورقه بخشی از بست‌نشینی سید جمال‌الدین در شاه عبدالعظیم و اخراج زمستانی است. نامهٔ بست همان سندی است که کسروی آمدن دوم سید را با آن می‌خواند: مأموریت پطرزبورغ برای تبرئهٔ اتابک، سپس امر به قم.

خلاصه

سید جمال از بست عبدالعظیم به شاه نوشت که امین‌السلطان او را از مونیخ به پطرزبورغ فرستاد تا ذمهٔ صدر را از کارون و بانک بری کند، سپس سه ماه در خانهٔ امین‌الضرب نگاه داشت و انکار کرد.

زمینه

کسروی نامهٔ سید جمال را از مقدمهٔ تاریخ بیداری نقل کرده است. مضمون نامه روشن است: آمدن دوم سید به ایران مأموریت پطرزبورغ برای تبرئهٔ امین‌السلطان بود، نه دعوت ساده‌دلانه به اصلاح ملک.

چه رخ داد

۱. مونیخ و کارون و بانک

در مونیخ، به روایت نامه، پنج ساعت با امین‌السلطان سخن رفت. امتیاز کارون و بانک و معادن پیش از صدارت او بسته شده بود؛ اجرایش در زمان او. سید می‌بایست در پطرزبورغ ذمهٔ صدر را بری کند و اگر روس راه آسان‌تری نشان دهد، همان امتیازها را به حال پیشین بازگرداند. کسروی از این نامه نتیجه می‌گیرد که سید در بستهٔ سیاست اتابک و روس حرکت می‌کرد.

۲. سه ماه در خانهٔ امین‌الضرب

پس از بازگشت، سه ماه در خانهٔ حاج محمدحسن امین‌الضرب ماند. اتابک از حاصل پطرزبورغ نپرسید. سفارت روس تلگراف کرد تبلیغ غیررسمی سید مقبول نیست و گفتگو باید از راه رسمی سفارت باشد. اتابک، به نوشتهٔ سید، انکار کرد که او را فرستاده باشد. سپس امر آمد که مجاور مقابر قم شود. نامه را از بست عبدالعظیم نوشت.

۳. انجام نامه

انجام نامه در چاپ کسروی چنین است:

«اینک در حضرت عبدالعظیم نشسته تا امر از مصدر عزت چه صادر شود اسئل الله تعالی أن یمدکم بالعدل والحق وینصرکم بالحکمة و یشید دولتکم بقدرته ویحرسه عن کید الخائنین آمین العاجز جمال‌الدین‌الحسینی»

پیامد

کسروی سید را دلیر می‌داند و راهش را ناشناس. شاگردان را گزافه‌گو می‌خواند. نامه را حجت می‌آورد که این بست، بست عدالتخانهٔ مشروطه نیست.

داوری منابع

احمد کسروی — تاریخ مشروطهٔ ایران
گفتار یکم؛ نامه سید جمال به ناصرالدینشاه

کسروی نامه را از مقدمهٔ تاریخ بیداری نقل کرده است. سید جمال از بست عبدالعظیم به ناصرالدین‌شاه نوشت که امین‌السلطان او را از مونیخ به پطرزبورغ فرستاده تا ذمهٔ صدر را از امتیاز کارون و بانک بری کند.

دوره

پادشاه

کسان