تأسیس دارالفنون

علت روشن است: از نبود پول است. گزارش‌هایی که هر روز به عرض می‌رسد از کمبود پول شکایت دارند، و تاکنون چهار هزار تومان وام گرفته شده است.

متن اصلیThe reason is clear. It is due to lack of funds. The reports that are brought daily . . . to your notice complain about [shortage of] money and that four thousand tumans has been borrowed so far.

اگر امیر زنده بود، این وضع اسفناک را روا نمی‌داشت و جلوی چنین ترتیب نادرستی را می‌گرفت.

متن اصلیIf the Amir were alive, he would not have condoned this deplorable situation and prevented such improper arrangement.

رياست مدرسه دارالفنون كه در حقيقت مقدمه وزارت علوم بود كماكان با اعتضادالسلطنه باقى ماند ... در حقيقت شاه خود وزير اين وزارتخانه بود و منويات خود را بوسيلهٔ اعتضادالسلطنه باجرا مى رساند يا بهتر بگوئيم اعتضادالسلطنه مقاصد خود را با پشتيبانى شاه پيش ميبرد.

ملاير را تيول مدرسهٔ دارالفنون كرده است و از طرف خود حاكم بآنجا ميفرستد و ماليات اين ولايت را بمصارف ادارات خود ميرساند ... ذكر اين وزير و زيردستانش بخير و نام همه زنده جاويد باد.

حرف اين عده قليل را كه از مدرسهٔ دارالفنون بيرون ميآمدند نمى‌فهميدند و از اين طبقه تشويق بسزائى نميشد و روز بروز پايه دانش آنها تنزل ميكرد تا بالاخره در آينده اين مدرسه محل اعاشهٔ جمعى ميشود و روح بينش و دانش، اين مؤسسهٔ سى چهل ساله را بدرود ميگويد.

دارالفنون در نخستین سال‌های خدمت اتریشی‌ها نه تنها برنامهٔ درسی هسته‌ای، بلکه روال آموزشی و چارچوبی اداری پدید آورد که آن‌قدر نیرومند بود که از فراز و نشیب‌هایی که بیشتر نوآوری‌های دوران ناصرالدین شاه قاجار را از پا انداخت جان به در برد.

متن اصلیIn the first years of the Austrians’ service, Dār al-fonūn had developed, not only a core curriculum, but also an academic routine and administrative framework strong enough to survive the vicissitudes that affected most new initiatives in Nāṣer-al-Dīn Shah’s reign.

دو دستاورد بزرگ دیگر امیرکبیر، دارالفنون و روزنامهٔ رسمی وقایع اتفاقیه، پس از او برجا ماندند، اما با همان بی‌سامانی که بیشتر نوآوری‌های اروپایی در دورهٔ ناصری با آن روبه‌رو می‌شدند.

متن اصلیAmir Kabir's two other major contributions, the Dar al-Funun polytechnic and the official government gazette, Vaqayi' Ittifaqiya, survived him, but with the same haphazardness with which most European innovations were treated during the Nasiri period.

آموزگاران در ۳ آذر ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) به تهران رسیدند و دریافتند که امیرکبیر دو روز پیش‌تر از صدارت برکنار شده است. پذیرایی از آنان و گشایش رسمی آموزشگاه به میرزا محمدعلی‌خان شیرازی، وزیر امور خارجه، رسید. به نوشتهٔ گرنی و نبوی، نام «دارالفنون» نخستین بار در نامه‌ای آمد که میرزا محمدعلی‌خان در ۲۸ آبان ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) به محمودخان، کلانتر تهران، و عزیزخان مکری، فرماندهٔ نظامی، نوشت. گرنی و نبوی برگزیدن این نام و توصیف کلی‌تر دانش‌هایی را که قرار بود دارالفنون آموزش دهد، نشانهٔ کوششی برای گسترش هدف آموزشگاه می‌دانند، اما یادآوری می‌کنند که روشن نیست این ابتکار از میرزا محمدعلی‌خان بود یا از امیرکبیر.

میرزا محمدعلی‌خان شیرازی دارالفنون را در ۸ دی ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) گشود. وقایع اتفاقیه، به نوشتهٔ گرنی و نبوی، در آگهی رسمی پذیرش، پسران اعیان و اشراف چهارده تا پانزده‌ساله را خواسته بود، و میرزا محمدعلی‌خان در نامه‌اش سی شاگرد را در نظر داشت. اما دارالفنون در سال نخست حدود صد و پنج شاگرد از قشرهای گوناگون و با پیشینه‌های آموزشی ناهمسان پذیرفت.

محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه، وزیر انطباعات و تاریخ‌نگار دربار، در منتظم ناصری، به نقل گرنی و نبوی، شمار شاگردان سال نخست را چنین آورده است: پیاده‌نظام سی تن، سواره‌نظام پنج تن، توپخانه بیست و شش تن، مهندسی دوازده تن، پزشکی بیست تن، داروسازی هفت تن و معدن پنج تن. پولاک خود شمار شاگردان پزشکی را چهارده تن نوشته است. این ترکیب برتری دانش‌های نظامی را نشان می‌دهد. شاگردان می‌توانستند زبان فرانسه و شمشیربازی نیز بیاموزند، و افسرانی که در دارالفنون نام‌نویسی نکرده بودند در مشق‌های روزانهٔ بیرون شهر شرکت می‌کردند.

برخی شاگردان ماهانه، برخی مواجب و برخی مستمری می‌گرفتند که از دوازده تا صد تومان در سال بود. دارالفنون ناهار روزانه را رایگان می‌داد و هر سال به هر شاگرد دو دست جامهٔ تابستانی و زمستانی می‌بخشید. شاگردان هر رشته جامه‌ای به رنگی ویژه بر تن داشتند.

آموزگاران اتریشی گمان داشتند که از آغاز رشتهٔ تخصصی خود را درس خواهند داد، اما به‌زودی دریافتند که باید از پایه آغاز کنند. از همین رو دارالفنون در هفته‌های نخست آموزگاران دیگری به کار گرفت. ایتالیایی‌ها، از جمله برادران میکله و فرانچسکو ماتراتسو و لوئیجی پسه، که سفارت ایران در استانبول برای آموزش سپاه به خدمت گرفته بود، گاه در دارالفنون درس می‌دادند. فوکتی داروسازی، فیزیک و شیمی را بر عهده گرفت. ژول ریشار، فرانسوی مسلمان‌شده‌ای که نام میرزا رضاخان را برگزیده بود، از آغاز زبان فرانسه درس داد و تا مرگش در ۱۲۷۰ (۲۴۵۰) نزدیک به چهل سال در دارالفنون ماند.

زبان آموزگاران اتریشی آلمانی بود، اما در ایران کمتر کسی آلمانی می‌دانست. دارالفنون فرانسه را زبان آموزش برگزید، زیرا مترجم فرانسه‌دان بیشتر یافت می‌شد. مترجمان، که برخی از تحصیل در اروپا بازگشته بودند، آموزگاران را از کلاسی به کلاس دیگر همراهی می‌کردند. میرزا ملکم‌خان، به نوشتهٔ گرنی و نبوی، برای زاتی ترجمه می‌کرد و خود ریاضیات و هندسه نیز درس می‌داد. امانت می‌افزاید که ملکم‌خان با آزمایش‌های ساده‌ای که در دیدارهای ناصرالدین شاه قاجار از دارالفنون انجام می‌داد، پادشاه را شیفتهٔ خود کرد، و احتمالاً در ۱۲۳۳ (۲۴۱۳) نخستین خط تلگراف آزمایشی ایران را میان دارالفنون و کاخ نیاوران کشید.

گرنی و نبوی می‌نویسند که دارالفنون با وجود این دشواری‌ها در چند ماه برنامهٔ درسی و نظام امتحان و نمره پدید آورد. دارالفنون در آغاز سال دوم نظامی از «مرتبه»ها در هر رشته برقرار کرد که هر مرتبه سه سال می‌پایید و دورهٔ کامل دوازده سال طول می‌کشید. دارالفنون به برترین شاگردان هر مرتبه نشان مسی، سیمین، سیمین زراندود یا زرین می‌داد. شیخ محمدصالح عربی و فارسی درس می‌داد و روزی دو بار نماز جماعت برپا می‌کرد.

ناصرالدین شاه قاجار، به نوشتهٔ گرنی و نبوی، از آغاز به دارالفنون علاقه‌ای راستین نشان داد، پیوسته از آن دیدن کرد و در امتحان‌ها و جشن‌های جایزه حاضر شد. دو مدیر نخست پس از میرزا محمدعلی‌خان، که در ۲۱ بهمن ۱۲۳۰ (۲۴۱۰) درگذشت، افسرانی نظامی بودند: عزیزخان مکری، که چند ماه بیشتر نماند، و محمدخان امیرتومان. گرنی و نبوی تأثیر آن دو را اندک می‌دانند و رضاقلی‌خان هدایت، «للـه‌باشی» و ناظم مدرسه، و آموزگاران اتریشی را سازندگان واقعی برنامه و فعالیت‌های دارالفنون می‌شمرند.

آموزگاران نخستین ناگزیر بودند کتاب‌های درسی خود را بنویسند، زیرا هیچ کتاب فارسی مناسبی در دست نبود. کرژیژ چهار کتاب در ریاضیات و استحکامات نوشت و پولاک یازده کتاب در پزشکی، جراحی، کالبدشناسی، آسیب‌شناسی و چشم‌پزشکی. نخستین کتاب پولاک، «تشریح بدن انسان»، در ۲ اردیبهشت ۱۲۳۳ (۲۴۱۳) از چاپخانهٔ دولتی وابسته به دارالفنون بیرون آمد.

کرژیژ با یاری شاگردان دارالفنون نخستین نقشهٔ دقیق تهران و پیرامون آن را کشید و بلندی دماوند را اندازه گرفت. به نوشتهٔ گرنی و نبوی، او در ۱۲۳۶ (۲۴۱۶) نخستین خط تلگراف را از ارگ تا باغ لاله‌زار کشید. این گزارش با روایت امانت دربارهٔ خط تلگراف ملکم‌خان ناهمساز است. پولاک در ۱۲۳۵ (۲۴۱۵) جانشین دکتر کلوکه، پزشک ویژهٔ ناصرالدین شاه قاجار، شد و پیوندی میان این مقام و آموزش در دارالفنون پدید آورد که تا سدهٔ بعد پایید.

منابع بر نقش امیرکبیر همداستان‌اند، اما سهم او را در شکل نهایی دارالفنون یکسان نمی‌سنجند. گرنی و نبوی یادآوری می‌کنند که شاید امیرکبیر قصد داشت دامنهٔ درس‌ها را به‌تدریج گسترش دهد، اما شمار و سطح آموزشی شاگردان نخستین نیز این گسترش را ناگزیر کرد. امانت دارالفنون را از دو دستاورد پایدار امیرکبیر می‌داند، اما می‌افزاید که این دو نوآوری با همان بی‌سامانی روبه‌رو شدند که بیشتر نوآوری‌های اروپایی در دورهٔ ناصری. ژول ریشار، به نقل امانت، پس از قتل امیرکبیر از به کار گرفتن آموزگاران ناشایست در دارالفنون نالید و نوشت که اگر امیر زنده بود چنین وضعی را روا نمی‌داشت.

گرنی و نبوی بر پشتیبانی ناصرالدین شاه قاجار تأکید دارند و پایداری دارالفنون را مدیون علاقهٔ او و نیز اعتضادالسلطنه، پسر فتحعلی شاه قاجار، می‌دانند. اعتضادالسلطنه از آذر ۱۲۳۶ (۲۴۱۶) مدیر دارالفنون و از ۱۲۳۹ (۲۴۱۹) وزیر علوم شد و تا مرگش در آذر ۱۲۵۹ (۲۴۳۹) در این مقام ماند. به نوشتهٔ گرنی و نبوی، اعتضادالسلطنه پس از رسیدن به وزارت علوم درآمد ملایر و تویسرکان را به دارالفنون اختصاص داد و ثبات مالی آن را تا دو دهه تضمین کرد.

عبدالله مستوفی، دیوانی و خاطره‌نویس دورهٔ قاجار، در «شرح زندگانی من»، خاطرات و تاریخ اجتماعی دورهٔ قاجار، تصویری همانند به دست می‌دهد. به نوشتهٔ مستوفی، ناصرالدین شاه قاجار در حقیقت خود وزیر علوم بود و اعتضادالسلطنه با پشتیبانی پادشاه هدف‌هایش را پیش می‌برد. مستوفی می‌افزاید که وزیر علوم دانش‌آموختگان دارالفنون را در تلگرافخانه و دیگر کارهای فنی به کار گرفت، و پسران رضاقلی‌خان هدایت، علیقلی‌خان مخبرالدوله و جعفرقلی‌خان نیرالملک، در تلگرافخانه و ریاست مدرسه یاور اعتضادالسلطنه بودند. مستوفی پادشاه را مانع پیشرفت نمی‌داند و می‌نویسد که اگر پادشاه مانع بود، هر روز اعتضادالسلطنه را تشویق نمی‌کرد.

مستوفی علت فرسودگی دارالفنون را در بی‌خبری دیگر وزیران می‌جوید. به نوشتهٔ او، وزیران جنگ، مالیه، خارجه و عدلیه سخن دانش‌آموختگان دارالفنون را نمی‌فهمیدند و آنان را تشویق نمی‌کردند، و از همین رو پایهٔ دانش مدرسه روزبه‌روز فرو افتاد. گرنی و نبوی ارزیابی معتدل‌تری دارند. به نوشتهٔ آنان، دارالفنون با پشتیبانی پیوستهٔ دربار و وزیران سطح آموزشی نسبتاً بالایی را نگه داشت، و در دو دههٔ پایانی سدهٔ نوزدهم نیز آموزگاران اروپایی شایسته‌ای در آن درس می‌دادند. اما آنان نیز می‌پذیرند که دارالفنون در دههٔ ۱۲۷۰ (۲۴۵۰) جایگاه یگانهٔ خود را از دست داد.