انتشار روزنامهٔ وقایع اتفاقیه

تربیت اهل ایران و استحضار و آگاهی آنها از امورات داخله و وقایع خارجه

این مدرسه روزنامه‌ای هم به اسم وقایع اتفاقیه همراه داشت که در زمان امیرنظام و قبل از مدرسه به راه افتاده بود.

ناچارم دربارهٔ مقاله‌هایی که در روزنامه می‌گذارم با صدراعظم و گاه با خود پادشاه مشورت کنم.

متن اصلیobliged to consult the prime minister and also sometimes the king himself about articles to be put in the gazette

جز اخبار خارجی هیچ چیز منتشر نمی‌کنم، مگر آنکه صدراعظم پیشتر آن را بازبینی کرده باشد.

متن اصلیpublish[ed] nothing except the foreign news, without the prime minister's having previously revised it

این تصمیم جهان‌آرای همایونی را به صلاح ملک و دولت و بهترین راه برای آسایش تخت سلطنت می‌داند.

متن اصلیworld-embellishing royal decision expedient for the welfare of the country and the state and best for the well-being of the throne

میرزا تقی‌خان کسالت دارد؛ صورت و پاهایش تا زانو ورم کرده است.

متن اصلیMirza Taqi Khan does not feel well. His face and his feet, up to his knees, are swollen.

روز شنبه ۲۰ دی ۱۲۳۰، میرزا تقی‌خان که پیشتر امیرنظام و شخص اول این دولت بود، در کاشان درگذشت.

متن اصلیOn Saturday, 18 Rabi' al-Awwal, Mirza Taqi Khan, who previously was the commander in chief and the First Person of this government, died in Kashan.

[اگر کامیاب می‌شدند] با خونریزی و تجاوز به زنان و شکستن دیگر حرمت‌ها به همهٔ مردم آسیب می‌رساندند.

متن اصلیinjury to all people because of bloodshed, the rape of the women, and violation of other prohibitions

گردانندگان روزنامه نخستین شماره را در هشت صفحه و به شیوهٔ چاپ سنگی در قطع ۳۵ در ۲۲ سانتیمتر آماده کردند. بر بالای سرلوحه عبارت «یا اسدالله الغالب» و نقش شیر و خورشید آمده بود و عنوان «روزنامچهٔ اخبار دارالخلافهٔ طهران» در میان صفحه جای داشت. شمارهٔ نخست هدف نشریه را «تربیت اهل ایران و استحضار و آگاهی آنها از امورات داخله و وقایع خارجه» اعلام کرد. از شمارهٔ دوم، دیوان روزنامه نام «روزنامهٔ وقایع اتفاقیه» را برگزید و تا شمارهٔ ۴۷۰ همین نام را نگه داشت.

امیرکبیر میرزا جبار ناظم‌المهام خویی، معروف به تذکره‌چی، را به مدیریت روزنامه گماشت. ادوارد برجیس، که ایرانیان او را «برجیس صاحب» می‌خواندند، کار ترجمهٔ اخبار خارجی و مباشرت مالی و محتوایی را بر عهده گرفت. قاسمی عبدالله نامی خلجستانی و علی نائینی، صفاءالسلطنه، را نیز از گردانندگان اصلی می‌شمارد. دانشنامهٔ ایرانیکا در مدخل «سانسور» یادآوری می‌کند که ناصرالدین‌شاه قاجار شخص برجیس را، که پیشتر عباس‌میرزا نائب‌السلطنه او را به کار چاپ گماشته بود، به نظارت بر مطالب روزنامه منصوب کرد.

روزنامه مطالب خود را در آغاز زیر چهار سرفصل می‌آورد: «اخبار خود دارالخلافه»، «اخبار ولایات»، «اخبار دول خارجه» و «احوالات متفرقه». بعدها، به مناسبت سفرهای ناصرالدین‌شاه قاجار، سرفصل «اردوی همایون» را افزود. بخش‌های «امورات قشونی» و «قیمت اجناس تجارت دارالخلافه» بیشترین حجم را داشتند. دیوان روزنامه اخبار داخلی را از گزارش‌های حکام ولایات می‌گرفت و حکام با دستیاری مباشران خود کار خبرنگاری را انجام می‌دادند. اخبار خارجی را مترجمان از نشریه‌های اروپایی و عثمانی برمی‌گرداندند که با پست به تهران می‌رسید.

وقایع اتفاقیه چند نوآوری را به مطبوعات فارسی آورد. نخستین آگهی‌های بازرگانی فارسی را در شمارهٔ ششم چاپ کرد و برای درج آگهی بها تعیین کرد. برای نخستین بار در مطبوعات فارسی ضمیمه و فوق‌العاده با عنوان‌هایی مانند «اشتهارنامهٔ دولتی» منتشر کرد. نخستین تصویر مطبوعاتی دورهٔ ناصری، نقش سکه‌ای کهن از شوش، را نیز همین روزنامه به چاپ رساند. دیوان روزنامه دفتر خود را در میدان ارگ برپا کرد و دکان میرسید کاظم بلورفروش در بازار را مرکز فروش قرار داد.

عبدالله مستوفی، دیوانی و مورخ، در «شرح زندگانی من» می‌نویسد که مدرسهٔ دارالفنون «روزنامه‌ای هم به اسم وقایع اتفاقیه همراه داشت که در زمان امیرنظام و قبل از مدرسه به راه افتاده بود». این دو نهاد از یک اندیشه برخاستند؛ روزنامه نزدیک به یازده ماه پیش از گشایش مدرسه آغاز به کار کرد و پس از آن چاپخانه و نویسندگانش با دارالفنون پیوند یافتند.

وقایع اتفاقیه تا ۲۳ آبان ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)، یعنی تا شمارهٔ ۴۱، در دورهٔ صدارت امیرکبیر بیرون آمد. یک هفته پس از آن، روزنامه خلع او را از همهٔ مناصب اعلام کرد و این تصمیم را «جهان‌آرا» و به صلاح ملک و دولت خواند. همین شماره صدارت میرزا آقاخان نوری را نیز برای نخستین بار به اطلاع عموم رساند. امانت نشان می‌دهد که روزنامه شش روز پس از قتل امیرکبیر در فین از ورم صورت و پاهای او خبر داد و دو شماره بعد، در ۱۰ بهمن ۱۲۳۰ (۲۴۱۰)، درگذشت او را در کاشان در خبری کوتاه گزارش کرد. به داوری امانت، وقایع‌نگاران دربار ناصری نیز از همین روایت رسمی پیروی کردند و برای مرگ امیرکبیر بیماری‌هایی برساختند.

روزنامه در تابستان ۱۲۳۱ (۲۴۱۱) نیز نقش بلندگوی دولت را ایفا کرد. چند روز پیش از سوءقصد بابیان به ناصرالدین‌شاه قاجار، روزنامه قصد شکار پادشاه را در ییلاق‌های شمال تهران اعلام کرده بود. پس از سوءقصد، دیوان روزنامه شماره‌ای ویژه برای اطمینان دادن به مردم از سلامت پادشاه منتشر کرد و در شماره‌های بعد، کیفر بابیان را وظیفه‌ای همگانی و «جهادی بزرگ» شمرد.

میرزا آقاخان نوری روزنامه را تا شمارهٔ ۳۹۶، در ۱۱ شهریور ۱۲۳۷ (۲۴۱۷)، اداره کرد و پس از عزل او روزنامه تا شمارهٔ ۴۷۱ ادامه یافت. شمارهٔ ۴۷۱، که در ۲۵ امرداد ۱۲۳۹ (۲۴۱۹) بیرون آمد، تنها نام «روزنامهٔ وقایع» را داشت و از شمارهٔ ۴۷۲ دولت عنوان «روزنامهٔ دولت علیهٔ ایران» را بر آن نهاد. نشریه در نه سال نخست هفتگی بود و از سال دهم نامنظم شد. روز انتشار آن تا شمارهٔ ۱۶ جمعه بود و از شمارهٔ ۱۷ به پنجشنبه تغییر کرد.

فریدون آدمیت، مورخ و نویسندهٔ «امیرکبیر و ایران»، انتشار این روزنامه را از ارزنده‌ترین اقدامات اجتماعی امیرکبیر می‌شمارد و قاسمی همین داوری را در مدخل خود بازمی‌گوید. محمد صدرهاشمی، نویسندهٔ «تاریخ جراید و مجلات ایران»، بر کمبود مقالهٔ سیاسی و ادبی در این روزنامه انگشت می‌گذارد و آن را بیشتر خبرنامه‌ای دولتی می‌داند.

ایرانیکا در مدخل «سانسور» آغاز نظارت دولتی بر مطبوعات ایران را به همین روزنامه بازمی‌گرداند. برجیس پس از برکناری امیرکبیر در نامه‌هایش گلایه می‌کند که جز اخبار خارجی هیچ مطلبی را بی‌بازبینی صدراعظم چاپ نمی‌کند و گاه ناچار است با خود پادشاه مشورت کند. این گواهی نشان می‌دهد که روزنامه در دورهٔ نوری از ابزار آگاهی‌رسانی به ابزار بیان رسمی دربار نزدیک‌تر شد.

عباس امانت ارزیابی دوگانه‌ای دارد. او دارالفنون و وقایع اتفاقیه را دو دستاورد بزرگ امیرکبیر می‌داند که پس از او برجا ماندند، اما می‌افزاید که این دو نهاد پس از وی با همان «بی‌برنامگی» روبه‌رو شدند که بیشتر نوآوری‌های اروپایی دورهٔ ناصری با آن روبه‌رو بودند. از سوی دیگر، امانت به شماره‌هایی از روزنامه در ۱۲۳۵ (۲۴۱۵) اشاره می‌کند که در بحران هرات مقاله‌ای ترجمه‌شده از یک هفته‌نامهٔ بلژیکی را در ستایش استقلال‌خواهی ناصرالدین‌شاه قاجار چاپ کردند. این نمونه نشان می‌دهد که دربار روزنامه را برای بیان موضع ملی در برابر فشار بیگانگان نیز به کار می‌گرفت.