پهلوی نخست
تاجگذاری رضاشاه پهلوی، ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵
شاهنشاهی
۴ اردیبهشت ۲۴۸۵
میلادی
۲۵ آوریل ۱۹۲۶
این ورقه بخشی از مجلس مؤسسان ۱۳۰۴ و سپردن سلطنت مشروطه به رضا شاه پهلوی است. تاجگذاری ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵، سلطنتی را که مجلس مؤسسان در ۲۱ آذر ۱۳۰۴ به رضا شاه پهلوی سپرده بود، در کاخ گلستان به آیین درآورد.
خلاصه
اعلیحضرت رضاشاه پهلوی، شاهنشاه ایران، در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ خورشیدی (۲۴۸۵ شاهنشاهی)، برابر با ۲۵ آوریل ۱۹۲۶ میلادی، در تالار سلام کاخ گلستان تاج پهلوی را به دست خود بر سر نهاد. این آیین چند ماه پس از رأی مجلس شورای ملی به انقراض سلطنت قاجاریه در ۹ آبان ۱۳۰۴، تصویب اصلهای تازهٔ متمم قانون اساسی در مجلس مؤسسان در ۲۱ آذر، و سوگند شاهنشاه در مجلس شورای ملی در ۲۴ آذر همان سال برگزار شد. روایت آن دو رویداد در انقراض قاجاریه و مجلس مؤسسان ۱۳۰۴ آمده است.
در همان تشریفات، شاهپور محمدرضا پهلوی، پسر ارشد شاهنشاه که آن روز شش سال داشت، در همین آیین به ولایتعهدی رسید. عبدالحسین تیمورتاش، وزیر دربار، تدارک آیین را از ماهها پیش سامان داده بود. تاج کیانی دورهٔ قاجار را محمدعلی فروغی، رئیسالوزرا، حمل کرد، اما شاهنشاه آن را بر سر نگذاشت. تاج پهلوی را جواهرسازان ایرانی زیر نظر سراجالدین جواهری، به سفارش و با تصرفات خود شاهنشاه، ساخته بودند. پس از خطبهٔ سلطنت، شاهنشاه تاج را خود بر فرق نهاد و شمشیر جهانگشای نادری را بر کمر بست. ناظران همزمان و تاریخنگاران یکسان ننوشتهاند.
زمینه
از خلع قاجار تا سوگند ۲۴ آذر ۱۳۰۴
مجلس شورای ملی در ۹ آبان ۱۳۰۴ خورشیدی (۲۴۸۴ شاهنشاهی)، برابر با ۳۱ اکتبر ۱۹۲۵ میلادی، ماده واحدهٔ انقراض سلطنت قاجاریه را تصویب کرد و حکومت موقت را به رضاخان پهلوی، رئیسالوزرا و فرماندهٔ کل قوا، سپرد. مجلس مؤسسان در ۲۱ آذر همان سال اصلهای ۳۶ تا ۳۸ و ۴۰ متمم قانون اساسی را اصلاح کرد و سلطنت مشروطهٔ ایران را «از طرف ملت» به رضاشاه پهلوی و فرزندان ذکور او سپرد. جزئیات آن رأیها، متن اصلها و نام مخالفان در مجلس مؤسسان ۱۳۰۴ آمده است.
سیروس غنی در کتاب «ایران و برآمدن رضاشاه» مینویسد که رضا شاه پهلوی در ۱۵ دسامبر ۱۹۲۵ میلادی، برابر با ۲۴ آذر ۱۳۰۴ خورشیدی، سوگند وفاداری به قانون اساسی را در مجلس شورای ملی یاد کرد و از آن پس همین عنوان را یافت. عبدالله مستوفی گزارش میدهد که چند روز پس از پایان کار مجلس مؤسسان روزی را برای سلام جلوس معین کردند و نمایندگان واحدهای اداری، نظامی و ایلی در تالار تخت مرمر حاضر شدند. تاجگذاری رسمی را به بهار بعد موکول کردند.
وزارت دربار و آغاز تدارک
غنی گماشتن عبدالحسین تیمورتاش به وزارت دربار را از انتصابهای مهم همان هفتهها میداند. تیمورتاش به زودی کار تدارک تاجگذاری را به دست گرفت. غنی مینویسد کار از همان روزهای پس از انقراض قاجاریه آغاز شد. تیمورتاش طراحی تاجی تازه و تهیهٔ نشانها و مدالها را فرمان داد و از سفارتهای بریتانیا، بلژیک، اسپانیا و سوئد در تهران خواست شرح آیین تاجگذاری کشورهای خود را بفرستند. او آیین ایرانی را تا جایی که با رسمهای کهن ایران سازگار بود از روی آن شرحها پی ریخت.
غنی یادآوری میکند که برای شیوهٔ تاجگذاری پادشاهان ایران در دویست سال پیش از آن سنتی مکتوب و روشن در دست نبود. رایجترین رسم دورهٔ قاجار این بود که سالخوردهترین عضو خاندان تاج را بر سر پادشاه تازه بگذارد. به نوشتهٔ غنی، این رسم را به سبب خاستگاه خانوادگی رضاشاه پهلوی کنار گذاشتند. عباس میلانی در کتاب «در جستجوی رضاشاه» مینویسد تیمورتاش در مقام وزیر دربار سهمی مهم در طراحی جزئیات داشت، چون هم ایران را میشناخت و هم راه و رسم دربارهای اروپا را؛ اما تصمیم نهایی را خود شاهنشاه میگرفت.
ویتا سکویلوست، نویسندهٔ انگلیسی که در همان روزها در تهران به سر میبرد و همسرش هارولد نیکلسن نفر دوم سفارت انگلیس بود، بعدها نوشت که درباریان تازه حتی در نکتههای فرودست از دوستان انگلیسی خود نظر میخواستند. میلانی در کتاب «شاه» از قول او میآورد که نسخهای از آیین تاجگذاری جرج پنجم در کلیسای وستمینستر را خواستند؛ زبان تشریفاتی متن مایهٔ سرگشتگی شد و یکی از وزیران که به انگلیسی خود مینازید از سکویلوست پرسید «روجدراگون پارسویانت» چیست و پنداشته بود نوعی جانور است.
تاج پهلوی و تأخیر از نوروز
در آغاز میخواستند آیین را در نوروز ۱۳۰۵ برگزار کنند. نشد. میلانی مینویسد تاج پهلوی را ویژهٔ همین مراسم طرح کرده بودند و برخلاف انتظار به موقع آماده نشد. جواهرسازی به نام سراج را، که «تحصیلات خود را در فن جواهر و جواهرسازی در روسیه به پایان رسانده بود»، برای این کار برگزیدند و قرار شد «نقشهٔ تاج پهلوی را با تصرفاتی که رضاشاه کرده بود» تهیه کند. بهرغم کار شبانهروزی او و همکارانش، تاج برای نوروز حاضر نشد و آیین، نه در نوروز آنچنان که مراد شاهنشاه بود، با تأخیر برگزار شد.
یحیی ذکاء در مقالهٔ «تاج» در دانشنامهٔ ایرانیکا همین استاد را سراجالدین جواهری، جواهرساز نامدار قفقازی که پیشتر در خدمت امیر بخارا بود، میشناساند و مینویسد رضاشاه پهلوی در ۱۳۰۴ خورشیدی گروهی از صنعتگران ایرانی را زیر نظر او به ساخت تاجی جز تاج کیانی، که یادآور قاجار بود، مأمور کرد. به نوشتهٔ ذکاء، تاج پهلوی کلاهی از مخمل سرخ است به بلندی ۱۹٫۸ سانتیمتر و به قطر قاعدهٔ ۱۹٫۸ سانتیمتر، با چهار کنگرهٔ چهارپله از پلاتین و مروارید که ذکاء طرح آن را از تاجهای هخامنشی و ساسانی میداند. در پیشانی ستارهٔ الماسی با الماسی زرد در حدود شصت قیراط نشسته است و بالای آن جیقهٔ جواهرنشانی با پر سفید برمیخیزد. ذکاء شمار گوهرها را ۳٬۳۸۰ قطعه الماس به وزن مجموع ۱٬۱۴۴ قیراط، پنج زمرد اندکی بیش از ۱۹۹ قیراط، دو یاقوت کبود ۱۹ قیراط، و ۳۶۸ مروارید مینویسد و وزن کل تاج را، با فلز و مخمل، حدود ۲٫۸ کیلوگرم میداند. بانک مرکزی ایران این تاج را نگهداری میکند.
میلانی میافزاید که پیش از تاجگذاری، کلاه رضاشاه پهلوی به جقهٔ دریای نور آراسته بود و کار زردوزی و مرواریددوزی شنل ترمهاش را استوار خیاطباشی انجام داد که خیاطی را در مدرسهای در انگلستان آموخته بود. به گمان میلانی، بتهجقهٔ ترمه را، که برخی محققان نماد سرو سرمدی زرتشتی دانستهاند، سروی که پس از حملهٔ عرب خم شد ولی نشکست، میتوان از گویاترین نمادهای تاریخی آن تاجگذاری شمرد. این تأویل از آن میلانی است.
تخت نادری و نماد فرمانروایی
میلانی مینویسد رضاشاه پهلوی هم تاج را و هم تختی را که بر آن بنشیند خود برگزید و تخت طاووس را برنمیتابید؛ شاید چون یادآور قاجارها و نام یکی از سوگلیهای حرمسرای فتحعلی شاه قاجار بود. شاهنشاه به جای آن تخت سلطنتی را که نادر بر آن نشسته بود ترجیح داد. «پروگرام تاجگذاری اعلیحضرت همایون شاهنشاهی دامت سلطنته»، که وزارت دربار تهیه کرده بود و میلانی متن آن را از خاطرات سلیمان بهبودی نقل میکند، محل نشستن را «اریکهٔ تخت نادری» میخواند.
همین ترجیح در خود آیین نیز آشکار است. میلانی مینویسد در مراسم تاجگذاری هیچ پادشاهی به اندازهٔ نادر مورد احترام و استناد نبود. او فرمانروایی رضاشاه پهلوی را، به روایت خودش، «اقتدار نادری در راه اجتماعی متجدد» میخواند. این صورتبندی از آن میلانی است. محمدرضا شاه پهلوی سالها بعد در کتاب «مأموریت برای وطنم» محل آیین را «تالار قصر گلستان و تخت طاووس» نوشت. برنامهٔ دربار و روایت میلانی از انتخاب تخت نادری با این نامگذاری پسر همخوان نیست. فتحعلی شاه قاجار هر دو تخت، تخت خورشید یا تخت طاووس و تخت نادری، را در کاخ گلستان ساخته بود و نام «تخت طاووس» در نوشتههای بعدی گاه به معنی مطلق تخت سلطنت به کار رفته است.
آمادهکردن کاخ گلستان
کار بازسازی کاخ گلستان، به روایت میلانی، درست پس از خروج محترمانهٔ اعضای خاندان قاجار از کاخ آغاز شد و زیر نظر مستقیم رضاخان پیش رفت. او عبداللهخان امیرطهماسب، دوست قدیمی و در آن زمان وزیر جنگ، را مأمور تحویل گرفتن کاخ از قاجارها کرد و تأکید کرده بود با آنان به احترام رفتار شود. میلانی مینویسد تغییر در کاخ و آماده کردن آن برای تاجگذاری بهمحض خروج آنان از تهران شروع شد. سکویلوست بعدها تالار تخت را رنگآمیزیشده، باغ را سنگفرششده، و رخنهٔ دیوارهایی را که تودهٔ زباله را نشان میداد پرشده یافت. میلانی در جایی دیگر قطع برخی درختان کاخ گلستان در تدارک تاجگذاری را با دلبستگی شناختهشدهٔ رضاشاه پهلوی به جنگل و درخت در تضاد میبیند.
چه رخ داد
آرایش شهر و جشن در ولایات
در روز تاجگذاری سطح تهران را چراغانی کرده بودند و در بسیاری از شهرهای دیگر نیز جشن برپا شد. طاقنصرتها ساخته بودند. در شهرهای دیگر تصویر رضاشاه پهلوی را در میدانها میگذاشتند و مقامات دولتی و لشکری به نشان وفاداری از برابر آن رژه میرفتند. پس از آیین، همهجا تا سه روز جشن بود و ادارات دولتی تعطیل بودند.
در تهران خیابانها، و گاه حتی نمای برخی ادارات، به فرش ایرانی آراسته بود. آن صبح شهر را به شکلی بیسابقه آب و جارو کرده بودند. سکویلوست شب پیش از آیین را پرچم و ریسهٔ چراغ در میدانها و سواران و طاقهای نیمهکاره توصیف کرد و نوشت که بامداد تاجگذاری مردم تهرانی «پیراسته و آراسته تا حدی ناشناختنی» یافتند. میلانی در کتاب «شاه» از قول او میآورد که تهران هنوز برق شهری نداشت، اما شهر با فانوس رسمی و آتشبازی و چراغ روغن و شمعدان روشن مینمود.
«شهر دیگر از گل و آجر نبود، بلکه خیمهای بزرگ و مجلل بود که سقفش به آسمان باز میشد.»
متن اصلیThe city was no longer of “bricks and plaster” but “a great and sumptuous tent open to the sky.”
در عکسهای باقیمانده، به روایت میلانی، از یک سو نظم کالسکههای سلطنتی شاهنشاه و ولیعهد و شمار سوارانی که در نقش رکابدار در خیابانهای قرقشده حرکت میکردند دیده میشود، و از سوی دیگر انبوه مردان و پسرانی که چند پشته مراسم را مینگرند. در چند عکس گروهی از زنان و کودکان با چادر و چاقچور نشستهاند یا در صفی درهم ایستادهاند و چهرهشان پیدا نیست.
نقد مخارج و دو نگاه به خیابانها
برخی از منتقدان همزمان مخارج آیین را زاید و تحمیلی بر مردم فقیر و اقتصاد ناتوان آن روز میدانستند. از جملهٔ آنان سید فخرالدین شادمان بود که در آن زمان طلبهای نواندیش و همکار فرخی یزدی در نشریهٔ سوسیالیستی «طوفان» بود و اندکی پس از تاجگذاری به جمع طرفداران رضاشاه پهلوی پیوست.
این روزها مقدمات تاجگذاری پهلوی را فراهم میکنند و از پول مردمی که شام شب ندارند متجاوز از صد هزار تومان به همین کار اختصاص دادهاند.
شادمان در وصف خیابانهای همان روز جمعیت را بسیار خواند، اما از چهرهها شادی ندید.
جمعیت زیادی جمع شده بود اما روح تماشا و شادی در هیچ چهرهای نمودار نبوده است.
میلانی مینویسد برخی دیگر از اهل سیاست همان آیین را مراسمی بایسته برای برجسته کردن گذاری تاریخی میشمردند. شادمان که رضاشاه پهلوی را در کالسکهٔ سلطنتی دیده بود، از رنگ چهره و هیکل او به تلخی یاد کرد و گرز به دستش را با آن چهره «بیتناسب» دانست و او را به «دیو سیاه» مانند کرد. این وصف در یادداشت دهم جلد اول روزنوشتهای او آمده است و اندکی بعد با پیوستن شادمان به طرفداران شاهنشاه در تضاد مینماید.
برنامهٔ روز و تأخیر نیمساعته
میلانی در کتاب «شاه» مینویسد آیین را برای ساعت سه بعدازظهر گذاشته بودند. به روایت همان کتاب، برنامه این بود که شاهنشاه ساعت دو از خانه بیرون رود، به مجلس شورای ملی برود و سوگند یاد کند، سپس به کاخ گلستان بیاید. غنی و مجلس مؤسسان ۱۳۰۴ سوگند قانون اساسی را در ۲۴ آذر ۱۳۰۴ در مجلس شورای ملی میگذارند. «پروگرام تاجگذاری» به نقل میلانی در «در جستجوی رضاشاه» از سوگند در تالار تاجگذاری یاد نمیکند. این اختلاف در روایتها مانده است.
هر جزئیاتی را از پیش نوشته بودند: از شمار سربازانی که کالسکه را همراهی میکردند تا سلام توپ. میلانی در «در جستجوی رضاشاه» مینویسد حدود هفتاد سرباز و سوار میبایست کالسکهٔ سلطنتی را همراهی کنند و بیست و چهار تن از برترین مقامات کشوری و لشکری ولیعهد را هنگام ورود به تالار مشایعت کنند. در کتاب «شاه» شمار این مقامات بیست و دو تن، به پیشوایی رئیسالوزرا، آمده است. شاهنشاه دستور داده بود پرچم تمام هنگهایی که از سوم اسفند ۱۲۹۹ تا روز تاجگذاری در جنگها و زدوخوردها شرکت کرده و در امنیت کشور سهیم بودند در آیین حاضر باشند. ستوان دوم حیدرقلی بیگلری، که میبایست با پرچم هنگ آذر و هنگ اختر چند سرباز را از تبریز به تهران برساند، به روایت ابراهیم صفایی در «رضاشاه کبیر در آیینهٔ خاطرات» گفت که سفرش هجده روز طول کشید و بخشهای مهمی از راه را پیاده آمدند.
با وجود تأکید شناختهشدهٔ رضاشاه پهلوی بر وقتشناسی، آیین نیمساعت دیرتر آغاز شد. میلانی هماهنگ کردن همهٔ کسانی را که نقشی در برنامه داشتند دشوار میداند و مینویسد برگزارکنندگان گاه تمرین و تدارک کافی نکرده بودند. به خاطر همین تأخیر، مهمانان خسته و ملتهب بودند. میلانی تأخیر تاجگذاری پادشاهی را که میخواست وقتشناسی را به ملت بیاموزد توجیهپذیر نمیشمارد. این خوانش از آنِ میلانی است.
«پدرم انضباطگری سختگیر بود. حس زمانشناسیاش به راستی شگفتانگیز بود… پیش از آنکه او پادشاه شود، ما ایرانیان واقعاً به زمان وقعی نمینهادیم.»
متن اصلیFather was a strict disciplinarian. His sense of timing was simply amazing … before he became emperor, we Iranians never really bothered about time.
ورود ولیعهد و شاهنشاه
پس از تأخیر نیمساعته، به روایت میلانی، ناگهان پس از پچپچی کوتاه سکوت بر تالار حاکم شد. دری را گشودند و ولیعهد، پیشاپیش هیئتی از بزرگان سیاسی، به تالار آمد. میلانی شمار همراهان را بیست و چهار تن مینویسد و کتاب «شاه» بیست و دو تن، به پیشوایی رئیسالوزرا. آنان اشیای سلطنتی را میآوردند. طولی نکشید که رضاشاه پهلوی نیز وارد شد. همراهان او همه نظامی بودند.
شاهپور محمدرضا لباس نظامیای به تن داشت که نمونهٔ کوچک لباس پدر بود. به روایت میلانی در کتاب «شاه»، او پیش از ورود در اتاق مجاور با جواهرات و مدالهای یادگار بازی کرده بود؛ اما چون به تالار آمد جدی و گرفته مینمود، طول تالار را پیمود، به ژنرالهایی که خبردار ایستاده بودند سلام نظامی داد و سرانجام در پایینترین پلهٔ تخت جای گرفت. سلیمان بهبودی، رئیس دفتر رضاشاه پهلوی، کردار کودک را گونهٔ دیگری روایت میکند.
ولیعهد در طول مراسم، ملتهب و هراسان مینمود و بهتسلی، گوشهای از ردای سلطنتی پدرش را در چنگ گرفته بود.
میلانی مینویسد در بیشتر روایات کردار ولیعهد ششساله در این آیین ستودنی بود. رضاشاه پهلوی ردای سلطنتی به تن داشت و چوگان جواهرنشانی را که از آذربایجان برایش هدیه فرستاده بودند به دست گرفته بود و از همان چوگان مرصع برای پاسخ به سلام نظامی ارتشیها استفاده کرد. به روایت میلانی در کتاب «شاه»، از موسیقی شاد جز سرود تازهٔ سلطنتی که دستهٔ موسیقی نظام مینواخت چشم پوشیده بودند، و این را اشارهای آشتیجویانه به روحانیان حاضر خوانده است.
حسن ارفع، که در آن زمان وابستهٔ نظامی تعیینشده بود و خود در تالار تخت حاضر نبود، بعدها از قول حاضران واقعهای پیش از نهادن تاج نقل کرد. به نوشتهٔ او، چون شاهنشاه به تالار درآمد دید که وزیرمختار فرانسه، بنزون، که او را هواخواه قاجار میشناختند، شنلی بر روی لباس زرّیندوزیشده پوشیده است. شاهنشاه فرمود شنل را از او بگیرند. اهل تشریفات، بهرغم اعتراض وزیرمختار که عینک یکچشمی به چشم داشت، شنل را به رختکن بردند. ارفع میافزاید که چند ماه بعد نسخهای از گزارش محرمانهٔ سفیر فرانسه به وزارت خارجهٔ آن کشور به دست ایران رسید و لحن آن را توهینآمیز دانستند و خواستار انتقال او شدند.
حاملان اثاث سلطنت و جای روحانیان
پیش از ورود شاهنشاه، اعضای هیئت دولت هر یک در حالی که نشانی از شوکت پادشاهی گذشته در دست داشت وارد تالار شدند. به نقل میلانی از بهبودی، فروغی «حامل تاج کیان بود و دیگران اشیایی چون شمشیر جهانگشای نادری…. عصای مرصع سلطنت… گرز سلطنتی… شمشیر شاه اسماعیل صفوی…. شمشیر شاه عباس صفوی…. کمان نادری…» را حمل میکردند. تیمورتاش وظیفهٔ حمل تاج پهلوی را بر عهده داشت. غنی نیز مینویسد فروغی تاج کیانی را میبرد و تیمورتاش تاج پهلوی را، و افسران و وزیران بلندپایه هر یک شمشیر یا مهر یا عصای جواهرنشانی از خزانهٔ تاج را به نماد شهریاری در دست داشتند.
ترکیب مهمانان، به نوشتهٔ میلانی، به دستور رضاشاه پهلوی بود. شیخ خزعل، بهرغم حبس خانگی، از جملهٔ مهمانان برجستهٔ مدعو بود. برخلاف دورهٔ صفویه که روحانیان در تاجگذاری جایگاهی رفیع داشتند، و برخلاف آیین تاجگذاری سلطان حسین صفوی که علامه مجلسی تاج را بر سر او گذاشت، در این روز نه روحانی تاج را بر سر نهاد و نه جای روحانیان در صدر تالار بود. سکویلوست ملایان حاضر را چنین وصف کرد.
«کنار پلههای تخت، در یک سو، جمعی از ملایان جابهجا میشدند و مینشستند و به هم فشار میآوردند. این گروه مردان ریشوی پیر، با جامههای بلند و عمامههای بزرگ، به چشم سکویلوست چون گروه همسرایان شوم یک نمایشنامهٔ یونانی مینمود.»
متن اصلیNear the steps of the Throne, to one side, shuffled and squatted and pressed a crowd of mullahs. To Sackville-West, this bevy of “bearded old men in long robes and huge turbans” seemed like a “baleful chorus in a Greek play.”
میلانی از قول او میافزاید که ملایان به نظرش پر ادا و پر نخوت میآمدند و حتی پنداشته بود که مهمانان دیگر آنان را به دیدهٔ تحقیر و تنفر مینگرند. به روایت او، ملایان بر زمین نشسته بودند و با یکدیگر بر سر جای بهتر میجنگیدند. میلانی این ترکیب مهمانان و سپردن حمل تاج به تیمورتاش را با اندیشههای عرفی شاهنشاه و مخالفت او با دخالت ملایان در سیاست بیارتباط نمیداند. این استنباط از آن میلانی است.
خطبه، تاجگذاری و شمشیر نادری
میلانی مینویسد آیین دیر شروع شد و زود به پایان رسید. طبق برنامهٔ وزارت دربار، شاهنشاه پس از ورود به تالار از میان دو صف بیرق افواج و حاملان اثاث سلطنت گذشت و بر اریکهٔ تخت نادری نشست. آجودانهای نظامی در پشت تخت ایستادند. یزدانپناه در طرف دست چپ تخت جای گرفت. سپس ادیبالدوله، خطیب، خطبهٔ سلطنت را به نام اعلیحضرت رضاشاه پهلوی به صدای بلند خواند. وزیر دربار تاج پهلوی را نزدیک تخت آورد و شاهنشاه آن را خود بر سر نهاد.
تاج را به دست مبارک زینتافزای فرق مبارک فرموده و شمشیر جهانگشای نادری را که به وسیلۀ امیرطهماسب وزیر جنگ تقدیم میشود زیب پیکر خود خواهند فرمود.
بدین سان شاهنشاه، به تکرار رسم کسانی چون نادر در ایران و ناپلئون در فرانسه، تاج را خود بر سر گذاشت. مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه) سالها بعد، در بحث خروج رضاشاه پهلوی از ایران در شهریور ۱۳۲۰، همین لحظه را چنین به یاد آورد که شاهنشاه تاج را به تقلید ناپلئون از دست امام جمعهٔ خوی گرفت و خود بر سر نهاد. غنی مینویسد تیمورتاش همراه با یکی از روحانیان بلندپایهٔ آذربایجان تاج را به شاهنشاه داد و او خود آن را بر سر گذاشت. برنامهٔ دربار به نقل میلانی فقط از آوردن تاج به دست وزیر دربار سخن میگوید. این سه روایت در بخش دیدگاهها در کنار هم میمانند.
تاج را به تقلید ناپلئون از دست امام جمعهٔ خوی گرفتند و خود بر سر نهادند.
آنگاه امیرطهماسب، وزیر جنگ، شمشیر جهانگشای نادری را تقدیم کرد و شاهنشاه آن را زیب پیکر فرمود. سپس، تاج پهلوی بر سر و شمشیر نادری بر کمر، آیین را ترک کرد و تا دروازهٔ دولت با کالسکه و از آنجا با اتومبیل به سعدآباد رفت.
نطق فروغی و سخنرانی شاهنشاه
غنی، بیش از برنامهٔ دربار به نقل میلانی، از دو سخن در خود تالار یاد میکند. به نوشتهٔ او، پس از نهادن تاج، فروغی خطابهای بلند خواند و بیتهای بسیار از شاهنامهٔ فردوسی در آن آورد. سپس رضاشاه پهلوی خطاب به حاضران سخن فرمود. یکی از نکتههای اصلی سخن او پاسداری از دین بود که آن را پیوندی مهم برای یگانگی ملی میدانست. او بر اصلاحات بنیادی در آموزش، اقتصاد، راهها، کشاورزی و تقویت ارتش تأکید فرمود و فوریترین اصلاح را ساماندهی دوبارهٔ دستگاه دادگستری خواند. از کارگزاران دولت خواست که در درستکاری، دلیری اخلاقی و پشتکار سرمشق باشند. غنی مضمون سخن شاهنشاه را چنین آورده است.
هدایت در پانوشتی بر روزهای شهریور ۱۳۲۰ یادآوری کرد که فروغی «در بدایت و نهایت دستاندرکار بود، هم در تاجگذاری هم در موقع استعفا و سوگواری.» غنی نیز فروغی و تیمورتاش را در این آیین در اوج اعتبار میبیند: پیش از تاجگذاری هر دو بالاترین نشان را از شاهنشاه گرفتند و در خروج از کاخ در یک کالسکه نشستند.
مدال یادگار و خواهش ولیعهد
شاهنشاه میخواست به هر یک از وزیران و حاملان اثاث سلطنت مدالی ویژهٔ یادگار تاجگذاری بدهد. ولیعهد، بیآنکه شأن نزول مدالها را بداند و تنها به مهرش به سلیمان بهبودی، از پدر خواست یکی از مدالها را به او بدهند.
استدعا کردند یکی از مدالها را به بهبودی مرحمت فرمایند. اعلیحضرت همایونی از تیمورتاش سؤال فرمود که میشود به فلانی از این مدال داد؟ تیمورتاش هم عرض کرد که قرار است امروز فقط به وزرا و حاملین اثاث سلطنت مدال مرحمت شود و به این جهت به بعد موکول شود.
با این همه، چون نوبت پخش مدالها رسید، شاهنشاه تصمیم تشریفاتی وزیر دربار را کنار گذاشت.
وقتی که نوبت پخش مدالها شد، به بهبودی که رسید یکی از مدالها را برداشته به بنده مرحمت فرمودند.
میلانی این رفتار را نشانهای میداند از آنکه شاهنشاه در جزئیات تشریفات به تیمورتاش تکیهٔ تمام داشت، اما تصمیم نهایی را خود میگرفت.
رژه و خروج از گلستان
ارفع، که بخت حضور در تالار تخت را نداشت، رژهٔ پیش از آیین را چنین وصف کرد: شاهنشاه در کالسکهٔ سلطنتی حرکت میکرد، ژنرالی به عنوان بیرقدار کنار در کالسکه میراند، و دو اسکادران سوار گارد کالسکه را مشایعت میکردند. میلانی در کتاب «شاه» از کالسکهٔ شیشهای با شش اسب یاد میکند که شاهنشاه در آن نشست و ولیعهد در کالسکهای دیگر از پی او آمد؛ خیابانها از مردم پر بود. عکسهای آن روز، به نوشتهٔ میلانی، در چهرهٔ کودک نشسته در کالسکهٔ سلطنتی بیم و ملال را با هم نشان میدهد.
ارفع از ضیافتهای شام در کاخ گلستان و وزارت امور خارجه، و پذیرایی بیشتر سفارتخانهها از وزیران و رجال، نیز یاد میکند و میگوید در مقام وابستهٔ نظامی تعیینشده به بیشتر این مهمانیها دعوت داشت. میلانی از قول محمد اسدبیگ در زندگینامهٔ انگلیسی رضاشاه، چاپ ۱۹۳۸، نقل میکند که در شب تاجگذاری شاهنشاه پس از چندی ناپدید شد و تیمورتاش او را در باغ تنها دید که از دور به مراسم مینگریست، و سرانجام به سعدآباد بازگشت و با همقطاران نظامی پیشین عرق نوشید و ورق بازی کرد. میلانی این ادعا را به نام اسدبیگ میآورد و در کنار آن، از خاطرات حسین فردوست و گزارشهای سفارتها یاد میکند که رضاشاه پهلوی بهندرت در مهمانیهای شبانهٔ دربار یا سفارتها شرکت میکرد و گاه از دور و از تاریکی بر نظم مهمانیها نظارت داشت.
دیدگاهها
دیدگاه رضاشاه پهلوی
مضمون سخنرانی روز تاجگذاری، به گزارش غنی، برنامهٔ سالهای پیش رو را در چند محور خلاصه میکرد: پاسداری از دین به عنوان پیوند یگانگی ملی؛ اصلاح آموزش، اقتصاد، راهها و کشاورزی؛ تقویت ارتش؛ و در صدر کارها، تجدید سازمان عدلیه. شاهنشاه از کارگزاران درستکاری و پشتکار میخواست. میلانی مینویسد او آیینی پرابهت میخواست و در عین حال بیش از هر چیز ایرانی. برای افسران و سربازانی که از سوم اسفند ۱۲۹۹ همراهش بودند نقشی پررنگ قائل شد و چنین نیز شد. وقتشناسی را، به روایت پسرش، به ایرانیان میآموخت؛ با این همه همان آیین نیمساعت دیر آغاز شد.
محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» مینویسد روزی که پدرش تاجگذاری کرد، بر وفق رسوم کهن ایران عناوین شاهنشاه و ظلالله و «مؤید به تأییدات الهی» و «قبلهٔ عالم» ویژهٔ او گشت، اما او حتی آنگاه که شخصیتهای خارجی را به حضور میپذیرفت یا با پسر سخن میگفت خوش داشت خویش را سربازی ساده بشمارد.
دیدگاه محمدرضا شاه پهلوی
شاهنشاه آینده تاجگذاری پدر را جالبترین خاطرهٔ کودکی خود خواند و نوشت که پدر در همان تشریفات او را به ولایتعهدی برگزید.
جالبترین خاطرهٔ دوران طفولیت من روزی است که پدرم با مراسم بسیار باشکوهی به عنوان رضاشاه پهلوی تاج شاهنشاهی بر سر نهاد و من نیز به ولایتعهدی برگزیده شدم. مراسم مجلل و بینظیر تاجگذاری در تالار قصر گلستان و تخت طاووس باشکوه و تشریفات باستانی انجام گرفت و ابهت و عظمت آن منظره در من که در آن ایام شش سال بیش نداشتم تأثیر شگرف داشت.
در کتاب «پاسخ به تاریخ»، که سالها بعد نوشته شد، تاریخ روز را ۲۵ آوریل ۱۹۲۶ میلادی آورد و گفت در همان آیین او را شاهزاده و ولیعهد اعلام کردند، اما سن خود را هفت سال نوشت. در «مأموریت برای وطنم» سن را شش سال آورده است. او در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ شش سال و چند ماه داشت، زیرا در ۴ آبان ۱۲۹۸ خورشیدی، برابر با ۲۶ اکتبر ۱۹۱۹ میلادی، به دنیا آمده بود. در همان کتاب «پاسخ به تاریخ» نام پهلوی را زبان و نوشتهٔ رسمی دوران ساسانی خواند و آن را نام خانوادگیای دانست که پدر برای او و فرزندانش به جا گذاشت.
سالها بعد، در گفتوگو با خبرنگاری، گفت که در آن نخستین تاجگذاری کوشیده بود «مثل سربازی جوان رفتار کند، بر وفق خواست پدرم، درست همانگونه که پسرم وقتی من تاجگذاری کردم رفتار کرد.»
«تاجگذاری پدرم در ۲۵ آوریل ۱۹۲۶ رخ داد و او به عنوان پادشاه تازه، رضاشاه پهلوی شد. … در جریان آیین، مرا شاهزاده و ولیعهد اعلام کردند. من تنها هفت سال داشتم.»
متن اصلیMy father's coronation took place on April 25, 1926, and as the new emperor, he became Reza Shah Pahlavi. … During the ceremony I was proclaimed Prince and Heir Apparent. I was only seven years old.
روایت ناظران خارجی
غنی مینویسد ناظران خارجی و هیئتهای دیپلماتیک آیین را پسندیدند. وینسنت شین در کتاب «ایران نو» آن را آمیزهای ماهرانه از شکوه و سادگی خواند. پرسی لورن، وزیرمختار بریتانیا در تهران، در گزارش اول مه ۱۹۲۶ میلادی به آستن چمبرلین آیین را مقتصد، نه بیشکوه، و کوتاه دانست.
«آمیزهای ماهرانه از شکوه و سادگی»
متن اصلیa skillful mixture of magnificence and simplicity
«مقتصد، نه بیشکوه، و کوتاه»
متن اصلیeconomical, not unimpressive and short
سکویلوست، به روایت میلانی در کتاب «شاه»، اصل تاجگذاری را «مضحک» میدانست و تجمل آن را میانتهی و کودکانه میشمرد؛ با این همه، فضای انتظار تالار درخشان او را نیز مانند دیگر حاضران به بالا کشیدن گردن واداشت. میلانی نگاه تغزلی او به ایران را گاه آمیخته به تحقیر شرقشناسانه میداند و مینویسد نیکلسن در گزارشها از ایرانیان گاه از منظر نژادپرستانه مینوشت و از رضاشاه پهلوی معمولاً به زبانی پرنیش یاد میکرد. این خوانش از آنِ میلانی است. دولت بریتانیا برای هدیه در اندیشه بود که چیزی ارزانتر از هدیه به سلطان احمد شاه قاجار، یعنی یک جفت گلدان نقرهٔ زراندود به بهای ۲۱۰ لیره، ندهد؛ سرانجام دو جام بزرگ نقرهٔ زراندود به بهای ۲۰۰ لیره از زرگران کالینگوود سفارش داد که درست به موقع رسید.
ارفع روز آیین را ۲۴ آوریل ۱۹۲۶ میلادی نوشته است، یعنی یک روز پیش از تاریخی که غنی، «مأموریت برای وطنم»، «پاسخ به تاریخ» و تبدیل ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ به دست میدهند. او بعدها همین ۲۴ آوریل را روز جشن هنگ خود قرار داد. سعید نفیسی در گاهشمار «تاریخ شهریاری شاهنشاه رضا شاه پهلوی» روز را «۵ اردیبهشت ماه ۱۳۰۴» آورده است. سال ۱۳۰۴ با رسیدن رضاشاه پهلوی به پادشاهی در آذر آن سال نمیخواند؛ اگر فقط سال را به ۱۳۰۵ برگردانند، ۵ اردیبهشت برابر ۲۶ آوریل ۱۹۲۶ میشود و باز یک روز با ۲۵ آوریل فاصله دارد.
نقد همزمان و روایت تاریخنگاران
نقد شادمان بر هزینه و بیشادی چهرهها یک قطب نگاه همزمان است. قطب دیگر، به نوشتهٔ میلانی، کسانی بودند که آیین را نشان گذاری تاریخی میدانستند. محمد اسدبیگ در زندگینامهٔ ۱۹۳۸ مدعی شد «برای نخستین بار در تاریخ سههزارسالهٔ ایران تغییر دودمان بدون قتلعام وابستگان رژیم سابق صورت گرفت.» میلانی این جمله را نقل میکند و در صفحات پیش از آن، از مستمری ماهانهٔ سلطان احمد شاه قاجار و محمدحسن میرزا ولیعهد پس از خروج، از حضور رضاخان در ختم محمدعلی شاه قاجار، و از به کار گرفتن برخی کارمندان دربار قاجار در دربار تازه سخن میگوید. او همچنین مینویسد اگر رضاشاه پهلوی حس میکرد یکی از قاجارها بر او برخاسته است بهسختی سرکوبش میکرد و مستمری برخی را پس از مدتی قطع کرد.
هدایت نهادن تاج به دست خود شاهنشاه را به تقلید ناپلئون از دست امام جمعهٔ خوی دانست و در همان بند، عاقبت کار را نیز شبیه عاقبت ناپلئون خواند که او را به سنت هلن بردند و رضاشاه پهلوی را به موریس. این تشبیه در متنی است که هدایت پس از شهریور ۱۳۲۰ نوشته است و خوانش از آنِ اوست.
میلانی در «در جستجوی رضاشاه» خودتاجگذاری را نشانهٔ فاصله گرفتن از رسم صفوی و از دخالت ملایان در آیین شهریاری میخواند و سپردن حمل تاج به تیمورتاش را، نه به سیاستمداری سابقهدارتر، انتخابی آگاهانه میداند. غنی برآمدن تیمورتاش را بارزترین پیام سیاسی آیین میشمارد و میافزاید که همین مرد را در هفت سال بعد معزول کردند و کشتند و فروغی نیز مدتی به انزوا رفت تا در ۱۳۲۰ بازگردد. کتاب «شاه» سوگند قانون اساسی را در روایت برنامهٔ همان روز و در خود تالار نیز میآورد: سوگندی در حدود صد کلمه به خدا و قرآن و آنچه برای مردم ایران مقدس است، برای پاسداری استقلال و تمامیت ارضی و قانون اساسی و ترویج تشیع. غنی و مجلس مؤسسان ۱۳۰۴ این سوگند را در ۲۴ آذر ۱۳۰۴ در مجلس میگذارند و برنامهٔ دربار به نقل «در جستجوی رضاشاه» آن را در تالار ذکر نمیکند.
پیامدها
ولایتعهدی و تربیت مردانه
اصلهای تازهای که مجلس مؤسسان در ۲۱ آذر ۱۳۰۴ تصویب کرد سلطنت را به رضاشاه پهلوی و فرزندان ذکور او سپرده بود. اعلام ولایتعهدی شاهپور محمدرضا در آیین ۴ اردیبهشت این ترتیب را در منظر عام نشان داد. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» و «پاسخ به تاریخ» مینویسد او را در همان تشریفات به ولایتعهدی برگزیدند. پس از تاجگذاری، به دستور پدر، کودک را از مادر، تاجالملوک، و از برادران و خواهران جدا کردند تا آنچه رضاشاه پهلوی «تربیت مردانه» مینامید در حق او اجرا کنند. او را در کاخی جداگانه در همان مجموعه جای دادند. دبستان نظامی ویژهای برای او و چند برادر برپا شد. محمدرضا شاه پهلوی بعدها نوشت که در کلاسی بیستویکنفره از فرزندان مأموران دولتی و افسران، که شاهنشاه آنان را با دقت برگزیده بود، درس خواند و لباس نظامی پوشید. از میان همشاگردیها حسین فردوست، پسر یک ستوان، دوست نزدیک او شد. معلمهای فرانسوی، که پس از ازدواج بانو ارفع نامیده میشد، زبان فرانسه را به او آموخت.
جشن پس از آیین و نمایش زنان
میلانی مدت جشن را سه روز، با تعطیلی ادارات، مینویسد. در کتاب «شاه» هفتهای جشن پس از تاجگذاری آمده است، اما شاهنشاه از بیشتر این برنامهها کناره گرفت و پسر را به جای خود فرستاد؛ کودک در خیمهای سرخ، با دو سرباز سرنیزه به دست، شیرینیهای سفره را میخورد. این دو رقم، سه روز و یک هفته، در کنار هم میمانند.
پس از آغاز سلطنت نیز مخالفت برخی روحانیان با نمایش، بهویژه اگر پای زنان در میان بود، ادامه داشت. میلانی مینویسد چون «جمعیت تهران نسوان انقلابی» در اعلامیهای گفت به افتخار تاجگذاری در هفتم تیر ۱۳۰۵ خورشیدی نمایشی «برای عموم زنان» برگزار خواهد کرد، مخالفان به تقلا افتادند. سید حسن مدرس در نامهای به صدراعظم نوشت که «تیارت دادن نسوان» سابقه نداشته و اوضاع اقتضا ندارد و به خصوص در آن هنگام زمامداری جلوگیری از آن مناسب است. دولت در آن زمان به این خواست پاسخ مثبت داد و از اجرای نمایش جلوگیری کرد.
خبر از برای تیارت دادن نسوان سابقه نداشته و اوضاع هم اقتضا ندارد؛ به خصوص در این موقع زمامداری مناسب است جلوگیری شود.
بیماری ولیعهد
کمی پس از تاجگذاری، شاهپور محمدرضا به حصبه مبتلا شد و چند هفته با مرگ دست به گریبان بود. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» و «پاسخ به تاریخ» مینویسد این بیماری پدر را سخت اندوهگین کرد. او در «پاسخ به تاریخ» خوابی را در شبهای بحرانی بیماری روایت میکند که در آن علی را با ذوالفقار و جامی در دست دید و از جام نوشید و فردا تب قطع شد. این روایت از آن خود اوست.
دربار، نشانها و دولت
تاجگذاری اعتبار تیمورتاش و فروغی را در آغاز سلطنت نمایان کرد. غنی مینویسد پس از این آیین راه رسیدن به شاهنشاه از تیمورتاش میگذشت و سفارتخانهها ناچار بودند از مسیر او بگذرند. دولتآبادی از تشکیل «دربار اعظم پهلوی» به ریاست تیمورتاش یاد میکند و مینویسد پس از تاجگذاری دولتی به ریاست میرزا حسنخان مستوفیالممالک بر سر کار آمد که وزیرانش را با مشورت سید حسن مدرس برگزیدند. روز این تغییر دولت در این روایت به تاجگذاری گره نخورده است. در خود روز ۴ اردیبهشت، فروغی همچنان رئیسالوزرا بود و خطابه خواند و تاج کیانی را حمل کرد.
ارفع مینویسد پس از تاجگذاری القاب قدیم را برداشتند و او از «ارفعالسلطان» به ارفع تغییر نام داد و نام ماههای ایرانی جای برجهای فلکی را گرفت. منابع دیگر قانون لغو القاب را به ۱۵ اردیبهشت ۱۳۰۴، یعنی سال پیش از تاجگذاری، نیز نسبت میدهند این انتساب از آنِ ارفع است.
تاج پهلوی پس از آن روز
تاج پهلوی، که برای همین آیین ساخته شد، نشان دودمان تازه ماند. ذکاء مینویسد همین تاج را محمدرضا شاه پهلوی در تاجگذاری خود در ۲۶ مهر ۱۳۴۶ خورشیدی (۲۵۲۷ شاهنشاهی)، برابر با ۲۶ اکتبر ۱۹۶۷ میلادی، نیز بر سر نهاد. میلانی در کتاب «شاه» مینویسد او آیین پدر را تقریباً مو به مو تکرار کرد و تاج را خود بر سر گذاشت. شرح آن آیین در تاجگذاری محمدرضا شاه پهلوی آمده است. آنچه در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ رخ داد، گذار حقوقی آذر ۱۳۰۴ را در کاخ گلستان به هیئت شهریاری درآورد: تاجی تازه، تختی که برنامهٔ دربار آن را نادری میخواند، و ولیعهدی که قانون اساسی تازه جانشینیاش را از پیش نوشته بود.
منابع
میلانی تدارک تاج و تخت، آرایش شهر، برنامهٔ دربار، تأخیر آیین، حمل تاج به دست تیمورتاش و خطبه را روایت میکند.
میلانی از قول سکویلوست آرایش تهران و تالار، مشورت با سفارت انگلیس، و جشن پس از آیین را میآورد.
غنی تدارک تیمورتاش، تاریخ ۲۵ آوریل، تاج کیانی و تاج پهلوی، خطابهٔ فروغی و مضمون سخنرانی شاهنشاه را روایت میکند.
محمدرضا شاه پهلوی روز تاجگذاری پدر، اعلام ولایتعهدی، سن ششسالگی و بیماری حصبه را در این کتاب مینویسد.
محمدرضا شاه پهلوی تاریخ ۲۵ آوریل ۱۹۲۶ و اعلام ولایتعهدی را میآورد و سن خود را در این روایت هفت سال مینویسد.
ارفع رژهٔ کالسکه، واقعهٔ شنل وزیرمختار فرانسه، و تاریخ ۲۴ آوریل را روایت میکند.
هدایت نهادن تاج را به تقلید ناپلئون از دست امام جمعهٔ خوی به یاد میآورد و از دستاندرکار بودن فروغی سخن میگوید.
ذکاء ساخت تاج پهلوی به سرپرستی سراجالدین جواهری، ابعاد و گوهرها، و استفادهٔ دوباره در ۱۳۴۶ را شرح میدهد.
نفیسی روز را ۵ اردیبهشت ۱۳۰۴ نوشته است و این سال با ترتیب رویدادهای آذر ۱۳۰۴ نمیخواند.
سکویلوست آرایش شهر و وصف روحانیان حاضر در تالار را نوشته است. نقلها از راه میلانی و غنی آمده است.
بهبودی برنامهٔ رسمی، فهرست حاملان اثاث، خواهش ولیعهد برای مدال، و حال کودک در تالار را روایت کرده است.
دوره
پادشاه
کسان
- رضا شاه پهلویشاهنشاه ایران
تاج پهلوی را خود بر سر نهاد، شمشیر نادری را بست و محمدرضا را به ولایتعهدی برگزید.
- محمدرضا شاه پهلویولیعهد
در همان آیین به ولایتعهدی برگزیده شد.
- عبدالحسین تیمورتاشوزیر دربار
تدارک آیین را سامان داد و تاج پهلوی را به تخت آورد.
- محمدعلی فروغیرئیسالوزرا
تاج کیانی را حمل کرد و به روایت غنی خطابهای خواند.