تاجگذاری محمدرضا شاه پهلوی

پادشاه مردمی تهیدست شدن مایهٔ سربلندی نیست. از این رو در گذشته تاجگذاری را روا نمی‌دانستم.

متن اصلیIt is not a source of pride and gratification to become a king of a poor people so in the past I had felt that a coronation ceremony was not justified.

آریامهر به معنی خورشید آریایی‌هاست و برازندهٔ پادشاهی است که در گوهر ایرانی است و با همهٔ توان خود برای آسایش و پیشرفت و سربلندی ایرانیان کار کرده است.

متن اصلیĀryāmihr means the Sun of the Aryans and is befitting such a king, who is purely Iranian in essence, and who has worked with all his might and has done brilliant things for the comfort, development and pride of Iranians.

استیل نخستین طرح را اواخر دههٔ ۱۳۳۰ می‌گذارد، وقتی دربار می‌خواست تاجگذاری و جشن‌های ۲۵۰۰ ساله را با هم برگزار کند. سفارت بریتانیا پاسخ داد رسم پادشاهی‌های اروپایی این است که پادشاه بر تخت در تاجگذاری پادشاه دیگر شرکت نکند، و الیزابت دوم نمی‌آید. به همین سبب دربار دو جشن را از هم جدا کرد. در ۴ اسفند ۱۳۴۵ فرمانی شورای عالی تاجگذاری را با چهارده کمیته برپا کرد. ریاست شورا با سپهبد مرتضی یزدان‌پناه بود، که در تاجگذاری ۱۳۰۵ رضا شاه نیز پشت سر او ایستاده بود. شورای مرکزی جشن‌های شاهنشاهی کنار این شورا ماند. مهدی بوشهری، قائم‌مقام آن شورا، در اسفند ۱۳۴۵ کمیته‌های محلی را به شرکت خواند و حدود سه میلیون دلار از بودجهٔ همان شورا به تاجگذاری رسید. در مه ۱۹۶۶، برابر اواخر اردیبهشت و اوایل خرداد ۱۳۴۵، فضل‌الله نبیل، رئیس دفتر شهبانو فرح پهلوی، از سفیران ایران در بریتانیا، دانمارک، هلند و سوئد فیلم و عکس تاجگذاری‌های آن کشورها را خواست. اردشیر زاهدی، سفیر در لندن، فیلم رنگی تاجگذاری الیزابت دوم و فیلم تاجگذاری جورج ششم را فرستاد. استیل می‌نویسد ولیعهد را به رفتار پرنس چارلز در مراسم ۱۹۵۳ بریتانیا واداشتند. قصیدهٔ مراسم را ملک‌الشعرا لطف‌علی صورتگر سرود.

تنها هدف زندگی من پیشرفت روزافزون کشور و ملت ایران است و جز این نمی‌خواهم که استقلال و حاکمیت این کشور بماند و ایران به پایهٔ پیشرفته‌ترین و آبادترین جامعه‌های جهان برسد. شکوه کهن این سرزمین را زنده می‌کنم و سربلندی تاریخی‌اش را بازمی‌گردانم. برای این کار، چنان که همیشه بوده‌ام، حاضرم جان بدهم.

متن اصلیThe only goal of my life is the ever-increasing advancement of the country and nation of Iran, and I have nothing but a desire to preserve the independence and sovereignty of this country, and to bring Iran to the status of the most progressive and prosperous societies of the world. I will revive the ancient glory of this land and restore its historical pride. To this end I am willing, as I have always been, to lay down my life.

در این هنگام که تاج کهن‌ترین پادشاهی جهان بر سر من است، نخستین بار در تاریخ ایران یک شهبانو نیز تاج بر سر نهاده است.

متن اصلیAt this time, when I have on my head the crown of the world's most ancient kingdom, for the first time in Iranian history, a Shahbanu has also been crowned.

دربار مراسم را در ۴ آبان ۱۳۴۶، برابر ۲۶ اکتبر ۱۹۶۷، برگزار کرد. سند ۲۳۹ مجموعهٔ روابط خارجی آمریکا همین تاریخ میلادی را ثبت کرده است. استیل ساعت را چنین می‌نویسد: ساعت ۹ بامداد پانزده گردان از پادگان باغ شاه به مرکز تهران رفتند. ساعت ۱۰ و ۱۰ دقیقه محمدرضا شاه پهلوی و شهبانو فرح پهلوی با کالسکه از کاخ مرمر بیرون آمدند، از در شمالی کاخ گلستان گذشتند، به تالار آینه رفتند و از آنجا به تالار سلام، که همان تالار موزه است، وارد شدند. تخت، تخت نادریِ عهد فتحعلی شاه بود. نخست ولیعهد رضا پهلوی سمت چپ تخت نشست، سپس شهبانو سمت راست، و بعد محمدرضا شاه پهلوی. سید حسن امامی، امام‌جمعهٔ تهران، آیه‌ای و خطبه‌ای خواند و قرآنی را پیش آورد که محمدرضا شاه پهلوی آن را بوسید. برگزارکنندگان این قرآن را قرآن آریامهر نامیدند. سپس نشان‌های سلطنتی را آوردند: شنل، شمشیر، عصا، کمربند زرین و تاج پهلوی. شنل و عصا و تاج را برای تاجگذاری رضا شاه ساخته بودند. کمربند و شمشیر از عهد ناصرالدین شاه قاجار بود. شمشیر را در ۱۸۹۵ میرزا علی‌اصغرخان، صدراعظم، به ناصرالدین شاه قاجار پیشکش کرده بود و نام او بر آن حک بود. تاج کیانی قاجار، که در تاجگذاری ۱۳۰۵ در تالار بود، این بار در میان نشان‌ها نبود. محمدرضا شاه پهلوی تاج را با دو دست گرفت، چنان که بزرگ‌ترین گوهر رو به پیش باشد، و بر سر خود گذاشت. آن‌گاه عصا را گرفت و با سلام صد و یک گلوله بر تخت نشست. شهبانو را درباریان پیش آوردند و او تاج شهبانو را بر سر شهبانو گذاشت. سپس امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر، جعفر شریف‌امامی، رئیس مجلس سنا، عبدالله ریاضی، رئیس مجلس شورای ملی، و لطف‌علی صورتگر سخن گفتند. کالسکه را یوزف کلیمان در وین ساخته بود. دنیس رایت، سفیر بریتانیا، جمعیت خیابان را در حال جشن دید و نوشت هنگام گذشتن کالسکه جمعیت فریاد زنده‌باد شاهنشاه سر داد. آتشبازی را از آلمان آورده بودند. عصر همان روز تالار رودکی را گشودند. در هفتهٔ بعد بالهٔ کلاسیک بزرگ فرانسه، ارکستر فیلارمونیک لس‌آنجلس، ویرتوئوزی دی روما، ارکستر بتهوون‌هالهٔ بن و بالهٔ ملی ایران در آن برنامه دادند.

در پاسخ کسانی که او را به این کار تشویق می‌کردند با لحنی جدی می‌گفت روزی تاجگذاری خواهد کرد که احساس کند مملکت واقعاً در راه پیشرفت و ترقی است و تاجگذاری در برابر مردمی که هنوز در فقر و بیسوادی به سر می‌برند، افتخاری برای او به شمار نمی‌آمد.

برای تاج شهبانو سابقه‌ای در ایران نبود. برگزارکنندگان از میان پنجاه طرح، طرح وان کلیف و آرپل را برگزیدند. استیل نگین‌ها را چنین می‌شمارد: ۳۶ زمرد، ۳۴ یاقوت، ۲ لعل، ۱۰۵ مروارید و ۱۴۶۹ الماس از خزانه، و وزن تاج نزدیک یک کیلو و نیم. جامه و شنل را کریستین دیور طراحی کرد و مطبوعات ایران نوشتند دوخت کار یک ایرانی بوده است. مخمل از بیانکینی پاریس، پوست از سوئیس و بلور از اتریش آمد. استیل، به نقل از غلامرضا افخمی، می‌نویسد اصول ۳۸ و ۴۱ و ۴۲ متمم قانون اساسی در روزهای پیش از مراسم تغییر کرد: ولیعهد پیش از بیست‌سالگی به تخت نمی‌رسد و اگر محمدرضا شاه پهلوی پیش از این سن بمیرد، شهبانو تا بیست‌سالگی ولیعهد نایب‌السلطنه است. افخمی این اصلاح را نزدیک به عوض شدن قاعده می‌داند، چون زن می‌توانست در غیاب پادشاه کار او را به عهده بگیرد. تخت همچنان به وارث مرد می‌رسید. میلانی نیز سن ولیعهد را بیست سال و نیابت را از آن شهبانو می‌نویسد و مراسم را در ۴ آبان، زادروز محمدرضا شاه پهلوی، می‌گذارد.

ما در بریتانیا دستاوردهای چشمگیر مردم ایران در کشور خود، و بالا رفتن جایگاه ایران در جهان را، که زیر رهبری الهام‌بخش اعلیحضرت صورت گرفته، با ستایش و خرسندی دیده‌ایم.

متن اصلیWe in Britain have watched with admiration and pleasure the notable achievements of the Iranian people at home and the growing stature of Iran in the world, which have been brought about under Your Majesty's inspiring leadership.

چه نمایش پوچ و آبکی‌ای. پسر سرهنگی از قزاق ایران نقش امپراتور کشوری را بازی می‌کند که درآمد سرانه‌اش ۲۵۰ دلار در سال است، و در لباس و نشان استبداد کهن از نوسازی کشورش دم می‌زند.

متن اصلیWhat an absurd, bathetic spectacle! The son of a colonel in a Persian Cossack regiment play-acting as the emperor of a country with an average per capita income of $250 per year, proclaiming his achievements in modernizing his nation while accoutred in the raiment and symbols of ancient despotism.

کمیتهٔ تزئینات را استاندار تهران اداره می‌کرد. اطلاعات آن هفته تهران را زیباترین و روشن‌ترین شهر جهان خواند. کمیتهٔ شهرستان‌ها جشن محلی می‌خواست. گزارش ساواک در ۷ آبان نوشت مسافرانی که از مشهد و اصفهان و تهران و کرمان، و حتی قم، به شیراز رفته بودند روشنایی شیراز را کمتر از شهر خود دیدند. در همان گزارش شایعه‌ای آمد که استاندار فارس را به وزارت کشور برگردانده‌اند. استیل می‌نویسد خود گزارش نمی‌گوید این شایعه راست است یا نه. دو روز بعد در سعدآباد سفیران هدیه دادند. سفیر آلمان ماکت تخت جمشید آورد. سفیر هلند جعبه‌ای لامپ گل آورد و استیل از شرمندگی او یاد می‌کند. هارولد ویلسون، نخست‌وزیر بریتانیا، تبریک فرستاد. برگزارکنندگان در دهلی از ۱ تا ۸ آبان پذیرایی و سخنرانی برپا کردند. پاکستان تمبر مخصوص زد و در آنکارا خیابان کنسولگری ایران را فرح دیبا نامیدند. جورج بال، که در مراسم بود، در خاطراتش مراسم را نمایشی پوچ خواند و درآمد سرانه را ۲۵۰ دلار در سال گذاشت. رایت نوشت رژه با تاجگذاری ۱۹۵۳ بریتانیا برابری نمی‌کند. عکاسی ایتالیایی در روستایی در البرز نشانی از جشن ندید. روح‌الله خمینی از نجف نامه‌ای سرگشاده به هویدا نوشت و به تبعید و به تاجگذاری اعتراض کرد. حسینعلی منتظری و همفکرانش در قم هر هفته هزینه را گرد می‌آوردند تا روز مراسم پخش کنند. در قم این گمان هم دهان به دهان می‌گشت که دولت اسرائیل نیم میلیون دلار خرج دو تندیس جمشید و داریوش کرده است. استیل این جمله را گمان اهل قم می‌آورد، نه سند هزینه. داخل کشور نیروی امنیتی بیشتر نگران فروش نشان غیررسمی تاجگذاری بود تا اعتراض خیابانی.