همه‌پرسی انقلاب سفید

...یعنی با رفراندم ششم بهمن ۱۳۴۱ این قانون از طریق اعلام قاطع ارادهٔ ملی تقریباً باتفاق آراء بتصویب رسید.

...بنام رئیس قوای سه گانه مملکتی برای استقرار این اصلاحات از طریق مراجعه باراء عمومی مستقیماً بمردم ایران رجوع میکنم.

...که با زنان، که روی‌هم‌رفته نیمی از جمعیت‌اند، برابر رفتار شود و دیگر از نظر قانونی در ردیف دیوانگان و تبهکاران شمرده نشوند؛ که بلای بی‌سوادی...

متن اصلی...that women — who after all make up half the population — should be treated as equals no longer legally categorized with lunatics and criminals; that the scourge of illiteracy should be...

این‌که مردم ایران با تمام دل از آرمان اصلاحات انقلابی ما پشتیبانی کردند، در همه‌پرسی ژانویهٔ ۱۹۶۳ و در انتخابات عمومی اخیر به روشنی نمایان شد.

متن اصلیThat the Iranian people wholeheartedly supported the cause of our revolutionary reforms was amply manifested at the referendum of January 1963, and during our recent general elections.

اجرای این برنامه دگرگونی بنیادی در زندگی اقتصادی و اجتماعی کشور پدید خواهد آورد که آن را در شمار پیشروترین کشورها قرار خواهد داد، و این نتیجه بی‌خونریزی و آشوب خشونت‌بار به دست خواهد آمد.

متن اصلیThe implementation of this programme will bring about a radical transformation in the economic and social life of the nation, which will now rank among the most progressive, and this result will have been attained without bloodshed or violent upheaval

همه‌پرسی هم به‌گونه‌ای غیرعادی دموکراتیک بود و هم به‌گونه‌ای قابل انتظار غیردموکراتیک. دموکراتیک بود زیرا زنان برای نخستین بار اجازهٔ رأی دادن یافتند، اما آرای آنان شمرده نمی‌شد.

متن اصلیThe referendum was at once unusually democratic and expectedly undemocratic. It was democratic in that women were for the first time allowed to vote, but their votes were not going to be counted.

همه‌پرسی انقلاب سفید با پشتیبانی ۹۹ درصدی تصویب شد و پیروزی آشکاری برای شاه و تلگراف تبریک ستایش‌آمیزی از کاخ سفید برای او به همراه آورد.

متن اصلیTHE WHITE REVOLUTION referendum passed with 99 percent support, providing the Shah with a clear-cut victory and earning him a laudatory telegram of congratulations from the White House.

در غیاب مجلس، شاه در ژانویهٔ ۱۹۶۳ برنامهٔ اصلاحی شش‌ماده‌ای را به همه‌پرسی گذاشت و تأیید قاطعی برای آن به دست آورد. مهم‌ترین اجزای آن اصلاحات ارضی و سپاه دانشی بود که از روی سپاه صلح ما الگوبرداری شده بود.

متن اصلیIn the absence of Parliament, the Shah in January 1963 put to a referendum and won overwhelming endorsement for a six-point reform program, the most significant elements of which were land reform and an Education Corps modelled on our Peace Corps.

محمدرضا شاه پهلوی در «انقلاب سفید» می‌نویسد که این برنامه را در ۱۹ دی ۱۳۴۱ در کنگرهٔ ملی شرکت‌های تعاونی روستایی اعلام کرد. حسن ارفع، سپهبد بازنشسته و سفیر پیشین ایران در ترکیه و پاکستان، در کتاب خاطرات خود می‌نویسد که شاهنشاه در گشایش این کنگره برای چهار هزار نماینده سخن گفت. به نوشتهٔ ارفع، شاهنشاه اعلام کرد که دولت قصد دارد شش اصلاح بنیادی را اجرا کند که دو تای آن‌ها پیش‌تر آغاز شده بود. شاهنشاه در همان سخنرانی اعلام کرد که به نام رئیس قوای سه‌گانه برای استقرار این اصلاحات مستقیماً به آرای عمومی مردم ایران رجوع می‌کند. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه در ۱۹ دی تصمیم خود را به برگزاری همه‌پرسی در ۶ بهمن اعلام کرد. به نوشتهٔ او، این تاریخ را برگزیدند تا کار پیش از آغاز ماه روزه به پایان برسد.

میلانی به استناد گزارش سازمان سیا می‌نویسد که حکومت در ۳ بهمن ۱۳۴۱ سه هزار کشاورز از ورامین و دوازده اتوبوس از کرج به خیابان‌های تهران آورد تا به پشتیبانی شاهنشاه شعار دهند. به نوشتهٔ او، یک گردان چترباز در همان روز در تهران رژه رفت. میلانی می‌افزاید که در همان روز حدود سیصد طلبه در قم نزدیک به سه هزار تظاهرکننده را در راهپیمایی بر ضد همه‌پرسی رهبری کردند. به گفتهٔ او، حکومت در بعدازظهر پنج هزار کشاورز را به قم آورد. کوپر می‌نویسد که اعلام همه‌پرسی در قم نگرانی پدید آورد اما آشوب فوری به همراه نداشت. به نوشتهٔ او، دیگر مراجع به رسم معمول بی‌طرف ماندند و این سکوت سید روح‌الله خمینی را برآشفت.

میلانی می‌نویسد که در این همه‌پرسی زنان برای نخستین بار اجازهٔ رأی دادن یافتند، اما آرای آنان شمرده نمی‌شد. به نوشتهٔ کوپر، همه‌پرسی با پشتیبانی ۹۹ درصدی تصویب شد و کاخ سفید تلگراف تبریکی ستایش‌آمیز برای شاهنشاه فرستاد. محمدرضا شاه پهلوی در نامه‌ای به لیندن جانسون، رئیس‌جمهور آمریکا، به تاریخ ۱۷ دی ۱۳۴۲ می‌نویسد که همه‌پرسی دی‌ماه ۱۳۴۱ پشتیبانی بی‌دریغ مردم ایران از این اصلاحات را نشان داد.

محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» انقلابی بنیادی را برای پایان دادن به بی‌عدالتی، ستم و نیروهای ارتجاعی ضروری می‌خواند. به نوشتهٔ او، زنان، که نیمی از جمعیت بودند، باید برابر شمرده می‌شدند و دیگر در کنار دیوانگان و تبهکاران قرار نمی‌گرفتند. شاهنشاه در «انقلاب سفید» همه‌پرسی را «بزرگترین جهش تاریخ ایران بنفع طبقه کشاورز» می‌نامد.

ارفع پیش‌بینی می‌کند که این برنامه زندگی اقتصادی و اجتماعی کشور را بی‌خونریزی دگرگون خواهد کرد. میلانی از قول سفارت بریتانیا اصلاحات ارضی را «یکی از انقلابی‌ترین اقدام‌ها در تاریخ سه‌هزارسالهٔ ایران» می‌خواند. به نوشتهٔ میلانی، کاخ سفید از تصمیم به همه‌پرسی خشنود نبود. او می‌نویسد که مقام‌های آمریکایی نگران بودند تقسیم زمین بی‌اصلاحات اجتماعی گسترده به آشوب بینجامد.

کوپر می‌نویسد که نتیجهٔ همه‌پرسی را گزارش‌های تخلف در رأی‌گیری و فراخوان مراجع به تحریم تیره کرد. میلانی سخن خمینی را نقل می‌کند که دربار را به زیر پا گذاشتن احکام قرآن و شریعت با برابر کردن حقوق زن و مرد متهم کرد. به نوشتهٔ کوپر، شاهنشاه پس از همه‌پرسی روحانیان مخالف را در سخنرانی‌هایی تند «مرتجع» خواند.