آشوب‌های ۱۵ خرداد ۱۳۴۲

پسر رضاخان به نابودی اسلام در ایران دست زده است. تا خون در رگ‌های من جاری است با این مخالفت خواهم کرد.

متن اصلیThe son of Reza Khan has embarked on the destruction of Islam in Iran. I will oppose this as long as the blood circulates in my veins.

تندروها از اصلاحات ارضی خشمگین بودند، اما بیش از همه از حقوق زنان.

متن اصلیThe radicals were angered by land reform but above all by women’s rights.

کلانتری‌ها ویران شد، پمپ‌بنزین‌ها به آتش کشیده شد، خطوط تلفن کنده شد، باجه‌های تلفن نابود شد، اتوبوس‌ها و ایستگاه‌های اتوبوس نابود شد... این آشکارا به‌خوبی برنامه‌ریزی شده بود و هدف‌ها هم راهبردی بودند و هم جاهایی که بسیاری از مردم از آن‌ها نفرت داشتند... چپاول نسبتاً اندک بود، هرچند اموال دولتی آگاهانه ویران شد.

متن اصلیPolice stations were destroyed, petrol stations fired, telephone lines ripped up, phone booths destroyed, buses and bus stations were destroyed … this had obviously been well planned and the targets were both strategic and places hated by many of the people … there was relatively little looting, although deliberate destruction of government property.

تفنگ‌ها دست کیست؟ نمی‌دانم چرا آن‌ها را به کار نمی‌برید. من می‌خواهم تهران را نجات دهم.

متن اصلیWho has the guns? I don’t know why you’re not using them. I want to save Tehran.

اعلیحضرت چون صخره بود. به‌راستی حس می‌کردم که می‌توانم به آن صخره تکیه کنم... پس هنگامی که به اعلیحضرت پیشنهاد کردم: "آیا اجازه می‌دهید شلیک کنم؟ فرمان شلیک بدهم؟" فرمودند: "آری، نه تنها اجازه می‌دهم، که پشتیبان تو هستم."

متن اصلیHis Majesty was as a rock. I could really feel that I could rely on that rock.… Therefore when I proposed to His Majesty ‘Do you allow me to shoot? To order shooting?’ he said ‘Yes, not only I allow, I back you.’

او موفق شد آرامش را به کشور بازگرداند اما سی نفر در تهران و نزدیک به پنجاه نفر در سراسر مملکت به هلاکت رسیدند. شایع بود که روح‌الله خمینی محکوم به مرگ خواهد شد. نخست‌وزیر طرفدار محکومیت او بود. اما رئیس وقت ساواک، تیمسار حسن پاکروان که مردی بافرهنگ و هوشمند و انسان‌دوست بود... نزد پادشاه طلب عفو او را کرد.

برای نیروهای وفادار به آیت‌الله خمینی، ۵ ژوئن ۱۹۶۳ چیزی کمتر از تولد "نهضت خمینی" نبود. اما برای علم، ۵ ژوئن پایان مسئلهٔ خمینیِ شاه بود... برای شاه نیز این روز تاریخی بود، از آن رو که سرشت ارتجاعی مخالفانش را یک بار برای همیشه آشکار کرد.

متن اصلیFor forces loyal to Ayatollah Khomeini, June 5, 1963, was nothing short of the birth of the “Khomeini Movement.” For Alam, on the other hand, June 5 was the end of the Shah’s Khomeini problem. ... For the Shah, the day was also historic in that it once and for all exposed the reactionary nature of his opposition.

کوپر می‌نویسد که اسدالله علم در شامگاه ۱۴ خرداد (۴ ژوئن) فرماندهان نیروهای امنیتی را به دفتر خود فراخواند و آنان را از بازداشت قریب‌الوقوع خمینی آگاه کرد. به نوشتهٔ کوپر، علم گفت: «فردا روز بسیار حساسی است. سرنوشت کشور به ما و رفتار تیمساران بستگی دارد.» سپهبد مظفر ملک، فرمانده ژاندارمری کل کشور، پرسید که آیا دولت از آنان می‌خواهد به مردم شلیک کنند. علم این پرسش را نشانهٔ سرپیچی شمرد و او را از جلسه بیرون کرد. تیمسار حسن پاکروان، رئیس ساواک، میانجی شد و توضیح داد که فرماندهان سردرگم‌اند، زیرا تنها فرماندهٔ کل قوا، یعنی شاهنشاه، می‌تواند فرمان تیراندازی بدهد. میلانی و شهبانو فرح پهلوی هر دو می‌نویسند که علم پیش از آغاز آشوب از محمدرضا شاه پهلوی خواست تا فرماندهی نیروهای نظامی و امنیتی را موقتاً به او بسپارد و شاهنشاه پذیرفت. به نوشتهٔ میلانی، اندیشهٔ علم ساده بود: اگر کامیاب می‌شد، اعتبار از آنِ شاهنشاه بود؛ و اگر شکست می‌خورد، شاهنشاه می‌توانست او را برکنار کند. شهبانو می‌نویسد که علم «به وضوح اعلام کرد که در صورت شکست مسئول عواقب آن خواهد بود».

میلانی می‌نویسد که در ساعت‌های نخست بامداد ۱۵ خرداد کماندوها به خانهٔ خمینی در قم یورش بردند و او را با خودرویی بی‌نشان به تهران آوردند. به نوشتهٔ او، خبر بازداشت پیش از خود خمینی به تهران رسید. شبکهٔ هوادارانش به خیابان‌ها ریختند، بانک‌ها و سینماها را آتش زدند، به ادارات دولتی حمله کردند و کوشیدند ایستگاه رادیو را تصرف کنند. کوپر می‌نویسد که جمعیت مجلس، وزارتخانه‌ها و کاخ مرمر را نیز در میان گرفت. پرویز ثابتی، از کارشناسان ساواک، به کوپر گفته است که آشوبگران برای تصرف قدرت «نقشه‌ای نداشتند»، اما ایستگاه رادیو را هدف گرفتند تا پیامی به ملت بفرستند و قیامی همگانی برانگیزند.

به نوشتهٔ کوپر، شایعه‌ها شمار مردم در خیابان‌ها را صد هزار تن می‌گفت، اما نیروهای امنیتی شمار شورشیان واقعی را یک‌پنجم این رقم برآورد کردند. میلانی از برآورد علم یاد می‌کند که «حدود دو هزار تن» از تظاهرکنندگان متعصب و هوادار روحانیان بودند و باقی از «اوباش جنوب تهران» که از هر فرصتی برای ویرانی و غارت بهره می‌گیرند. کوپر می‌نویسد که تا نیمروز هواداران خمینی در مشهد، اصفهان، شیراز و کاشان نیز دست به آشوب زده بودند. شهبانو فرح پهلوی می‌نویسد که در مشهد یک پاسبان جان باخت و در تهران و شیراز تظاهرکنندگان کتابخانهٔ شهرداری را به آتش کشیدند و دکان‌ها را غارت کردند.

کوپر از گزارش دیپلمات‌های آمریکایی نقل می‌کند که آتش‌افروزان و آشوبگران از چهار سو و در حمله‌ای «هماهنگ» به مرکز شهر نزدیک شدند. به گزارش آنان، آشوبگران پرونده‌های وزارت دادگستری را سوزاندند، وزارت کشور را ویران کردند و ادارهٔ خبرگزاری و رادیو را از میان بردند. آنان کلانتری‌ها را ویران کردند، پمپ‌بنزین‌ها را به آتش کشیدند، خطوط تلفن را کندند و اتوبوس‌ها و ایستگاه‌های اتوبوس را نابود کردند. به گزارش دیپلمات‌ها، آشوبگران چپاول نسبتاً اندکی کردند، اما اموال دولتی را آگاهانه ویران کردند. کوپر می‌افزاید که کتابخانهٔ شهرداری، که شهرداری آن را با پول آمریکایی برپا کرده بود، در آتش سوخت. ساختمان روزنامهٔ «اطلاعات»، که از خمینی انتقاد کرده بود، تنها با رسیدن نیروی کمکی از ویرانی رهید. گارد کاخ مرمر نیز چند یورش را دفع کرد.

کوپر می‌نویسد که اسدالله علم به ستاد شهربانی کل کشور رفت و در آنجا با تیمسار نعمت‌الله نصیری، رئیس شهربانی کل کشور، و تیمسار غلامعلی اویسی دیدار کرد. به نوشتهٔ کوپر، علم پرسید: «تفنگ‌ها دست کیست؟ نمی‌دانم چرا آن‌ها را به کار نمی‌برید. من می‌خواهم تهران را نجات دهم.» میلانی نیز از علم نقل می‌کند که به فرماندهان گفت: «تفنگ‌هایی که به شما داده‌اند اسباب‌بازی نیست. به کارشان ببرید.» دولت حکومت نظامی اعلام کرد و صدای تیراندازی تا شب و روز بعد در شهر می‌پیچید. میلانی گفت‌وگوی بامداد ۱۵ خرداد را از یادداشت‌های علم نقل می‌کند. در این گفت‌وگو محمدرضا شاه پهلوی پرسید: «اکنون که انقلاب در پیش است، چه خواهی کرد؟» علم پاسخی تند داد. به نوشتهٔ علم، شاهنشاه «از ته دل خندید» و گفت: «موافقم و کاملاً پشتیبان تو هستم.»

احرار در همان مصاحبه یادآوری می‌کند که دست‌هایی از بیرون نیز در کار بود. به گفتهٔ او، سرلشکر تیمور بختیار، رئیس پیشین ساواک، در آن زمان در عراق به سر می‌برد و به جنبش یاری می‌رساند. به روایت احرار، گروه‌هایی از جنوب شهر در قم و تهران به راه افتادند و تا نزدیک ظهر بازار، خیابان‌های پیرامون آن و برخی ادارات را گرفتند و یکی دو کتابخانه را آتش زدند. احرار نیروی اصلی آشوب را «مردم مذهبی پایین شهر» می‌داند. به گفتهٔ او، شماری دانشجو و دانش‌آموز از همان خانواده‌های تهیدست نیز در موج آشوب شرکت داشتند، اما نه با برنامه و نه به رهبری سازمانی معین. به روایت احرار، دولت ظهر ۱۵ خرداد تصمیم گرفت آشوب را ریشه‌کن کند و با فرستادن نیروهای زرهی و سربازان خیابان‌ها را پاک کرد. به داوری او، نکتهٔ مهم آن بود که دولت آشوب را در همان روز نخست فرونشاند و به مخالفان فرصت نداد که یکدیگر را بیابند و مسجدها را کانون تظاهرات پیاپی کنند.

ابوالفتح آتابای در مصاحبه با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران روایتی دیگر از نقش علم و محمدرضا شاه پهلوی می‌دهد. به گفتهٔ آتابای، محمدرضا شاه پهلوی نمی‌خواست فشار زیادی بر مخالفان وارد آید و دستور داد که با آنان کاری نداشته باشند. اما علم، که آتابای او را «مرد شجاعی» می‌خواند، در شهربانی نشست و دستور داد که مأموران جلوی آشوب را بگیرند و تیراندازی کنند. آتابای می‌افزاید که علم کار را به پایان برد و مأموران خمینی را از قم گرفتند. او بر این باور است که اگر علم در ۱۳۵۷ زنده بود، کار «به این جاها» نمی‌رسید. این روایت با گزارش کوپر از دیدار علم با فرماندهان در ستاد شهربانی هم‌خوان است، اما دربارهٔ موضع پادشاه با روایت‌های دیگر تفاوت دارد.

کوپر از قول پرویز ثابتی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی نمی‌خواست مردم کشته شوند و از خون‌ریزی بیم داشت، اما سخنی از ترک کشور در میان نبود. علم سال‌ها بعد به سفیر بریتانیا گفت: «ناچار بودم. اعلیحضرت بسیار نرم‌دل است و خون‌ریزی را دوست ندارد.» اما علم در گفت‌وگو با مارگارت لینگ، نویسندهٔ انگلیسی، روایت دیگری داد: «اعلیحضرت چون صخره بود.» به گفتهٔ او، وقتی اجازهٔ تیراندازی خواست، شاهنشاه پاسخ داد: «آری، نه تنها اجازه می‌دهم، که پشتیبان تو هستم.»

میلانی می‌نویسد که شهر تا ۱۹ خرداد (۹ ژوئن) به حال عادی بازگشت. به نوشتهٔ کوپر، شماری از کشتگان پاسبان و ژاندارم بودند که آشوبگران به سوی آنان آتش گشوده بودند. علم بعدها اعتراف کرد که دیدن سربازانی که به سوی طلاب آتش می‌گشودند، برایش آسان نبود: «من نیز را مادری دین‌دار پرورده است.»

منابع در شمار کشتگان هم‌داستان نیستند: - شهبانو فرح پهلوی، در «کهن دیارا»، شمار کشتگان را سی تن در تهران و نزدیک به پنجاه تن در سراسر کشور می‌آورد. - دولت در آن زمان، به نوشتهٔ میلانی و کوپر، رقم رسمی را حدود ۱۲۰ تن اعلام کرد. میلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی در تبعید به دنیس رایت، فرستادهٔ مارگارت تاچر، گفت همان رقمی که دولت در آن زمان اعلام کرد درست بود. - سفارت آمریکا، به نوشتهٔ میلانی، شمار کشتگان را ۲۰۰ تن گزارش کرد. - بنیاد شهید جمهوری اسلامی، به نوشتهٔ کوپر، پس از انقلاب شمار نهایی را به ۳۲ تن کاهش داد. - مخالفان از «هزاران» کشته سخن گفتند.

میلانی می‌نویسد که برای محمدرضا شاه پهلوی این روز از آن رو تاریخی بود که سرشت «ارتجاعی» مخالفانش را یک بار برای همیشه آشکار کرد. شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» می‌نویسد که خمینی و روحانیان همفکرش با سخنرانی‌های تند بر ضد پیشرفت و پیوند ایران با جهان «چهرهٔ واقعی خود را نشان دادند». به نوشتهٔ شهبانو، شکست تظاهرات ۱۳۴۲ و آغاز انقلاب سفید را همهٔ کشورهای مردم‌سالار خوش‌آمد گفتند. روزنامهٔ «نیویورک تایمز» نوشت که پادشاه همراه با کارگران و دهقانان به مبارزه با محافظه‌کاران و سنت‌گرایان برخاسته است. کوپر می‌نویسد که طبقهٔ متوسط، کارگران و کشاورزان به انقلاب سفید دل بسته بودند و نشانه‌ای از روی‌گردانی از شاهنشاه نشان نمی‌دادند.

میلانی می‌نویسد که آن لمبتون، ایران‌شناس بریتانیایی، ۱۵ خرداد را «نقطهٔ عطفی» دانست، زیرا محمدرضا شاه پهلوی در آن روز «عزمی نامنتظر در برخورد با آشوبگران» نشان داد. به نوشتهٔ میلانی، دنیس رایت، سفیر بریتانیا، در دیدار با علم چند روز پس از آشوب نوشت که سرکوب «فعلاً» خطر را خنثی کرده، اما «این پایان کار نخواهد بود». میلانی همچنین می‌نویسد که کاخ سفید از رویدادهای ۱۵ خرداد خشنود نبود و دو هفته پس از آن به سفیر آمریکا دستور داد نزد شاهنشاه از «بی‌کفایتی دولت» او گلایه کند.

میلانی می‌نویسد که برای نیروهای وفادار به خمینی، ۱۵ خرداد چیزی جز تولد «نهضت خمینی» نبود. روحانیان تندرو آن روز را گواه این می‌گرفتند که اصلاح در چارچوب نظام شاهنشاهی ناممکن است و تنها راه، انقلاب است. مهناز افخمی، وزیر مشاور در امور زنان، در مصاحبه با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران می‌گوید که «مسئلهٔ زنان یکی از دو مسئلهٔ زیربنایی شورش خمینی» بود. به روایت او، این مسئله در سال‌های بعد همواره در سیاست‌گذاری با حساسیت دنبال می‌شد.

داریوش آشوری، نویسنده و مترجم و از اعضای جوان جامعهٔ سوسیالیست‌های نهضت ملی ایران، در ۱۳۶۹ (۲۵۴۹ شاهنشاهی) در واشنگتن با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران گفت‌وگو کرد. او می‌گوید که هیئت اجرائیهٔ جامعه در روزهای پس از ۱۵ خرداد اعلامیه‌ای در پشتیبانی از جنبش و در حمله به حکومت بابت سرکوب منتشر کرد. خلیل ملکی، رهبر جامعه، که در آن هنگام در اروپا بود، به روایت آشوری نامه‌ای نوشت و سخت به این اعلامیه اعتراض کرد. به روایت آشوری، ملکی جنبش را «جریان ارتجاعی مذهبی» می‌خواند که به هیچ روی نمی‌شد تأییدش کرد، و دربارهٔ خمینی گفته بود: «این آیت‌الله نیست، این آیت‌الشیطان است». آشوری توضیح می‌دهد که ملکی به جریانی لائیک باور داشت و دخالت روحانیان در سیاست را نمی‌پذیرفت. او می‌افزاید که جبههٔ ملی، تا آنجا که او آگاهی داشت، واکنش مثبتی به جنبش نشان نداد.

برآورد اطلاعات ملی آمریکا به شمارهٔ ۳۴–۶۴، در ۳۰ اردیبهشت ۱۳۴۳ (۲۵۲۳ شاهنشاهی)، نوشت که نیروهای محافظه‌کار، که تا چندی پیش پشتیبان پادشاه بودند، اکنون بیشتر ناخرسندند. به نوشتهٔ این برآورد، سلسله‌مراتب مذهبی برنامهٔ اصلاحات را ضربه‌ای به قدرت و منافع خود می‌دید و ملایان در تحریکاتی که به تظاهرات گستردهٔ خرداد ۱۳۴۲ انجامید، نقش رهبری داشتند. برآورد افزود که سرکوب قاطع تظاهرات و فشار پیوستهٔ دولت این بخش از مخالفان را سخت ناتوان کرده است. به نوشتهٔ آن، ملایان از ناتوانی در توافق بر سر یک رهبر واحد رنج می‌بردند و شیوهٔ دولت در بازداشت و آزادسازی متناوب چهره‌های برجستهٔ مذهبی پراکندگی آنان را بیشتر کرده بود.

کوپر می‌نویسد که دانشجویان و روشنفکران چپ‌گرا، که در شرایط دیگر از بهبود زندگی روستاییان استقبال می‌کردند، فرصت را برای به کار گرفتن یک آیت‌الله «چون دژکوب» بر ضد پادشاهی که قهرمانشان مصدق را برکنار کرده بود، از دست ندادند. ابوالحسن بنی‌صدر بعدها به کوپر گفت که آنان در ۱۳۴۲ از نقش خمینی در ۱۳۳۲ در کنار مخالفان مصدق آگاه نبودند و از دیدگاه‌های واقعی او «آگاهی راستین نداشتند».