برو به محتوا
شیر و خورشید، نشان تاریخی ایران

گاهنامهٔ مشروطه

جنبش مشروطه

سوءقصد به کالسکه محمدعلی‌شاه

هجری شمسی

شاهنشاهی

۹ اسفند ۲۴۶۶

میلادی

۲۸ فوریه ۱۹۰۸

رویداد فرعی و زمینه‌ایسیاسی

خلاصه

دو بمب دستی، به روایت مشهور به دست فداییان حیدرخان عمواوغلی، به کالسکهٔ محمدعلی شاه قاجار در خیابان دوشان‌تپه پرتاب شد. محمدعلی شاه قاجار جان به در برد و بدگمانی او به مجلس شدت گرفت.

زمینه

آغاز اسفند ۱۲۸۶ محمدعلی شاه قاجار دستخط خشنودی از قانون انطباعات به مجلس فرستاد. فردای آن، آدینه ۸ اسفند (شاهنشاهی ۲۴۶۶)، دو نارنجک در پیچ باغ‌وحش کاروان گردش دوشان‌تپه را زد. محمدعلی‌میرزا در کالسکهٔ شش‌اسبه گزند ندید. این پیشامد همان روز بهارستان را به توپ نبست؛ بمباران مجلس ماه‌ها بعد آمد.

چه رخ داد

۱. نارنجک پیچ باغ‌وحش

اگر تا چند روز دیگر هم اثری از تعیین محرکین و دستگیری مرتکبین ظاهر نشود لابد بعضی اقدامات مجدانه بعمل خواهد آمد که خیانت مجرمین هویدا و اغراض مغرضین آشکار و پیدا شود.

احمد کسروی، تاریخ‌نگار
کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران»
۱۳۱۹
احمد کسروی این عبارت را در کتاب «تاریخ مشروطهٔ ایران» آورده است.

اتومبیل پیشرو بود و کالسکهٔ پادشاهی از پس، با غلامان کشیکخانه و امیر بهادر در پیرامون. چون خیابان باغ‌وحش را به پایان رساندند و خواستند به خیابان ظل‌السلطان بپیچند، نارنجکی ترکید. دو تن کشته شدند و شیشه‌های اتومبیل خورد شد. نارنجک دوم چند گام دورتر ترکید. محمدعلی شاه قاجار از کالسکه پایین آمد و خود را به خانهٔ کالسکه‌چی‌باشی رساند. غلامان تاراج کردند؛ چون شنیدند محمدعلی شاه قاجار زنده است بازگشتند. محمدعلی شاه قاجار پیاده به دربار رفت و همان روز با تلگراف داستان را به شهرها رساند. تهران چراغان کرد. بهبهانی و احتشام‌السلطنه و نمایندگان آذربایجان به تبریز تلگراف همدردی فرستادند.

مجلس پافشاری داشت کنندگان به دست آیند. کسانی گفتند چنین کاری از ایرانی نمی‌زند. شهربانی خانه‌ای را که نارنجک از آنجا آمده بود بست و سپس گشود؛ افزار ساخت و یک ریش ساختگی یافت. چهار آذربایجانی را که با گاری می‌رفتند از عبدالعظیم آوردند: مشهدی محمد و مشهدی عبدالله و اکبر از اسکو، و زینال از قره‌داغ. چیزی به گردن نگرفتند. انجمن‌های تهران بازپرس آشکار بی‌فشار خواستند؛ هر چهار تن رها شدند.

محمدعلی شاه قاجار نامهٔ گله به مجلس نوشت:

۲. نسبت بعدی و انجمن‌ها

کسروی می‌گوید جستجوی شهربانی همان روزها نتیجهٔ روشنی نداد. آنچه در سال‌های دیرتر دانسته شده این است که نقشه را حیدر عمواوغلی کشیده و بمب را او ساخته، و پرتاب‌کنندگان همان چهار تن بوده‌اند، از جمله مشهدی محمد عمواوغلی؛ کمیتهٔ باکو آنان را به تهران فرستاده. کسروی می‌گوید اگر محمدعلی شاه قاجار می‌مرد رنگ جنبش عوض می‌شد.

شب ۱۹ فروردین به خانهٔ چهار تن از کارکنان چراغ گاز ریختند؛ یکی حیدر بود. آنان را به گلستان بردند. انجمن‌ها نقض قانون اساسی شمردند. محمدعلی شاه قاجار بی‌وزیر دستور داده بود. بازپرس نتیجه نداد و رهایشان کردند. انجمن‌های تهران این را کامیابی خود شمردند.

پس از آشوب میدان توپخانه و گرفتاری بمب‌اندازان، کسروی انجمن‌ها را فریب‌خورده می‌خواند: دسته‌بندی سست را نیرو پنداشتند و نمایندگان آن را با تلگراف به شهرها فرستادند.

پیامد

کسروی می‌گوید از همان روزهای رهایی حیدر، محمدعلی شاه قاجار با لیاخوف و نمایندگان روس گفتگو کرد و نقشهٔ بمباران مجلس را آغاز نمود. خودِ توپ در این پیشامد شلیک نشد.

سال‌شمار

  1. ۷ اسفند ۱۲۸۶

    شاهنشاهی ۷ اسفند ۲۴۶۶

    میلادی ۲۶ فوریه ۱۹۰۸

    دستخط انطباعات

    نشست ۷ اسفند؛ خشنودی محمدعلی شاه قاجار از قانون مطبوعات.

  2. ۸ اسفند ۱۲۸۶

    شاهنشاهی ۸ اسفند ۲۴۶۶

    میلادی ۲۷ فوریه ۱۹۰۸

    نارنجک باغ‌وحش

    آدینه ۸ اسفند / ۸ اسفند ۱۲۸۶ (شاهنشاهی ۲۴۶۶)؛ کالسکهٔ شش‌اسبه گزند ندید.

  3. ۱۹ فروردین ۱۲۸۷

    شاهنشاهی ۱۹ فروردین ۲۴۶۷

    میلادی ۸ آوریل ۱۹۰۸

    دستگیری چراغ گاز

    شب ۱۹ فروردین؛ حیدر و سه تن به گلستان، سپس رهایی.

منابع

احمد کسروی، تاریخ مشروطهٔ ایران
گفتار نهم؛ رخداد هشتم اسفند

کسروی می‌نویسد آدینه ۸ اسفند دو نارنجک در پیچ باغ‌وحش کاروان محمدعلی شاه قاجار را زد؛ کالسکهٔ شش‌اسبه گزند ندید و شیشهٔ اتومبیل پیشرو شکست. بازپرس همان روزها روشن نشد؛ او بعدها نقشه را از حیدر عمواوغلی و کمیتهٔ باکو می‌داند.

احمد کسروی، تاریخ مشروطهٔ ایران
گفتار دهم؛ جستجو از حال مردم

کسروی گرفتاری بمب‌اندازان را نمونهٔ فریب انجمن‌های تهران می‌شمارد. پس از میدان توپخانه و این پیشامد، آنان هیاهوی خود را نیرو پنداشتند.

دوره

پادشاه

کسان

  • محمدعلی شاه قاجارپادشاه ایران

    از سوءقصد نجات یافت و بدگمانی‌اش به مجلس شدت گرفت.

  • حیدرخان عمواوغلیانقلابی سوسیال‌دموکرات؛ سازمان‌دهنده شاخهٔ ترور

    طراحی و ساخت بمب دستی و هدایت عملیات سوءقصد به کالسکه محمدعلی شاه قاجار.