دولت دکتر علی امینی: نخست‌وزیری اصلاحات، فشار واشینگتن و استعفای تیر ۱۳۴۱

انتخابات دورهٔ بیستم مجلس شورای ملی در تابستان ۱۳۳۹ خورشیدی (۲۵۱۹ شاهنشاهی، ۱۹۶۰ میلادی) با اعتراض گسترده روبه‌رو شد. عباس میلانی، تاریخ‌نگار و زندگی‌نامه‌نویس شاهنشاه، در کتاب «شاه» می‌نویسد که حزب مردم، که نقش اقلیت وفادار را داشت، و نیز فرمانداران و کارمندان دولت با تلگراف‌هایی به دربار ابطال انتخابات را خواستند. گروه‌های مخالف و چهره‌های مستقلی مانند علی امینی، که خود در آن انتخابات نامزد بود، نیز از تقلب شکایت کردند. شاهنشاه در آغاز فرمودند که اگر خواست مردم را صادقانه بیابند، به آن عمل خواهند کرد.

[اگر دریابم که مردم] صادقانه خواهان [ابطال انتخابات کنونی] هستند، بر پایهٔ خواست آنان اقدام خواهم کرد، حتی اگر بیرون از قانون باشد.

متن اصلیto understand that they sincerely desire” the annulment of the current election, “I will take action, in accordance with their demand, even if it is outside the law.

به روایت میلانی، شاهنشاه سرانجام راهی یافتند که از چارچوب قانون بیرون نرود. ایشان در ۱۰ شهریور ۱۳۳۹ (۱ سپتامبر ۱۹۶۰) با بیانیه‌ای از «نارضایت‌بخش بودن» انتخابات سخن فرمودند و از نمایندگان برگزیده خواستند دسته‌جمعی استعفا دهند تا راه انتخابات تازه باز شود. چند روز پیش از آن، در ۶ شهریور ۱۳۳۹ (۲۸ اوت ۱۹۶۰)، دکتر منوچهر اقبال، نخست‌وزیر، از کار کنار رفت. میلانی می‌نویسد که اقبال تنها عامل این انتخابات نبود، اما بار ناکامی بر دوش او افتاد و او این بار را بی‌اعتراض پذیرفت.

حسین علاء، وزیر دربار، نخستین گزینهٔ شاهنشاه برای جانشینی اقبال بود. به نوشتهٔ میلانی، علاء بحران را بیش از توان خود دید و پوزش خواست. شاهنشاه آنگاه مهندس جعفر شریف‌امامی را به نخست‌وزیری برگزیدند. شریف‌امامی پیش‌تر در چند کابینه وزیر بود. میلانی یادآوری می‌کند که خانوادهٔ همسر او، خاندان معظمی، به دکتر محمد مصدق و رهبران جبههٔ ملی نزدیک بودند؛ با این همه، هیچ‌یک از رهبران جبههٔ ملی به کابینهٔ او نپیوست. شریف‌امامی با برنامهٔ «تثبیت» اقتصادی، که مشاوران آمریکایی برای درمان کسری و تورم پیشنهاد کرده بودند، مخالف بود. او احمد آرامش، برادر همسرش، را به ریاست سازمان برنامه گماشت. میلانی می‌نویسد که آرامش به‌سرعت بخش بزرگی از سازوکاری را که ابوالحسن ابتهاج در آن سازمان پدید آورده بود برچید. شریف‌امامی در برابر بحران اقتصادی بیشتر به افزایش دستمزد روی آورد؛ اما نه دولت و نه کارفرمایان خصوصی، که خود از رکود آسیب دیده بودند، توان پرداخت آن را داشتند. شاهنشاه در پیامی رادیویی وعدهٔ انتخابات آزاد را تکرار فرمودند و چند تن از مخالفان، از جمله اللهیار صالح، رهبر جبههٔ ملی، اجازهٔ نامزدی یافتند. دورهٔ بیستم مجلس شورای ملی در ۲ اسفند ۱۳۳۹ (۲۱ فوریهٔ ۱۹۶۱) گشایش یافت و مجلس در ۲۳ اسفند ۱۳۳۹ به دولت شریف‌امامی رأی اعتماد داد.

جان اف. کندی در ۳۰ دی ۱۳۳۹ (۲۰ ژانویهٔ ۱۹۶۱) سوگند ریاست‌جمهوری آمریکا را خورد. به نوشتهٔ میلانی، شاهنشاه شش روز بعد، در ۶ بهمن ۱۳۳۹ (۲۶ ژانویه)، نامه‌ای صدسطری به رئیس‌جمهور تازه نوشتند و در ۱۷ بهمن (۶ فوریه) پاسخی شش‌سطری دریافت کردند. شاهنشاه در این نامه از امید به «شخصیتی جوان و پرتوان» سخن فرمودند، از آیین کهن ایرانی و پیروزی نیکی بر بدی یاد کردند، و ایران را کلید منطقه‌ای خواندند که سالانه دویست و شصت میلیون تن نفت از آن به کشورهای غربی و غیرکمونیست می‌رسید. ایشان در همین نامه، به اشارتی آشکار به دولت دکتر مصدق، از کسانی انتقاد فرمودند که به گفتهٔ ایشان با حکومت نظامی، ارعاب، باج‌خواهی و سرانجام تسلیم در برابر کمونیسم حکومت کرده بودند.

با کمال فروتنی می‌توان با اطمینان گفت که در گسترهٔ چند صد میلیون انسانی که در همسایگی ما برای زندگی تلاش می‌کنند… ایران یگانه کشوری است که از نظامی دموکراتیک با همهٔ آزادی‌ها برخوردار است، جز آزادی خیانت.

متن اصلیin all humility, it can be safely asserted that within the compass of the several hundred million people who struggle for existence in our neighborhood . . . Iran is the one country that enjoys a democratic regime with all the freedoms except the freedom to commit treason.

پایان همان نامه درخواست کمک بود. شاهنشاه نوشتند که ایران برای نگاه داشتن ثبات و امنیت به کمکی نیاز دارد که تنها آمریکا می‌تواند فراهم آورد. پاسخ کندی، به تعبیر میلانی، یادداشتی رسمی و کوتاه بود که وعدهٔ کمکی در آن نبود. کمتر از یک ماه بعد، شاهنشاه نامهٔ دومی به دست سپهبد تیمور بختیار، رئیس سازمان اطلاعات و امنیت کشور، برای کندی فرستادند. بختیار در ۲۷ بهمن ۱۳۳۹ (۱۶ فوریه) به واشینگتن رسید و دیدارش با کندی در ۱۰ اسفند ۱۳۳۹ (۱ مارس ۱۹۶۱) در دفتر بیضی کاخ سفید انجام گرفت.

[ایران] برای نگاه داشتن ثبات و امنیت به کمکی نیاز دارد که تنها آمریکا می‌تواند فراهم آورد.

متن اصلیto maintain stability and security,” Iran is “in need of assistance which only America can furnish.

به روایت میلانی، نامهٔ دوم پیش از رسیدن بختیار به دست دولت آمریکا افتاده بود و مشاوران کندی، در یادداشتی به تاریخ ۹ اسفند ۱۳۳۹ (۲۸ فوریه)، نکاتی برای پاسخ به او آماده کرده بودند. شاهنشاه در این نامه دو نگرانی را بیان فرموده بودند: یکی آن‌که آمریکا در صورت تنش‌زدایی با شوروی ایران را رها کند، و دیگر آن‌که به سبب نگاه واشینگتن به شیوهٔ حکومت ایران، فعالیت مخالفان را تشویق کند. کندی در دیدار وعدهٔ بررسی کمک داد و گفت آوریل هریمن، سفیر سیار آمریکا، را به تهران می‌فرستد. او در پایان پرسید که آیا بختیار با آلن دالس، رئیس سازمان سیا، دیدار کرده است. میلانی می‌نویسد که بختیار در واشینگتن به‌پنهانی با آلن دالس و کرمیت روزولت، رئیس بخش خاورمیانهٔ سیا، دیدار کرد و در آن دیدار از شاهنشاه بدگویی کرد و برای طرح برکناری ایشان پشتیبانی یا موافقت آمریکا را جست. روزولت، که از مرداد ۱۳۳۲ با شاهنشاه رابطه‌ای نزدیک داشت، بی‌درنگ ماجرا را به ایشان گزارش داد. از آن پس، به نوشتهٔ میلانی، شاهنشاه در انتظار فرصتی برای کنار گذاشتن بختیار ماندند. این بی‌اعتمادی، چنان‌که خواهیم دید، در دورهٔ امینی به تبعید بختیار انجامید.

در دولت تازهٔ آمریکا، فیلیپس تالبوت، دیپلمات کارآزمودهٔ امور خاورمیانه، ریاست گروه کار میان‌سازمانی ایران را یافت. کندی، به روایت میلانی، دست این گروه را برای بررسی همهٔ گزینه‌ها باز گذاشت و به آن گفت هیچ بخشی از سیاست آمریکا در ایران را مقدس نشمارد. صورت‌جلسه‌های گروه نشان می‌دهد که اعضای آن حتی گزینهٔ کنار رفتن شاهنشاه از تخت را نیز به بحث گذاشتند. با این همه، گروه کار پیوسته مرز طولانی ایران با شوروی و دست‌اندازی‌های مسکو را در نظر داشت و از آن بیم داشت که بر هم زدن وضع موجود راه نفوذ شوروی را بگشاید.

لغزش پیوسته به سوی آشوب در ایران، با آن‌که بسیار کمتر به چشم می‌آید، می‌تواند شکستی به همان سنگینی ویتنام جنوبی به بار آورد.

متن اصلیdespite its much lower visibility, the continued slide toward chaos in Iran could result in as grave a set-back as in South Vietnam.

در ۱۲ اردیبهشت ۱۳۴۰ (۲ مه ۱۹۶۱) آموزگاران تهران برای افزایش حقوق در برابر مجلس گرد آمدند. میلانی شمار تظاهرکنندگان را، که بیشترشان آموزگار و دانشجو بودند، تا پنجاه هزار تن آورده است. دولت ارتش را به خیابان آورد و در درگیری، دکتر ابوالحسن خانعلی، آموزگار، جان باخت. اندرو اسکات کوپر، روزنامه‌نگار و تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» گزارش هفته‌نامهٔ نیوزویک را از همان روزها نقل می‌کند.

چهار هزار آموزگار برای درخواست افزایش حقوق به سوی مجلس راه‌پیمایی کردند. یک پاسبان آتش گشود و یک آموزگار با گلوله جان سپرد. روز بعد سی هزار آموزگار و دانشجو، با فریاد «جلادان» و «وحشیان»، خیابان‌ها را پر کردند. در محله‌های فقیرنشین جنوب تهران، کارگران گرسنهٔ کوره‌پزخانه‌ها پژواک آن را شنیدند و از اعتصاب خود سخن گفتند… چند روز پرمخاطره چنین می‌نمود که انقلاب در راه است.

متن اصلیFour thousand schoolteachers paraded to Parliament to demand a pay increase. A policeman opened fire and one teacher was shot dead. Next day, 30,000 teachers and students mobbed the streets, shouting ‘butchers’ and ‘savages.’ In the slums of South Tehran, the hungry brickyard workers caught their echo and began to talk of strikes of their own … for a precarious few days revolution seemed on the way.

میلانی می‌نویسد که سفارت آمریکا در تلگرافی هشدار داد که اگر در ۱۴ یا ۱۵ اردیبهشت آشوبی بزرگ رخ دهد و نیروهای امنیتی از تیراندازی سر باز زنند، حکومت ایران در خطر جدی می‌افتد. این تلگراف ساعت پنج بامداد به کاخ سفید رسید و کندی آن را ساعت نه صبح خواند. در شب ۱۳ اردیبهشت، شاهنشاه شریف‌امامی، سرتیپ نعمت‌الله نصیری، رئیس شهربانی کل کشور، و سرلشکر حسن علوی‌کیا، معاون ساواک، را به دربار فراخواندند و خواستند نگذارند پیکر خانعلی در تظاهرات روز بعد دستمایهٔ تحریک شود. نصیری اطمینان داد که کار سامان یافته است، اما صبح روز بعد تظاهرکنندگان پیش از رسیدن پلیس پیکر را در دست داشتند.

به روایت میلانی، نمایندگان مجلس شورای ملی در بامداد ۱۴ اردیبهشت ۱۳۴۰ شریف‌امامی را به سبب مرگ خانعلی سخت سرزنش کردند. شریف‌امامی این حمله‌ها را بی‌رضایت ضمنی دربار ناممکن می‌دانست و احساس کرد به او پشت کرده‌اند. او در شب همان روز استعفای خود را تقدیم کرد و با خشم از شاهنشاه پرسید چرا اجازه داده‌اند در مجلس آشکارا تحقیر شود و چرا به‌سادگی استعفایش را نخواسته‌اند. شاهنشاه کوشش کوتاهی برای نگاه داشتن او کردند و سپس استعفا را پذیرفتند. شریف‌امامی بعدها، در گفت‌وگوی تاریخ شفاهی هاروارد، مخالفت خود با برنامهٔ تثبیت آمریکایی را علت اصلی تظاهرات علیه کابینه‌اش شمرد. محمدرضا شاه پهلوی نیز در «پاسخ به تاریخ» می‌فرمایند که شریف‌امامی ایشان را از دسیسه‌های آمریکا برحذر داشته بود و ایشان در آن هنگام سخنش را باور نکردند.

میلانی می‌نویسد که امینی چشم‌به‌راه فراخوان دربار بود و پیش از آن با دوستان نزدیکش، از جمله ابوالحسن ابتهاج، رایزنی کرد. آنان همه به او گفتند که در برابر دربار پایداری کند و امتیاز بخواهد. امینی در دربار گفت که کار را به شرط اختیارات گسترده می‌پذیرد. شاهنشاه پذیرفتند، اما حق گزینش وزیران سه وزارتخانهٔ کشور، امور خارجه و جنگ را برای خود نگاه داشتند. میلانی نتیجه می‌گیرد که شاهنشاه، با ساواک و شهربانی و ارتش و این سه وزارتخانه، همچنان قدرتی بیش از آنچه قانون اساسی پیش‌بینی کرده بود داشتند و در همان حال کمتر از آنچه خود می‌خواستند. اندرو اسکات کوپر در «سقوط بهشت» گفت‌وگویی کوتاه میان شاهنشاه و نخست‌وزیر تازه را ثبت کرده است. به روایت او، شاهنشاه به امینی فرمودند که یا باید فرمان برانند یا بروند، و امینی با زبانی تند پاسخ داد. کوپر همچنین می‌نویسد که هواداران سلطنت و درباریان دخالت آمریکا در این انتخاب را گونه‌ای «کودتای خاموش» می‌دانستند و شاهنشاه این طنز تلخ را یادآوری می‌فرمودند که هشت سال پیش‌تر آیزنهاور برای کنار رفتن دکتر مصدق مداخله کرده بود و اکنون جانشینش یکی از وزیران پیشین دولت مصدق را بر ایشان تحمیل می‌کرد.

[شاهنشاه] به امینی فرمودند: «یا باید فرمان برانم یا بروم.» نخست‌وزیر تازه با زبانی تند پاسخ داد: «هرگاه فرمان برانید، خواهید رفت.»

متن اصلی“I must either rule or leave,” he told Amini, to which his new prime minister tartly called his bluff: “Whenever you rule, you will leave.”

سفارت آمریکا در تهران، به نقل میلانی، گزارش داد که امینی، با آن‌که همهٔ عمر سودای نخست‌وزیری داشت، هنگام فراخوانده شدن به دربار برای چنین کاری آمادگی نداشت؛ نه برنامه‌ای داشت و نه گروهی از کاردانان که در کار سنگینش یاری‌اش کنند.

[امینی] برای این کار آماده نبود، هم از نظر داشتن برنامه و هم از نظر هسته‌ای از افراد کاردان که او را در انجام وظیفهٔ سنگینی که بر عهده گرفته بود یاری کنند.

متن اصلیunprepared for the job both in regard [to] having a program and a nucleus of capable individuals to help him discharge the heavy task he assumed.

دورهٔ بیستم مجلس شورای ملی از ۲ اسفند ۱۳۳۹ تا ۱۹ اردیبهشت ۱۳۴۰ دوام آورد. فهرست مصوبات این دوره در مجموعهٔ قوانین مجلس، نخست‌وزیری شریف‌امامی را از ۲۳ اسفند ۱۳۳۹ تا ۱۴ اردیبهشت ۱۳۴۰ و نخست‌وزیری علی امینی را با تاریخ ۱۹ اردیبهشت ۱۳۴۰ و «انحلال مجلس» ثبت کرده است. دورهٔ بیست‌ویکم مجلس شورای ملی تنها در ۱۴ مهر ۱۳۴۲ گشایش یافت. بدین سان، دولت امینی در سراسر عمر خود بی‌مجلس کار کرد و هیئت وزیران تصمیم‌های بزرگ خود را با تصویب‌نامه گرفت. این وضع به دولت شتاب و آزادی عمل می‌داد، اما مخالفان، از جبههٔ ملی تا گروهی از زمین‌داران، آن را دستاویز انتقاد از قانونیت کار دولت ساختند.

کابینهٔ امینی، به توصیف میلانی، ائتلافی شتاب‌زده از فن‌سالاران تازه، سیاستمداران کهنه‌کار، کمونیست‌ها و سوسیالیست‌های پیشین، و منتقدان مستقل بود. غلامعلی فریور، از رهبران جبههٔ ملی، به‌عنوان فرد و نه نمایندهٔ سازمان به کابینه پیوست و دیری نپایید که زیر فشار همرزمانش استعفا داد. دکتر نورالدین الموتی، وزیر دادگستری، از اعضای گروه پنجاه‌وسه نفر دورهٔ رضا شاه بود. امید عمومی آن بود که او با فساد مالی بی‌پروا درگیر شود و حتی خاندان سلطنتی را نیز معاف ندارد. جنجالی‌ترین وزیر کابینه، به گفتهٔ میلانی، حسن ارسنجانی، وزیر کشاورزی، بود؛ روزنامه‌نگار، وکیل، سخنور، و مدافع دیرین اصلاحات ارضی. ارسنجانی، مانند امینی، روزگاری از نزدیکان احمد قوام بود. میلانی او را با سرلشکر ولی‌الله قرنی و طرح نافرجام ۱۳۳۶ نیز پیوند می‌دهد. محمد درخشش، رهبر آموزگاران معترض، وزارت فرهنگ را یافت تا اعتصاب فرو بنشیند. خداداد فرمانفرماییان و صفی اصفیا از فن‌سالاران اقتصادی کابینه یا پیرامون آن بودند و جهانگیر آموزگار وزارت دارایی را داشت.

اصلاحات ارضی ستون برنامهٔ امینی شد. میلانی می‌نویسد که میان پژوهشگران و سیاستمداران همداستانی هست که تندروی، گیرایی و بلندپروازی ارسنجانی برنامه را بسیار رادیکال‌تر از آنچه در آغاز می‌خواستند کرد. امینی به سفارت آمریکا اطمینان داد که این زبان تند برای گرفتن ابتکار از دست جبههٔ ملی لازم است و در هنگام مناسب استعفای ارسنجانی را خواهد پذیرفت. در ۱۹ دی ۱۳۴۰ (۹ ژانویهٔ ۱۹۶۲) هیئت وزیران دولت امینی قانون اصلاحی اصلاحات ارضی را به تصویب رساند. شاهنشاه نیز رفته‌رفته به ارسنجانی بدگمان شدند. میلانی می‌نویسد که سخنرانی‌های پرشور او علیه «فئودالیسم» و زمین‌داران، و آوردن دهقانان با اتوبوس به شهرها برای گردهمایی، رنگی از عوام‌گرایی خودکامانه یافته بود. شاهنشاه، که خود هوادار کشت‌وصنعت‌های بزرگ بودند، از مئیر عزری، سفیر اسرائیل در ایران، دربارهٔ ارسنجانی پرسیدند. پاسخ عزری، به گفتهٔ خود او، هشداری به شاهنشاه بود.

[ارسنجانی] وزیر کشاورزی نیست، وزیر دهقانان است.

متن اصلیnot a minister of agriculture but minister of peasants.

شاهنشاه برای آن‌که تنها تماشاگر «انقلاب کنترل‌شده» نمانند، در ۲۳ آبان ۱۳۴۰ (۱۴ نوامبر ۱۹۶۱) فرمانی صادر فرمودند. به روایت میلانی، این فرمان دولت امینی را به ادامهٔ نیرومند اصلاحات، به‌ویژه در آموزش، بهبود زندگی تهیدستان، ریشه‌کنی فساد و اصلاحات ارضی، فرا می‌خواند. میلانی فرمان را بیشتر نمادین می‌داند تا بیانیه‌ای جدی دربارهٔ سیاست؛ با این همه، امینی روز بعد هیئت وزیران را به نشستی فوق‌العاده فراخواند، فرمان را به آگاهی وزیران رساند، و از آنان خواست در اجرای آن بکوشند. در همان روزها، به نوشتهٔ میلانی، امینی خداداد فرمانفرماییان را در مأموریتی پنهانی به آلمان فرستاد. هدف ظاهری گفت‌وگو دربارهٔ وامی آلمانی بود، اما فرمانفرماییان در آنجا با رابرت کندی، دادستان کل آمریکا، نیز دیدار کرد و از سوی امینی خواست که آمریکا پشتیبانی آشکارتری از شاهنشاه نشان دهد. میلانی دلیل امینی را چنین می‌آورد که پادشاهی ناایمن، به گمان او، بمبی ساعتی بود.

مبارزه با فساد، پس از اصلاحات ارضی، جنجالی‌ترین سیاست دولت امینی بود. دولت شماری از مقام‌های بلندپایه را به اتهام اختلاس و سوءاستفاده از اموال عمومی بازداشت کرد. به نوشتهٔ میلانی، شگفت‌انگیزترین این بازداشت‌ها بازداشت ابوالحسن ابتهاج، رئیس پیشین سازمان برنامه، بود؛ مردی که به درستکاری مالی شهرت داشت و امینی را دوست نزدیک خود می‌دانست. اتهام او بستن قراردادهای بی‌مناقصه با شرکت منابع عمرانی دیوید لیلیانتال، معمار سازمان درهٔ تنسی، بود. دادگاه برای او بزرگ‌ترین وثیقهٔ تاریخ ایران تا آن روز را تعیین کرد. ابتهاج در زندان نیز از بیان دیدگاه‌های خود دست نکشید. هنگامی که از سفر آیندهٔ شاهنشاه به آمریکا آگاه شد، نامه‌ای «شخصی و محرمانه» به «دوستانش در آمریکا» نوشت و ده دلیل آورد که چرا اصلاحات ارضی، به شکل پیشنهادی، به سود ملی و توسعهٔ سرمایه‌دارانهٔ ایران نیست. او پیشنهاد کرد که به جای مصادره، دولت بر زمین کشاورزی بر پایهٔ «بازده مطلوب، نه بازده واقعی» مالیات ببندد تا مالکیت خصوصی آسیب نبیند و دگرگونی دلخواه نیز پدید آید.

[در نظام سرمایه‌داری آزاد] درست و عادلانه نیست که کسی بتواند هر شمار کارخانه داشته باشد… اما از حق مالکیت زمین کشاورزی بیش از اندازه‌ای معین محروم شود.

متن اصلیit is not right and just that a person may own any number of factories . . . but [be] denied the right to own more than a certain amount of farm land.

میلانی می‌افزاید که در ۱۳۴۱ نه شاهنشاه و نه امینی به این اندرز گوش ندادند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» به تصمیم دیگری از این دوره نیز اشاره می‌فرمایند: امینی در ۱۳۴۰ سازمان بازرسی شاهنشاهی را، به دلیل صرفه‌جویی، منحل کرد، در حالی که بودجهٔ سالانهٔ آن تنها سیصد هزار دلار بود.

با این همه، در ۱۹۶۱ نخست‌وزیر ما، علی امینی، سازمان بازرسی شاهنشاهی را به دلیل صرفه‌جویی منحل کرد، هرچند بودجهٔ سالانهٔ آن تنها سیصد هزار دلار بود. این تصمیم خطایی بزرگ بود که به‌موقع جبران نشد.

متن اصلیHowever, in 1961 our Prime Minister, Ali Amini, dissolved the Organization of Imperial Inspection on the grounds of economy, although its yearly budget was only $300,000. This decision was a major mistake, not soon enough rectified.

در ۳ خرداد ۱۳۴۰ (۲۴ مه ۱۹۶۱) شورای امنیت ملی آمریکا، به پیشنهاد گروه کار تالبوت، سیاست تازه‌ای برای ایران تصویب کرد. به نوشتهٔ میلانی، این سیاست می‌خواست آمریکا در کوتاه‌مدت با همهٔ توان از امینی پشتیبانی کند و نگذارد کودتای نظامی علیه او رخ دهد. همان سند پیش‌بینی کرد که واشینگتن برخی کارهای به‌ظاهر ضدآمریکایی امینی را، اگر به منافع اصلی آمریکا آسیب نزند، تحمل کند.

[آمریکا باید] تلاشی بزرگ برای پشتیبانی [از امینی] به کار گیرد، چون او بهترین ابزار در دسترس برای پیشبرد انقلاب منظم سیاسی و اقتصادی و اجتماعی [در ایران] است.

متن اصلیmake a major effort to back” Amini as the “best instrument in sight for promoting orderly political and economic, and social revolution

بخش بلندمدت همان سیاست، به نوشتهٔ میلانی، برای شاهنشاه ناخوشایندتر بود. سند پادشاهی را «نماد یگانگی و عامل ثبات» می‌دانست، اما می‌خواست واشینگتن شاهنشاه را فعالانه‌تر به سوی نقشی مشروطه‌تر سوق دهد، تشکیل احزاب گسترده را تشویق کند، و خطر نزدیکی تهران به مسکو را به مقام‌های ایرانی گوشزد نماید. میلانی این را نشانهٔ تاب‌آوری سیاسی شاهنشاه می‌داند که ایشان، با وجود این شکاف، هفده سال متحد نزدیک آمریکا ماندند و رفته‌رفته واشینگتن را به بازنگری در همین سیاست واداشتند.

امینی کوشید با وعدهٔ اصلاحات ارضی رهبران جبههٔ ملی را به آتش‌بسی سیاسی راضی کند تا پایه‌های لرزان دولتش استوار شود. میلانی می‌نویسد که نسلی تازه از کنشگران، که از تجربه‌های کوبا و الجزایر الهام می‌گرفت، به جبهه پیوسته بود و دگرگونی تدریجی امینی را نوعی حفظ وضع موجود می‌دانست. وقتی رهبران جبهه گردهمایی بزرگی در میدان اسب‌دوانی جلالیه اعلام کردند، امینی از آنان خواست چند ماه درنگ کنند؛ آنان نپذیرفتند. به روایت میلانی، جمعیت انبوهی میدان را پر کرد و نام دکتر مصدق شور طولانی برانگیخت؛ برخی آن را پانزده دقیقه گزارش کرده‌اند. اما دکتر شاپور بختیار، یکی از سخنرانان، از متن مصوب رهبری فاصله گرفت و با شوری فراوان از پیوستن ایران به کشورهای غیرمتعهد سخن گفت. میلانی می‌نویسد که از آن پس پشتیبانی کارشناسان آمریکایی از سهیم کردن جبههٔ ملی در قدرت رو به کاستی نهاد. شاهنشاه نیز به سفیر آمریکا فرمودند که با ایدهٔ ایران بی‌طرف سخت مخالف‌اند.

[ایران] باید به غرب پیوسته بماند و اگر و هرگاه این پیوند بگسلد، [ایشان] دیگر پادشاه نخواهند بود.

متن اصلیmust stay tied to the West, and if and when those ties should be broken, he would cease being Shah.

میلانی یادآوری می‌کند که امینی، با همهٔ ناخوشایندی‌اش برای دربار، در یک چیز با شاهنشاه همسو بود: هر دو ایران را در مدار غرب و هرچه نزدیک‌تر به آمریکا می‌خواستند، و امینی نیز در ۱۳۳۴ از هواداران پیوستن ایران به پیمان بغداد بود. کوپر از سوی دیگر می‌نویسد که یکی از رهبران جبههٔ ملی، در پاسخ به پرسشی دربارهٔ برنامهٔ جبهه در صورت رسیدن به قدرت، گفت که می‌خواهد امینی را به دار بکشد و پادشاه را چون ملکهٔ انگلستان پادشاهی محدود کند. در همین فضا، مهندس مهدی بازرگان و سید محمود طالقانی، دو عضو مذهبی جبههٔ ملی، از دکتر مصدق اجازه خواستند گروهی جداگانه بسازند و نهضت آزادی ایران را بنیاد نهادند.

میلانی، به استناد اسناد آمریکایی، می‌نویسد که در بهار ۱۳۴۰ اطلاعاتی به واشینگتن رسید که سپهبد تیمور بختیار برای سرنگونی دولت امینی طرحی در سر دارد. بختیار حتی ترکیب کابینهٔ خود را برگزیده بود و نامزدهای وزارت را یک‌به‌یک در باغی نزدیک تهران می‌دید. فهرست وزیران او بعدها در روزنامهٔ «باختر امروز»، ارگان جبههٔ ملی، چاپ شد و نام کسانی چون جمشید آموزگار، که پانزده سال بعد نیز وزیرانی پرنفوذ بودند، در آن به چشم می‌خورد. در ۲۷ اردیبهشت ۱۳۴۰ (۱۷ مه)، به نوشتهٔ میلانی، دولت آمریکا همهٔ گام‌های لازم را برای بازداشتن بختیار از هر اقدامی علیه امینی برداشت. بختیار تنها نبود. در ۲۵ اردیبهشت ۱۳۴۰ (۱۵ مه)، سپهبد حاج‌علی کیا، که به اتهام فساد مالی زندانی بود، پیکی نزد دولت آمریکا فرستاد و پیشنهاد کرد که یا آمریکا خود کودتا کند و او همهٔ امکاناتش را در خدمت آن بگذارد، یا دست‌کم از کودتایی که او آغاز می‌کند پشتیبانی کند. پاسخ آمریکا، به روایت میلانی، روشن بود: دولت آمریکا از دولت کنونی کاملاً پشتیبانی می‌کند و چنین کوشش‌هایی را سخت دلسرد خواهد کرد. میلانی می‌افزاید که روشن نیست شاهنشاه از این طرح‌ها آگاه بودند یا بعدها آگاهی یافتند.

فشار سیاسی بر شاهنشاه، به نوشتهٔ میلانی، در سفر رسمی ایشان به نروژ آشکار بود. امینی از بیم آن‌که نظامیان در غیاب پادشاه دست به کودتا زنند، کوشید سفر را به تأخیر اندازد؛ اما شاهنشاه فرمودند که لغو سفر به جهان چنین می‌نمایاند که ایران در بحران است. شاهنشاه و شهبانو فرح در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۴۰ (۱۸ مه ۱۹۶۱) به اسلو رسیدند و سفر هشت‌روزه را در ۴ خرداد (۲۵ مه) کوتاه کردند، هرچند پیش از بازگشت چند روزی در ایتالیا ماندند. سفر فرانسه در ۱۸ مهر ۱۳۴۰ (۱۰ اکتبر ۱۹۶۱) آغاز شد و به روایت میلانی دلپذیرترین تجربهٔ آن سال برای شاهنشاه بود؛ ایشان در ضیافت رسمی پاریس از دوستی دیرین ایران و فرانسه سخن فرمودند و آندره مالرو، وزیر فرهنگ فرانسه، شهبانو را در موزه‌های بزرگ پاریس همراهی کرد. با بازگشت به تهران، شایعهٔ تنش میان دربار و نخست‌وزیر بار دیگر بالا گرفت. سفارت بریتانیا در گزارشی، به نقل میلانی، دوراهی دشوار شاهنشاه را چنین وصف کرد.

اگر شاهنشاه پس از بازگشت [از آمریکا] دکتر امینی را کنار بگذارند، این نشانه‌ای خواهد بود که از این پس دستور را مستقیم از اربابان آمریکایی خود می‌گیرند؛ و اگر دکتر امینی را نگاه دارند، از آن روست که اربابان آمریکایی‌شان چنین خواسته‌اند.

متن اصلیif the Shah gets rid of Dr. Amini on his return [from America], this will be an indication that he will henceforth take his orders direct from his American masters. If on the other hand he retains Dr. Amini, this will be because his American masters have told him to do so.

آیت‌الله‌العظمی سید حسین بروجردی در ۱۰ فروردین ۱۳۴۰ (۳۰ مارس ۱۹۶۱) در قم درگذشت. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه پیام تسلیت را به آیت‌الله سید محسن حکیم در نجف فرستادند تا جایگاه نجف را در برابر قم نیرومندتر کنند. امینی، که به نوشتهٔ میلانی به نیروی روحانیان حساس بود و پشتیبانی آنان را می‌جست، برای همهٔ آیت‌الله‌ها پیام تسلیت فرستاد و سپس برای دیدار با مراجع به قم رفت. او، به دلایلی که میلانی روشن نشده می‌خواند، سید روح‌الله خمینی را نیز در فهرست دیدارها گنجاند؛ تصمیمی که به گفتهٔ میلانی دیگر آیت‌الله‌ها، از جمله آیت‌الله سید محمدکاظم شریعتمداری، را ناخرسند کرد. به روایت میلانی، در آن دیدار خمینی بیشتر سخن گفت. او با لحنی آشتی‌جویانه از دو گونه نخست‌وزیر سخن گفت، خدمتگزار و ستمگر، و امینی را به پیوستن به گروه نخست و اتحاد با روحانیان فراخواند. خمینی دانشگاه‌ها را کانون بی‌دینی خواند و خواست روحانیان در برنامهٔ درسی دانشگاه طرف مشورت باشند. امینی در پایان سخنی گفت که به نوشتهٔ میلانی انتقادی ضمنی از دربار بود.

[دولت‌ها در بیست سال گذشته] مردم را به منجلاب اخلاقی و معنوی کشانده‌اند… به یاری خدا همهٔ این مشکلات حل خواهد شد.

متن اصلیmisled the people into moral and spiritual morass” and promised, “With God’s help, all of these problems will be solved.

میلانی از این دیدار نتیجه می‌گیرد که پادشاه و نخست‌وزیر در ملأ عام یگانگی می‌نمودند و در پنهان هر یک بر ضد دیگری می‌کوشید.

در ۱ بهمن ۱۳۴۰ (۲۱ ژانویهٔ ۱۹۶۲) دانشجویان در دانشگاه تهران تظاهرات کردند. به روایت میلانی، ارتش بی‌مشورت با رئیس دانشگاه به محوطه درآمد و یک کشته و دویست زخمی، از جمله سه جوان آمریکایی که در ایران درس می‌خواندند، بر جای ماند. امینی دست بختیار را در کار دید. بختیار پس از برکناری از ریاست ساواک در ۱۳۴۰ دفترهایی به ظاهر بازرگانی دایر کرده بود که، به نوشتهٔ میلانی، عملاً پایگاه امیران و زمین‌داران ناخرسند از اصلاحات شده بود. امینی در دیدار با شاهنشاه همهٔ تقصیر را بر گردن بختیار نهاد و اجازهٔ بازداشت او را خواست. شاهنشاه، به روایت میلانی، نقش بختیار را در مبارزه با حزب توده یادآوری فرمودند و پیشنهاد کردند که به جای بازداشت، اجازهٔ خروج از کشور بیابد. روز بعد شاهنشاه بختیار را به دربار فراخواندند و به او دستور فرمودند بی‌درنگ ایران را ترک کند. سرلشکر حسن پاکروان جانشین بختیار در ساواک شد؛ میلانی او را دانشورترین چهرهٔ دستگاه امنیتی می‌خواند و می‌نویسد که پاکروان بی‌درنگ هرگونه شکنجه را در زندان‌های ساواک ممنوع کرد.

کاخ سفید در آغاز رغبتی به دعوت زودهنگام از شاهنشاه نداشت. میلانی می‌نویسد که رابرت کندی با دعوت مخالف بود و حتی احتمال برکناری شاهنشاه را مطرح می‌کرد. سفارت آمریکا در تهران، با اشاره به حال روحی شاهنشاه، کاخ سفید را به دعوت برانگیخت. واشینگتن نخست آبان ۱۳۴۱ را پیشنهاد کرد، اما شاهنشاه آن را بسیار دور دانستند، و سرانجام دیدار به فروردین ۱۳۴۱ افتاد. کوپر می‌نویسد که شاهنشاه و شهبانو در ۲۲ فروردین ۱۳۴۱ (۱۱ آوریل ۱۹۶۲) به نیویورک رسیدند و روز بعد به واشینگتن رفتند. به روایت میلانی، کندی در گفت‌وگوی خصوصی پانزده‌دقیقه‌ای پیش از نشست رسمی، و سپس در خلاصه‌ای که از آن به دو هیئت داد، دیدگاه خود را روشن کرد: افزایش نیروی ارتش ایران را نمی‌توانست در برابر حملهٔ شوروی بسنده کند، بزرگ‌ترین خطر را خطر درونی می‌دانست، و برنامهٔ دولت کنونی را راه کاستن از آن خطر می‌شمرد. شاهنشاه، از سوی دیگر، فرمودند که نمی‌توانند به ارتش خود بگویند هیچ مسئولیتی در دفاع از کشور در برابر تجاوز شوروی ندارند.

شاهنشاه از نیاز ایران به کمک نظامی بیشتر سخن فرمودند و رئیس‌جمهور افزود هیچ افزایشی در نیروهای مسلح ایران آن را قادر نمی‌سازد که به‌تنهایی در برابر حملهٔ شوروی پایداری کند، و بزرگ‌ترین خطر کنونی برای ایران خطر درونی است، و برنامهٔ دولت کنونی ایران [یعنی امینی] ظاهراً برای کاستن از همین خطر است.

متن اصلیthe Shah had discussed Iran’s requirement for greater military assistance and the President had said that no build-up of the Iranian armed forces would enable it to withstand a Soviet attack alone and that the greatest present danger to Iran was internal and that [the] current government program in Iran [namely Amini] appeared to be aimed at reducing this danger.

کوپر بر جنبهٔ دیگری از همان گفت‌وگوها تکیه می‌کند. به روایت او، شاهنشاه استدلال فرمودند که گشودن نظام سیاسی در همان حال که اقتصاد بازسازی می‌شود می‌تواند انفجاری اجتماعی پدید آورد، و کندی، که گرفتار بحران‌های کوبا، برلین و ویتنام جنوبی بود، سرانجام پذیرفت که در کشورهای گوناگون عوامل ویژه‌ای در کار است.

[شاهنشاه فرمودند که] ایشان به طبع دیکتاتور نیستند؛ اما اگر ایران بخواهد کامیاب شود، دولتش باید چندی با قاطعیت رفتار کند، و ایشان می‌دانند که آمریکا پافشاری نخواهد کرد که ایران همه‌چیز را به شیوه‌ای مطلقاً قانونی انجام دهد.

متن اصلیhe is not by nature a dictator. But if Iran is to succeed its government would have to act firmly for a time, and he knew that the United States would not insist that Iran do everything in an absolutely legal way.

شاهنشاه در ۲۳ فروردین ۱۳۴۱ (۱۲ آوریل) در نشست مشترک دو مجلس کنگره سخنرانی فرمودند. میلانی می‌نویسد که ایشان در این سخنرانی تأکید کردند که خود به دولت اختیار انجام دگرگونی‌ها را داده‌اند، و مانند کندی از بردن نام امینی پرهیز فرمودند. محمدرضا شاه پهلوی سال‌ها بعد در «پاسخ به تاریخ» از همان دیدارها خاطره‌ای آورده‌اند که در آن ژاکلین کندی از چشمان درخشان امینی سخن گفت و امید داشت شاهنشاه او را نخست‌وزیر کنند.

شایع بود که کندی بستهٔ کمکی سی‌وپنج میلیون دلاری را برای ترغیب من پیشنهاد کرد. این شایعه‌ها یکسره بی‌پایه است، زیرا امینی پس از رسیدن به نخست‌وزیری این پول را از آمریکا گرفت. اما او کارها را چنان بد اداره کرد که به‌زودی شصت میلیون دلار دیگر از آمریکایی‌ها خواست که پذیرفته نشد.

متن اصلیThere have been rumors that Kennedy offered me a $35 million aid package as an inducement. These rumors are totally unfounded for it was Amini who obtained this money from the United States after he became Prime Minister. But he mismanaged affairs so badly that he was soon asking the Americans for another $60 million, which was refused.

پس از بازگشت به ایران، به نوشتهٔ میلانی، شاهنشاه از دو سو یاری یافتند. نخست، اختلاف درون کابینه آن را تقریباً از کار انداخته بود. ارسنجانی از نشست‌های هیئت وزیران دوری می‌جست، آشکارا امینی را خوار می‌شمرد، و بارها می‌گفت هیچ مداخله‌ای در اصلاحات ارضی و امور کشاورزی نمی‌پذیرد. صفی اصفیا و خداداد فرمانفرماییان، دو فن‌سالار اقتصادی، هر یک به دلیلی کناره می‌گرفتند. سفر دوهفته‌ای امینی به مکه در میانهٔ بحران، و چاپ تصویر او در جامهٔ احرام بر صفحهٔ نخست روزنامه‌ها، به گفتهٔ میلانی، فن‌سالاران جوان را دلسرد کرد و هفته‌ها دستمایهٔ طنزنویسان بود. کسری بودجهٔ سال آینده نیز به برآورد میلانی از دویست میلیون دلار فراتر می‌رفت. دوم، ادوارد میسون، رئیس پیشین گروه مشاوران هاروارد، در خرداد ۱۳۴۱ (ژوئن ۱۹۶۲) به مأموریت بررسی به تهران آمد. میسون وضع را «بسیار دلسردکننده» یافت. درخواست‌های پی‌درپی محمد درخشش، وزیر فرهنگ، برای افزایش حقوق آموزگاران و ناخرسندی شاهنشاه از کاستن بودجهٔ نظامی، به گفتهٔ میسون، تراز کردن بودجه را ناممکن ساخته بود.

[امینی] بیمار و فرسوده است و یا نمی‌تواند یا نمی‌خواهد ارادهٔ خود را به کار گیرد [و] نظم مالی را بازگرداند.

متن اصلیill, exhausted, unable or unwilling to assert his will [and] restore fiscal order.

میسون نتیجه گرفت که تنها شاهنشاه قدرت و اختیار کافی برای گام‌های لازم دارند و آمریکا نباید بودجهٔ جاری ایران را با هیچ‌گونه کمکی نجات دهد. چند روز بعد کندی در پیامی شخصی به شاهنشاه از «وخامت جدی» وضع اقتصادی نگرانی نشان داد و یادآوری کرد که در گفت‌وگوهای واشینگتن بر توسعهٔ شتابان اقتصادی به‌عنوان بهترین راه توافق کرده بودند. میلانی این پیام را درخواستی نرم برای کاستن بودجهٔ نظامی می‌خواند و می‌نویسد که شاهنشاه به آن اعتنایی نفرمودند، زیرا دریافته بودند که سیاست تازهٔ آمریکا کار کردن از راه پادشاه است، نه محدود کردن نقش ایشان.

در بعدازظهر ۲۶ تیر ۱۳۴۱ (۱۷ ژوئیهٔ ۱۹۶۲)، به روایت میلانی، امینی و جهانگیر آموزگار، وزیر دارایی، بودجهٔ تازه را چند بار بررسی کردند و دریافتند که حتی پس از کاهش ده‌درصدی همهٔ هزینه‌ها، دست‌کم سی‌وپنج میلیون دلار کسری می‌ماند. آن دو تصمیم گرفتند که اگر بودجه تراز نشود، کابینه استعفا دهد، و پیش از آگاه کردن شاهنشاه از سفیر آمریکا وام اضطراری بخواهند. نزدیک ساعت یازده همان شب، آموزگار به سفارت آمریکا رفت و به جولیوس هومز، سفیر شگفت‌زده، گفت که اگر آمریکا وام اضطراری سی‌وپنج میلیون دلاری ندهد، کابینهٔ امینی استعفا خواهد داد. هومز این را بلوف پنداشت و درخواست را رد کرد. صبح روز بعد، ۲۷ تیر ۱۳۴۱ (۱۸ ژوئیه)، امینی هیئت وزیران را به نشستی فوق‌العاده فراخواند و تصمیم خود را به استعفا اعلام کرد. میلانی می‌نویسد که امینی گمان می‌کرد آمریکا سرانجام راهی برای بحران بودجه می‌یابد، اما دولت کندی پس از گزارش میسون دیگر حاضر نبود هزینهٔ این آزمون را بپردازد.

[شاهنشاه] استعفای [امینی] را با خرسندی شخصی آشکار پذیرفتند.

متن اصلیaccepted the [Amini] resignation with a marked degree of personal satisfaction.

شاهنشاه آنگاه امیر اسدالله علم را به نخست‌وزیری گماشتند. به نوشتهٔ میلانی، مأموریت علم روشن بود: اصلاحاتی را که امینی آغاز کرده بود ادامه دهد، اما بپذیرد که از این پس همه زیر نظارت مستقیم پادشاه پیش می‌رود.

شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» نخست‌وزیری امینی را نتیجهٔ فشار آمریکا می‌دانند. به فرمودهٔ ایشان، آمریکا شریف‌امامی را کنار می‌خواست و مرد خود را به جای او؛ و فشار، به‌ویژه پس از گزینش کندی، چنان شد که ایستادگی در برابرش ممکن نبود. ایشان با این همه کندی را دشمن خود نمی‌شمرند و او را دوستی می‌خوانند که با او تماس مستقیم اندکی داشتند. شاهنشاه دوران امینی را دوران بی‌تدبیری اقتصادی و سیاسی توصیف می‌فرمایند و آغاز «انقلاب سفید» را به پس از ناکامی او نسبت می‌دهند.

آمریکا مرا زیر فشار گذاشت که علی امینی، وزیر اقتصاد مصدق و در آن هنگام از رهبران مخالف، را نخست‌وزیر کنم. شریف‌امامی، نخست‌وزیر آن روز من، مرا از دسیسه‌های آمریکا برحذر داشت، اما سخنش را باور نکردم. در مه ۱۹۶۱ تن دادم و امینی را به ریاست دولت گماشتم. پانزده ماه بعد، دورانی که با بی‌تدبیری اقتصادی و سیاسی همراه بود، امینی استعفا داد. حتی آمریکایی‌ها نیز ایمان خود را به توانایی‌های او از دست داده بودند.

متن اصلیThe U.S. pressed me to name Ali Amini, Mossadegh's Minister of Economics and by then an opposition leader, as prime minister. Sharif Emami, my Prime Minister at the time, warned me against U.S. intrigues but I did not believe him. In May 1961 I gave in and appointed Amini to head the government. Fifteen months later—a time marked by economic and political mismanagement—Amini resigned. Even the Americans had lost faith in his abilities.

میلانی ریشهٔ بدگمانی شاهنشاه به امینی را هم در سیاست می‌بیند و هم در تبار. امینی فرزند فخرالدوله، دختر مظفرالدین شاه، بود و در سال‌های پرکشاکش ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۴ در کابینهٔ قوام، مصدق و زاهدی وزیر شده بود. به روایت میلانی، شاهنشاه در ۱۳۳۲ از امینی، که وزیر دارایی بود، پرسیده بودند که آیا چشم به نخست‌وزیری دارد، و پس از پاسخ محتاطانهٔ او پرسیده بودند که آیا به «چیزی بیش از نخست‌وزیری» نمی‌اندیشد. شاهنشاه حتی در تبعید، با آن‌که کوشش امینی را برای نگاه داشتن تاج‌وتخت در ۱۳۵۷ دیده بودند، او را مرد آمریکا خواندند. با این همه، به نوشتهٔ میلانی، امینی در ۱۳۴۰ برای دربار بد کوچک‌تر بود، زیرا گزینهٔ دیگر سهیم کردن جبههٔ ملی در دولت بود.

اسناد آمریکایی، چنان‌که میلانی نقل می‌کند، امینی را در بهار ۱۳۴۰ بهترین ابزار در دسترس برای «انقلاب کنترل‌شده» می‌دیدند و می‌خواستند پشتیبانی آشکار از او را، که به گمان واشینگتن بدگمانی دربار را به «پسر آمریکا» قطعی می‌کرد، محدود نگاه دارند. همین اسناد نشان می‌دهد که سفارت آمریکا در زمستان ۱۳۴۰ شاهنشاه را از برکناری امینی و اداره مستقیم دولت برحذر داشت و ادامهٔ کمک اقتصادی را به ادامهٔ برنامهٔ امینی، دست‌کم شش ماه دیگر، مشروط کرد. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه امینی را درست شش ماه پس از این «اندرز» نگاه داشتند. تا تابستان ۱۳۴۱، گزارش میسون این تصویر را دگرگون کرد و واشینگتن به این نتیجه رسید که باید از راه خود پادشاه کار کند.

میلانی گزارش می‌دهد که روزنامهٔ اطلاعات، که به دربار نزدیک شمرده می‌شد، در روز نخست‌وزیری امینی سرمقاله‌ای با عنوان «کودتای سفید یا انقلاب سرخ» نوشت و دو الگوی دگرگونی را روبه‌روی هم گذاشت: الگوی شوروی و الگویی که کندی پشتیبانش بود. چند ماه بعد، امینی در پاسخ به پرسش روزنامه‌نگاری سخنی گفت که به نظر میلانی تاریخ‌نگاران آن را آغاز کاربرد نام «انقلاب سفید» می‌دانند.

در ایران هیچ چیز غیرعادی در جریان نیست… این دولت تنها تصمیم گرفته است انقلابی سفید را دنبال کند که آن را لازم و به سود ملت می‌داند.

متن اصلیthere is nothing unusual going on in Iran. . . . This government has simply decided to pursue a White Revolution that it deems necessary and in the nation’s best interest.

میلانی دو روایت دیگر را نیز در کنار این روایت می‌گذارد. برخی منتقدان دربار می‌گویند نام «انقلاب سفید» را چستر بولز، فرستادهٔ کندی، ساخته است. از سوی دیگر، سفارت بریتانیا در گزارشی آورده است که امیر اسدالله علم در ۱۳۳۷ برنامه‌ای اصلاحی را به سفارت عرضه کرد و همان عبارت را به کار برد؛ گزارش احتمال می‌دهد که علم در آن هنگام اندیشه‌های خود شاهنشاه را می‌آزمود.

ابوالحسن ابتهاج، چنان‌که آمد، اصلاحات ارضی را نه از سر دفاع از وضع موجود، که از دیدگاه توسعهٔ سرمایه‌دارانه و حرمت مالکیت خصوصی نقد کرد. میلانی این نقد را از آن رو مهم می‌داند که به گمان او زبان «انقلاب» و مصادره، که از این دوره در گفتار سیاسی ایران جا افتاد، بعدها پیامدهایی فراتر از اصلاحات ارضی یافت. این داوری از آنِ میلانی است. شاهنشاه، در برابر، اصلاحات ارضی را ستون عدالت اجتماعی و نوسازی کشور می‌دانستند و آن را در کتاب «انقلاب سفید» شرح فرموده‌اند.

با استعفای امینی، رشتهٔ اصلاحات از دولت به دربار رفت. امیر اسدالله علم در تیر ۱۳۴۱ نخست‌وزیر شد و اصلاحات ارضی ادامه یافت. در دی ۱۳۴۱ شاهنشاه در کنگرهٔ ملی کشاورزان در تهران اصول شش‌گانهٔ اصلاحات را اعلام فرمودند و در ۶ بهمن ۱۳۴۱ (۲۶ ژانویهٔ ۱۹۶۳) همه‌پرسی سراسری آن را تأیید کرد. به نوشتهٔ میلانی، در روایت شاهنشاه از این انقلاب، که بعدها نام «انقلاب شاه و مردم» یافت، جایی برای امینی نماند.

میلانی سفر فروردین ۱۳۴۱ و برکناری امینی را آغاز دگرگونی در نسل مشاوران شاهنشاه می‌داند. به گمان او، شاهنشاه رفته‌رفته از مردان نسل امینی و حسین علاء، که روزهای سخت آغاز پادشاهی ایشان را دیده بودند، فاصله گرفتند و طبقه‌ای تازه از فن‌سالاران را به مرکز قدرت آوردند؛ کاری که ایشان خود آن را «خانه‌تکانی» می‌خواندند. کوپر نیز می‌نویسد که شاهنشاه از واشینگتن با این باور بازگشتند که خود را از فشار بیشتر آمریکا ایمن کرده‌اند و می‌توانند برنامهٔ گسترده‌ای از اصلاحات را به رهبری خود آغاز کنند.

تبعید سپهبد تیمور بختیار در بهمن ۱۳۴۰، که امینی خواستارش بود، به نوشتهٔ میلانی به خلاصی دربار از او نینجامید. بختیار در سال‌های بعد از بیرون کشور به مخالفت با شاهنشاه ادامه داد. کوشش‌های نظامیانی چون سپهبد حاج‌علی کیا برای کودتا علیه امینی نیز، با پاسخ منفی آمریکا، به جایی نرسید. ساواک در دورهٔ سرلشکر پاکروان چهره‌ای آرام‌تر یافت، هرچند به گفتهٔ میلانی این دوره کوتاه بود.

امینی پس از استعفا از صحنهٔ اجرایی کنار رفت، اما از صحنهٔ سیاسی بیرون نشد. میلانی می‌نویسد که در پاییز ۱۳۵۷، هنگامی که شاهنشاه در جست‌وجوی نخست‌وزیری برای آشتی ملی بودند، امینی یکی از نامزدهای جدی بود و پیشنهاد کرد که پادشاه به بندرعباس برود و شورای سلطنتی همهٔ کارکردهای پادشاهی جز فرماندهی نیروهای مسلح را بر عهده گیرد. کوپر نیز می‌نویسد که شاهنشاه در آبان ۱۳۵۷ برای نگارش سخنرانی ۱۵ آبان از یادداشت‌های امینی و امیرعباس هویدا بهره گرفتند. بدین سان، نام امینی تا واپسین ماه‌های پادشاهی پهلوی در کنار دربار ماند.

دولت امینی کوتاه بود، اما سه چیز از خود بر جای گذاشت: آغاز اجرای اصلاحات ارضی با تصویب‌نامهٔ دی ۱۳۴۰، دوره‌ای از اداره کشور بی‌مجلس که تا مهر ۱۳۴۲ ادامه یافت، و تجربه‌ای از مداخلهٔ آشکار واشینگتن در گزینش نخست‌وزیر که در حافظهٔ دربار ماند. شاهنشاه این تجربه را، چنان‌که در «پاسخ به تاریخ» آمده، نمونه‌ای از فشار غرب بر دولت خود شمردند. منتقدان ایشان همان دوره را فرصتی از دست رفته برای پادشاهی مشروطه دانستند.