پیوستن ایران به پیمان بغداد

خروشچف خشنود نبود و با این جمله از من استقبال کرد: "این پیمان تجاوزکارانه و بر ضد ماست!" به او یادآوری کردم که در محافل سیاسی و مطبوعاتی سخن از خط دفاعی‌ای است که از کوه‌های زاگرس می‌گذرد، و پرسیدم: "این کوه‌ها کجاست، در روسیه یا در ایران؟" "در ایران." پاسخ دادم: "پس بی‌گمان پیمانی دفاعی است."

متن اصلیHe was not pleased and welcomed me by saying \"This pact is aggressive, directed against us!\" I pointed out to him that in political and journalistic circles there was talk of a line of defense passing through the Zagros mountains. And I asked, \"Where are these mountains, in Russia or in Iran?\" \"In Iran.\" \"It is then surely a defensive pact,\" I responded.

خروشچف بعدها اعلام کرد که پیمان بغداد مانند حباب صابون از هم خواهد پاشید. بیست‌وپنج سال بعد باید پذیرفت که حق با او بود.

متن اصلیLater Khrushchev declared that the Baghdad Pact would break up like a soap bubble. Twenty-five years later one has to admit that he was right.

روس‌ها مدعی بودند که سیاستشان بر اساس همزیستی مسالمت‌آمیز و عدم مداخله در امور سایر کشورهاست و می‌پرسیدند با این وصف به چه علت ما به پیمان بغداد ملحق شده‌ایم. من در جواب گفتم که علت آن را باید با مطالعهٔ روابط بین کشورهای ایران و روسیه پیدا کنند.

در آن سال افکار عمومی مسئول ایران میان موافقان و مخالفان پیمان تقسیم شده بود. هواداران پیشین مصدق، همراهان کمونیست‌ها، کمونیست‌های پنهان و بیشتر روشنفکران از یک سو، و انگلوفیل‌ها با هر رنگ و گرایشی از سوی دیگر، با آن مخالف بودند. بیشتر نظامیان، بخش مهمی از مردم آذربایجان، بخشی از طبقهٔ متوسط و جامعهٔ بازرگانان هوادار پیمان بودند.

متن اصلیDuring that year responsible public opinion in Iran was divided between those who were for the Pact and those who were against it. The former followers of Mosaddeq, the fellow-travellers, the crypto-Communists and most of the intellectuals on the one hand and the Anglophiles of every shade on the other, were against it. Most of the military, an important section of the people of Azerbaijan, part of the middle class and of the business community were in favour of the Pact.

پس از چندی روشن شد که این کمک‌ها، که پیش از پیوستن ایران به پیمان نیز می‌رسید، چندان افزایش یا شتاب نخواهد یافت. افزون بر این، آنچه از گفت‌وگوهای نشست‌های وزیران و نظامیان پیمان بیرون می‌آمد به افکار عمومی ایران فهماند که سیاست قدرت‌های غربی در بسیاری موارد با سیاست سه عضو از چهار عضو منطقه‌ای ناسازگار است.

متن اصلیAfter a time it was realised that these aids, which had already been forthcoming before Iran had joined the Pact, were not to be substantially increased or accelerated. Moreover, what transpired from the discussions which were taking place at the Ministerial and Military meetings of the Pact brought home to Iranian public opinion that the policy of the Western Powers was in many instances in conflict with that of three of the four regional members.

آمریکایی‌ها به‌جای چنین پیمانی [پیمان امنیتی دوجانبه] پذیرفتند که به‌عنوان ناظر به آنچه به پیمان بغداد ۱۹۵۵ شهرت یافت بپیوندند. در نتیجه، اندکی پس از بازگشت شاه به ایران، کشور سنت صدسالهٔ بی‌طرفی خود را کنار گذاشت و رسماً به پیمان پیوست و خشم اتحاد شوروی و بسیاری از مخالفان ایران را برانگیخت.

متن اصلیInstead of such an agreement, the Americans agreed to join as an observer in what became known as the 1955 Baghdad Pact. As a result, not long after the Shah's return to Iran, the country forfeited its century-old tradition of neutrality and officially joined the pact, causing the ire of the Soviet Union and many in Iran's opposition.

ایران باید به غرب پیوسته بماند، و اگر روزی این پیوندها گسسته شود، [او] دیگر شاه نخواهد بود.

متن اصلیIran \"must stay tied to the West, and if and when those ties should be broken, he would cease being Shah.\

با وجود شرکت ایران در پیمان بغداد و اعتراض شدید اتحاد شوروی به این اقدام، که آن را مغایر پیمان‌های ۱۹۲۱ و ۱۹۲۷ ایران و شوروی می‌دانست، روابط ایران با همسایهٔ شمالی‌اش نسبتاً خوب بود.

متن اصلیIn spite of the participation of Iran in the Baghdad Pact, and a strong protest by the U.S.S.R. against this move which it considered as contrary to the 1921 and 1927 Irano-Soviet treaties, the relations between Iran and its northern neighbour were fairly good.

نصیر عصار، که از ۱۳۵۱ (۲۵۳۱ شاهنشاهی، ۱۹۷۲ میلادی) دبیرکل سازمان پیمان مرکزی در آنکارا بود، در مصاحبه با اردشیر آقولی برای برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران در آذر ۱۳۶۱ (دسامبر ۱۹۸۲) ریشهٔ پیمان را در سیاست شوروی پس از جنگ جهانی دوم می‌جوید. به گفتهٔ عصار، هنوز آخرین صدای توپ و تفنگ در اروپا خاموش نشده بود که شوروی در ایران غائلهٔ آذربایجان را به راه انداخت و در ترکیه بر سر قفقاز ادعا کرد، و همین سیاست «خشن و بی‌تدبیرانهٔ» ژوزف استالین به سیاست خارجی ایران و ترکیه جهتی نو بخشید. عصار می‌افزاید که دولت‌های منطقه دریافتند که در برابر شوروی، که اکنون ایدئولوژی کمونیستی را نیز چون سلاحی تازه در دست داشت، باید گرد هم آیند، اما چون دولت‌هایی ضعیف با گرفتاری‌های سیاسی و اقتصادی بودند، جمع آنان به تعبیر عصار «صفر به علاوهٔ صفر» می‌شد. به همین سبب، به روایت او، دولت‌های منطقه از آمریکا و بریتانیا، که در منطقه منافع اقتصادی و به‌ویژه نفتی داشتند، یاری خواستند.

عصار روایت می‌کند که پیمان نخست میان ترکیه و عراق در بغداد امضا شد و درِ پیوستن کشورهای دیگر را باز گذاشت. به گفتهٔ او، بریتانیا، سپس پاکستان و سپس ایران به آن پیوستند و قرار بود همهٔ کشورهای عرب نیز بپیوندند و پیمان خاورمیانه را یکپارچه کند، اما کشورهای عرب تندرو به این بهانه که دو کشور بیگانه در پیمان حضور دارند با آن به مخالفت برخاستند و از پیوستن اردن جلوگیری کردند. عصار می‌گوید که طراحان پیمان آن را حلقه‌ای میان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو)، که در ۱۹۴۹ بسته شد، و پیمان آسیای جنوب شرقی (سیتو)، که در ۱۹۵۴ بسته شد، می‌دانستند.

سپهبد حسن ارفع، رئیس پیشین ستاد ارتش و سفیر بعدی ایران در ترکیه و پاکستان، در کتاب خاطرات خود «زیر فرمان پنج شاه» می‌نویسد که افکار عمومی ایران در آن سال به دو دسته تقسیم می‌شد. به نوشتهٔ ارفع، هواداران پیشین دکتر محمد مصدق، همراهان و هواداران پنهان کمونیسم، بیشتر روشنفکران و نیز انگلوفیل‌ها با پیمان مخالف بودند و بیشتر نظامیان، بخش مهمی از مردم آذربایجان، بخشی از طبقهٔ متوسط و بازرگانان از آن پشتیبانی می‌کردند. ارفع همچنین می‌نویسد که شوروی با تهدید به بمباران اتمی و «نابودی آنی» می‌کوشید افکار عمومی ایران را به سوی بی‌طرفی بکشاند.

حسین علاء در ۱۹ مهر ۱۳۳۴ در کمیسیون امور خارجهٔ مجلس سنا اعلام کرد که دولت تصمیم گرفته است به پیمان بغداد بپیوندد و دولت روز بعد این تصمیم را رسماً اعلام کرد. سپس مجلس سنا و مجلس شورای ملی لایحهٔ الحاق را تصویب کردند و ایران در پاییز ۱۳۳۴ (۲۵۱۴ شاهنشاهی) رسماً به پیمان پیوست.

در ۲۵ آبان ۱۳۳۴، هنگامی که حسین علاء آمادهٔ سفر به بغداد برای شرکت در نخستین نشست شورای وزیران پیمان بود، مظفرعلی ذوالقدر، عضو فداییان اسلام، در مسجد شاه تهران به سوی او تیراندازی کرد. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» این سوءقصد را در شمار رویدادهای خشونت سیاسی دوران خود یاد می‌کند. علاء چند روز بعد با وجود جراحت راهی بغداد شد. دولت پس از این سوءقصد رهبران فداییان اسلام را بازداشت و محاکمه کرد.

سپهبد ارفع می‌نویسد که شوروی پیوستن ایران به پیمان را مغایر پیمان‌های ۱۹۲۱ و ۱۹۲۷ ایران و شوروی دانست و به آن اعتراض کرد. با این همه، روابط دو کشور نسبتاً خوب ماند: شوروی پیمان مرزی را تصویب کرد و پس از دوازده سال ذخیرهٔ طلای بانک ملی ایران را، که در جنگ به روسیه برده بود، بازگرداند. محمدرضا شاه پهلوی و ملکه ثریا در خرداد ۱۳۳۵ به دعوت دولت شوروی به مسکو سفر کردند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که خروشچف با این جمله از او استقبال کرد: «این پیمان تجاوزکارانه و بر ضد ماست!» به نوشتهٔ محمدرضا شاه پهلوی، او در پاسخ یادآوری کرد که محافل سیاسی از خط دفاعی‌ای سخن می‌گویند که از کوه‌های زاگرس می‌گذرد، و از خروشچف پرسید که این کوه‌ها در روسیه است یا در ایران. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» نیز همین گفت‌وگو را با نام کوه‌های البرز و الوند بازگو می‌کند. خروشچف به روایت محمدرضا شاه پهلوی سرانجام پذیرفت که ایران قصد تجاوز به شوروی ندارد.

محمدرضا شاه پهلوی پیمان بغداد را پیمانی صرفاً دفاعی می‌دانست که پاسخ تجربهٔ تلخ اشغال‌های پیشین بود. میلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی در ۱۳۳۴ از هواداران اصلی کنار گذاشتن بی‌طرفی بود و در ۱۳۴۰ نیز به سفیر آمریکا گفت که ایران «باید به غرب پیوسته بماند» و اندیشهٔ ایران بی‌طرف را دفاع‌ناپذیر می‌داند. به نوشتهٔ میلانی، دکتر علی امینی، که بعدها نخست‌وزیر شد، نیز از هواداران پرشور پیوستن ایران به پیمان بود.

شوروی پیمان را تجاوزکارانه و ناقض پیمان‌های دوجانبه می‌خواند. میلانی می‌نویسد که پیوستن ایران خشم شوروی و بسیاری از مخالفان داخلی را برانگیخت. هواداران جبههٔ ملی در سال‌های بعد سیاست «عدم تعهد» را پیش کشیدند. به نوشتهٔ میلانی، حتی وزارت امور خارجهٔ آمریکا از این چرخش جبههٔ ملی خشنود نبود و همین امر از پشتیبانی کارشناسان آمریکایی از شریک کردن جبههٔ ملی در قدرت کاست.

سپهبد ارفع می‌نویسد که نظامیان امید داشتند پیمان توان دفاعی ارتش را به‌سرعت افزایش دهد و دیگران گمان می‌کردند که کمک مالی غرب توسعهٔ اقتصادی گسترده‌ای را آغاز خواهد کرد. به نوشتهٔ ارفع، پس از چندی روشن شد که این کمک‌ها، که پیش از پیوستن ایران نیز می‌رسید، چندان افزایش نمی‌یابد و سیاست قدرت‌های غربی در بسیاری موارد با سیاست سه عضو منطقه‌ای پیمان ناسازگار است: عراق از پیمان پشتیبانی از سیاست ضدصهیونیستی خود را می‌خواست، ایران سلاح و کمک اقتصادی بیشتر می‌خواست و پاکستان در کشمیر و در برابر هند و افغانستان پشتیبانی می‌طلبید. محمدرضا شاه پهلوی نیز در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که خروشچف بعدها گفته بود پیمان بغداد مانند حباب صابون از هم خواهد پاشید و اعتراف می‌کند که بیست‌وپنج سال بعد باید پذیرفت حق با او بوده است.