کناره‌گیری رضا شاه پهلوی از سلطنت، ۲۵ شهریور ۱۳۲۰

میلانی می‌نویسد که فروغی، که نخستین سخنرانی رضا شاه را در جایگاه پادشاه نوشته بود، این بار یادداشت کوتاه استعفا را نوشت، و به روایتی که میلانی نقل می‌کند، این کار را با قلم زرنشان و منبت‌کاری‌شدهٔ خود شاهنشاه انجام داد. طیبه منصوری در مقاله‌ای که بر پایهٔ اسناد کتابخانهٔ مجلس در فصل‌نامهٔ «پیام بهارستان» نوشته، روایتی جزئی‌تر از آن بامداد می‌آورد. به نوشتهٔ او، فروغی در ساعت هفت صبح ۲۵ شهریور استعفانامه را نوشت. به رضا شاه خبر داده بودند که سپاه شوروی به نزدیکی کاروانسرای سنگی در جادهٔ کرج رسیده است. به همین سبب، به روایت منصوری، شاهنشاه بی‌آنکه بگذارد فروغی متن را بخواند آن را امضا کرد، با پادشاه تازه خداحافظی کرد و به سوی اصفهان به راه افتاد.

منصوری می‌افزاید که اصل استعفانامه به خط فروغی در کتابخانهٔ مجلس نگهداری می‌شود. اسنادی که او منتشر کرده نشان می‌دهد که کارپردازی مجلس در ۹ مهر ۱۳۲۰ از رئیس مجلس خواست اصل استعفانامه را برای بایگانی بفرستد، زیرا به رسم پیشین، اصل اسناد تاریخی را در مجلس نگاه می‌داشتند. معاون اداری ریاست مجلس در ۲۲ مهر ۱۳۲۰ پاسخ داد که اصل استعفانامه را که نزد نخست‌وزیر مانده بود از او گرفته و برای بایگانی فرستاده است.

میلانی از نگرانی دیگری در لندن نیز یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، بریتانیا از خود استعفا شگفت‌زده نشد، اما زمان آن را پیش‌بینی نکرده بود. کابینهٔ جنگ بریتانیا نگران بود که رضا شاه پس از ترک تهران به منطقه‌ای برود که در اشغال متفقین نیست و در آنجا دردسر بیافریند. به همین سبب، به نوشتهٔ میلانی، کابینهٔ جنگ به سفارت و فرماندهان نظامی پیام فوری فرستاد که در صورت امکان از خروج رضا شاه از تهران جلوگیری کنند و اگر لازم شد او را به زور نگاه دارند.

میلانی همچنین می‌نویسد که ولیعهد در لحظهٔ خروج پدر از دربار با خودرویی بی‌نشان، خود نیز می‌خواست همراه او برود، و به گفتهٔ وزیرانی که در دربار حضور داشتند، از رفتار ارتش شوروی با خود بیم داشت. به نوشتهٔ میلانی، وزیران و پادشاه کناره‌گرفته سرانجام ولیعهد را قانع کردند که بماند و زمام کشور را به دست بگیرد. محمدرضا شاه پهلوی خود به این لحظه اشاره می‌فرماید و می‌نویسد که پدرش ننگ ماندن در پایتختی را که سپاه بیگانه اشغال کرده بود تاب نمی‌آورد، و او ناگزیر فرمان پدر را برای در دست گرفتن کار پذیرفت.

فروغی همان روز استعفانامه را در مجلس شورای ملی خواند. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که در صبح ۲۵ شهریور در مجلس اعلام کردند که پدرش از سلطنت استعفا داده است، و او در همان روز جانشین پدر و عهده‌دار مقام سلطنت شد. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌افزاید که مجلس استعفا را به اتفاق آرا پذیرفت. هدایت متن کامل استعفانامه را در «خاطرات و خطرات» آورده است. متنی که منصوری از رونوشت بایگانی‌شدهٔ مجلس منتشر کرده با متن هدایت جز در چند واژه یکسان است.

متنی که محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» از استعفانامه می‌آورد با متن هدایت و رونوشت مجلس تفاوت دارد. در این روایت، رضا شاه خود را «شاه ایران به لطف خداوند و ملت» می‌خواند و از «پسر محبوبم» نام می‌برد. این تفاوت شاید از ترجمهٔ آزاد یا بازنویسی متن در چاپ انگلیسی کتاب برخاسته باشد. این نوشتار متن هدایت و رونوشت مجلس را مبنا گرفته است.

هدایت در کنار متن استعفانامه داوری‌ای کوتاه دربارهٔ زبان آن می‌نویسد. به نوشتهٔ او، واژهٔ «باید» در عبارت «ولیعهد و جانشین قانونی مرا باید به سلطنت بشناسند» با چنین نامه‌ای سازگار نیست، و بهتر بود رضا شاه می‌فرمود امیدوار است ولیعهد با مراقبت در نظم کشور و فراهم آوردن رفاه عمومی توجه ملت را به خود جلب کند. هدایت این واژه را نشان خوی فرمانروایی بیست‌ساله می‌داند. او در پانوشتی دیگر یادآوری می‌کند که فروغی هم در آغاز و هم در پایان کار رضا شاه دست اندر کار بود: در تاجگذاری، در هنگام استعفا و در سوگواری.

محمدرضا شاه پهلوی در ۲۶ شهریور ۱۳۲۰ (۱۷ سپتامبر ۱۹۴۱) در مجلس شورای ملی سوگند یاد کرد. میلانی ساعت مراسم را چهار و نیم بعدازظهر می‌داند. ارفع که خود در مراسم حضور داشت صحنه را چنین شرح می‌دهد: سرلشکران در جامهٔ رسمی و وزیران و بلندپایگان در ردنگوت در تالار ورودی مجلس ایستاده بودند و گروهانی از گارد با دستهٔ موزیک بر در ورودی انتظار می‌کشید. به نوشتهٔ ارفع، سخن چندانی میان حاضران نمی‌رفت و بیشترشان افسرده می‌نمودند. سپس دستهٔ موزیک سرود ملی را نواخت، گارد با فریاد «جاوید باد اعلیحضرت» به پادشاه جوان درود فرستاد و محمدرضا شاه پهلوی، رنگ‌پریده اما آرام، در جامهٔ رسمی نظامی وارد تالار شد.

ارفع می‌افزاید که شاهنشاه به چپ و راست نگاه نکرد و از پله‌ها بالا رفت. وزیران پیش‌تر بر جایگاه ایستاده بودند و نمایندگان برخاستند. شاهنشاه بر قرآن سوگند یاد کرد و مراسم در چند دقیقه پایان یافت. به روایت ارفع، پادشاه جوان بی‌آنکه با کسی سخن بگوید مجلس را ترک کرد. ارفع می‌نویسد که با دیدن این جوان، که بار سنگین رهبری کشور در این بحران پیش از موعد بر دوشش افتاده بود، با خود عهد بست که همان‌گونه که به پدرش خدمت کرده بود، به او نیز وفادارانه خدمت کند.

محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» از دشواری رسیدن به مجلس یاد می‌فرماید، زیرا سپاه روس و انگلیس تازه به تهران رسیده بود. به فرمودهٔ شاهنشاه، انبوه مردم در خیابان‌ها گرد آمدند و ورود او را به مجلس پیروزمندانه ساختند، و پس از مراسم، مردم می‌خواستند خودروی او را بر دوش بگیرند. میلانی به متن سوگند نیز می‌پردازد و آن را با متن سوگند رضا شاه در ۱۳۰۴ می‌سنجد. به نوشتهٔ او، سوگند محمدرضا شاه پهلوی از سوگند پدرش بلندتر بود و واژگان دینی بیشتری داشت، و شاهنشاه در آن پیمان بست که در پاسداری از مرزهای کشور و حقوق مردم بکوشد و قانون اساسی را پاس بدارد.

سفارت‌خانه‌های بریتانیا و شوروی در مراسم سوگند حضور نیافتند. میلانی می‌نویسد که وزارت خارجهٔ ایران همهٔ هیئت‌های دیپلماتیک را دعوت کرده بود و تنها این دو سفارت، با این توضیح که دربارهٔ جانشینی ولیعهد «دستوری ندارند»، جای خود را در جایگاه دیپلمات‌ها خالی گذاشتند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که دولت‌های دو کشور تنها پس از سه روز او را به رسمیت شناختند، و در این مدت تظاهرات مردم به سود او نشان داد که چارهٔ دیگری ندارند.

میلانی می‌نویسد که بریتانیا در این روزها دو راه دیگر را نیز بررسی می‌کرد: پایان دادن به خاندان پهلوی و بازگرداندن قاجارها، یا دگرگون کردن نظام و برپایی جمهوری. به نوشتهٔ او، بریتانیا ریاست جمهوری را نخست به فروغی و ساعد پیشنهاد کرد و هر دو آن را رد کردند و گفتند ایران هنوز به پادشاهی به سرکردگی ولیعهد نیاز دارد. میلانی در اینجا داوری دوسویه‌ای دربارهٔ فروغی و ساعد دارد. او می‌نویسد که این دو به جای رساندن پیام آشتی رضا شاه، از کناره‌گیری او هواداری کردند، اما در نگاه‌داشت خود خاندان پهلوی نیز نقش داشتند.

جست‌وجوی بریتانیا برای نامزدی از خاندان قاجار به شاهزاده حمید، پسر محمدحسن میرزا، واپسین ولیعهد قاجار، رسید. میلانی می‌نویسد که حمید شهروند بریتانیا شده بود و در نیروی دریایی بریتانیا خدمت می‌کرد. به نوشتهٔ او، هارولد نیکلسن در ۲۲ شهریور ۱۳۲۰ (۱۳ سپتامبر ۱۹۴۱) با محمدحسن میرزا دربارهٔ بازگرداندن قاجارها گفت‌وگو کرد و از او پرسید که آیا پسرش فارسی می‌داند. پاسخ این بود که «حتی یک کلمه». محمدرضا شاه پهلوی نیز در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که بریتانیا به هواداری از شاهزاده‌ای قاجار، افسر نیروی دریایی بریتانیا، گرایش داشت.

میلانی می‌نویسد که وزارت خارجهٔ بریتانیا حتی در ۲۸ شهریور ۱۳۲۰ (۱۹ سپتامبر ۱۹۴۱)، دو روز پس از سوگند، به بولارد نوشت که به سبب گرایش‌های آلمانی ولیعهد باید او را کنار گذاشت، و استعفا به سود او را ترفندی برای ادامهٔ سیاست ضد متفقین می‌دانست. به نوشتهٔ میلانی، بولارد در تلگرامی که روز پس از سوگند فرستاده بود، دلایل پذیرفتن پادشاه جوان را برشمرده بود: این راه را قانون اساسی پشتیبانی می‌کرد و «کمترین آشفتگی» را برای کشور در پی داشت، خاندان قاجار پشتیبانی چندانی نداشت و فروغی با آن خاندان مخالف بود. بولارد افزوده بود که صدها تن از قاجارها در کشور چشم به بازگشت روزگار خود دوخته‌اند.

ارفع می‌نویسد که شاهنشاه در بعدازظهر روز سوگند او را به دربار فراخواند و این نخستین شرفیابی او نزد پادشاه تازه بود. به فرمودهٔ شاهنشاه، نیروهای بریتانیا و شوروی روز بعد به تهران درمی‌آمدند، و ارفع را به افسری رابط با بریتانیا گماشت تا با فرماندهان آنان تماس بگیرد و جای مناسب برایشان فراهم کند. ارفع همراه ژنرال فریزر، وابستهٔ نظامی بریتانیا و آشنای دیرین خود، به کهریزک در جنوب تهران رفت تا به پیشواز ستون بریتانیا برود. به نوشتهٔ او، دو طرف قرار گذاشتند که نیروهای بریتانیا شب را در ری و نیروهای شوروی در مهرآباد بگذرانند و روز بعد در ساختمان‌هایی که ستاد ارتش در اختیارشان گذاشته بود جای بگیرند.

ارفع در همین بخش صحنه‌ای از سرنوشت آلمانی‌های مقیم تهران را نیز ثبت می‌کند. او زنان و کودکان آلمانی را دید که در برابر سفارت آلمان سوار اتوبوس می‌شدند تا از راه منطقهٔ شوروی به ترکیه بروند. مردان آلمانی را اسیر جنگی اعلام کرده بودند. به نوشتهٔ ارفع، نود تن از آنان را به مقامات شوروی سپردند و بریتانیا دیگران را در استرالیا و جاهای دیگر بازداشت کرد.

محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که پدرش امید داشت به کانادا یا آمریکای لاتین برود، اما بریتانیا اجازه نداد. به فرمودهٔ شاهنشاه، رضا شاه را که به تعبیر او عملاً زندانی بود نخست به هند بردند، اما اجازه ندادند در بمبئی از کشتی پیاده شود، زیرا بریتانیا از اثر حضور او در شبه‌قاره‌ای ناآرام بیم داشت. سپس او را به جزیرهٔ موریس و سرانجام به ژوهانسبورگ بردند. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» نیز می‌فرماید که قرار بود پدرش نخست به آمریکای جنوبی برود، اما در عوض به جزیرهٔ موریس، در شرق ماداگاسکار، رفت. به فرمودهٔ او، واپسین نگاه رضا شاه به میهنش از عرشهٔ کشتی‌ای انگلیسی بود که او را به موریس می‌برد.

یارشاطر در گاه‌شمار ایرانیکا می‌نویسد که رضا شاه با شماری از اعضای خانواده‌اش به موریس و سپس به ژوهانسبورگ رفت. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» دربارهٔ رابطهٔ خود با پدر در این دوران می‌فرماید که آن دو پیوسته با هم نامه‌نگاری داشتند. به فرمودهٔ شاهنشاه، رضا شاه در نامه‌هایش دربارهٔ امور کشور نظر نمی‌داد و در عوض او را به دلیری و فداکاری در راه دشواری که در پیش داشت تشویق می‌کرد. شاهنشاه می‌افزاید که چند بار از پدر خواست خاطرات خود را بنویسد، اما رضا شاه نپذیرفت، زیرا بیم داشت که مطلبی را از سر هیجان میهن‌دوستانه بگوید که به صلاح کشور نباشد.

شاهنشاه در همان کتاب شایعهٔ افسردگی پدرش را در تبعید رد می‌کند و می‌فرماید که بر پایهٔ نامه‌های او این شایعه با واقعیت نمی‌خواند. او همچنین در «مأموریت برای وطنم» دربارهٔ چگونگی رفتن رضا شاه داوری‌ای دوگانه دارد: می‌فرماید که دو دولت رضا شاه را برای استعفا و ترک وطن زیر فشار گذاشتند، اما خواست خود او نیز همین بود. در «پاسخ به تاریخ» آمده است که واپسین پیام رضا شاه به پسرش صفحهٔ گرامافونی بود که در آن فرمود: «پسرم، از هیچ چیز نترس».

رضا شاه پهلوی در ۴ مرداد ۱۳۲۳ (۲۶ ژوئیهٔ ۱۹۴۴) در ژوهانسبورگ درگذشت. غنی همین تاریخ را ثبت می‌کند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که اندوهش از شنیدن خبر درگذشت پدر بی‌اندازه بود و خود را وام‌دار یاد او می‌دانست تا کاری را که پدرش آغاز کرده بود تا پایان دنبال کند. یارشاطر در گاه‌شمار ایرانیکا می‌نویسد که پیکر رضا شاه را نخست به قاهره بردند و سپس در ۱۳۲۹ خورشیدی (۲۵۰۹ شاهنشاهی)، برابر با ۱۹۵۰ میلادی، به تهران بازگرداندند و در آرامگاهی ویژه در نزدیکی حرم حضرت عبدالعظیم به خاک سپردند.

محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» این سخن را که رضا شاه برای نگاه‌داشت تاج و تخت برای فرزندش استعفا داد «گمراه‌کننده» می‌خواند. به فرمودهٔ شاهنشاه، علت اصلی استعفا این بود که پدرش مردی نبود که بماند و اشغال میهن را به دست نیروهای بیگانه و دخالت آنان را در امور ایران ببیند. شاهنشاه سخن پدر را در این باره نقل می‌فرماید: مردم او را همواره پادشاهی مستقل و نیرومند و پاسدار منافع کشور شناخته‌اند و او نمی‌تواند پادشاه اسمی کشوری اشغال‌شده باشد و از افسری جزء، انگلیسی یا روسی، دستور بگیرد. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» همین سخن را با تعبیر «سروانی کوچک از انگلیس» بازگو می‌فرماید.

شاهنشاه در همان کتاب رازی را نیز آشکار می‌فرماید: یکی از نزدیکان و مشاوران رضا شاه بعدها به او فرمود که پدرش چند سال پیش از استعفای رسمی در نظر داشت سلطنت را به سود او واگذارد و خود چون سیاستمداری کارآزموده در هنگام نیاز او را از تجربه‌هایش بهره‌مند سازد. شاهنشاه می‌افزاید که پذیرفتن این سخن هنوز برایش دشوار است. به فرمودهٔ او، اگر متفقین به جای حمله با رضا شاه آشکارا گفت‌وگو می‌کردند و پیمانی آبرومندانه پیشنهاد می‌دادند، رضا شاه یا پیشنهادشان را می‌پذیرفت یا با واگذاری تاج و تخت به پسرش راه را برای اجرای آن باز می‌کرد.

ارفع نیز علت استعفا را در آمیزه‌ای از فشار بیرونی و آزردگی درونی می‌جوید. به نوشتهٔ او، پیشروی دو ارتش به سوی تهران نشان داد که متفقین بر کنار گذاشتن رضا شاه به هر وسیله‌ای مصمم‌اند. ارفع گمان می‌برد که رضا شاه می‌اندیشید اگر خود نزد متفقین ناخوشایند است، شاید پسرش، که در سیاست تازه‌کار بود و در چشم متفقین آلوده نشده بود، با پشتیبانی ارتش وفادار بتواند بماند. به داوری ارفع، رضا شاه آماده بود خود را فدا کند، اما می‌خواست ایران بماند و خاندانش به خدمت کشور ادامه دهد. ارفع می‌افزاید که پس از بیست سال فرمانروایی، پذیرفتن سرزنش نمایندگان مجلس و خواری‌ای که اشغالگران با سرنیزه‌های خود در پایتخت بر او تحمیل می‌کردند برای رضا شاه دشوار بود.

هدایت استعفا را برآیند دو عامل می‌داند. به نوشتهٔ او، «نیمی به اشارهٔ دولتین، نیمی به اقتضای افکار» استعفای رضا شاه پیش آمد. هدایت می‌افزاید که روسیه اساساً منکر سلطنت بود و انگلیس نیز رضا شاه را مایل به آلمان می‌دانست. او در پانوشتی یادآوری می‌کند که از مدتی پیش از گوشه و کنار به بریتانیا شکایت می‌رسید که رضا شاه را بریتانیا بر ایرانیان مسلط کرده است. هدایت سال‌ها پیش از این رویداد از نخست‌وزیری کنار رفته بود و در این دوران مقامی نداشت، و داوری‌اش دربارهٔ واژهٔ «باید» در استعفانامه را نیز باید در پرتو همین فاصله خواند.

میلانی نقش ایرانیان را در کنار نقش دو دولت برجسته می‌کند. به نوشتهٔ او، بدون همکاری و مشورت ایرانیانی چون فروغی، بریتانیا و شوروی نمی‌توانستند طرح خود را اجرا کنند. میلانی در عین حال می‌پذیرد که پرسش از اینکه اگر فروغی و ساعد پیام رضا شاه را صادقانه می‌رساندند چه پیش می‌آمد، پاسخی قطعی ندارد. او عامل تعیین‌کننده را، گذشته از باور کسانی چون فروغی، تصمیم ارتش شوروی به پیشروی به سوی تهران و حتی شایعهٔ آن می‌داند. میلانی همچنین بر نقش بی‌بی‌سی و برنامه‌های آن انگشت می‌گذارد، اما می‌نویسد که این حمله‌ها به‌تنهایی رضا شاه را به استعفا وانداشت.

نظر باینکه من همه قوای خود را درین چند ساله مصروف امور کشور کرده و ناتوان شده‌ام حس می‌کنم که اینک وقت آن رسیده است که یک قوهٔ جوان‌تری بکارهای کشور که مراقبت دائم لازم دارد بپردازد و اسباب سعادت و رفاهیت ملت را فراهم بیاورد. بنابرین امور سلطنت را بولیعهد و جانشین خود تفویض کردم و از کار کناره نمودم. از امروز که ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ است عموم ملت از کشوری و لشگری ولیعهد و جانشین قانونی مرا باید بسلطنت بشناسند و آنچه از پیروی مصالح کشور نسبت بمن می‌کردند نسبت بایشان منظور دارند. کاخ مرمر، تهران، ۲۵ شهریور ماه ۱۳۲۰. رضا شاه.

مردم همیشه مرا شاهنشاهی مستقل و صاحب اراده و نیرومند و حافظ منافع خود و کشور شناخته‌اند و با این حیثیت و حسن اعتماد و اطمینانی که مردم بمن دارند نمی‌توانم پادشاه اسمی کشور اشغال‌شده‌ای باشم و از یک افسر جزء انگلیسی و یا روسی دستور بگیرم.

هنگامی که شنید سپاه بریتانیا به تهران نزدیک می‌شود، به من فرمود: "گمان می‌کنی می‌توانم از سروانی کوچک از انگلیس دستور بگیرم؟" او تصمیم خود را به کناره‌گیری گرفته بود. او مردی مستقل‌تر و سربلندتر از آن بود که به اشغالگران بیگانه گردن بنهد.

متن اصلیWhen he heard that British troops were approaching Teheran, he said to me, "Do you think that I can receive orders from some little English captain?" He had made up his mind to abdicate. He was too independent and proud a man to subject himself to foreign invaders.

سفیران بریتانیا و روسیه در مراسم حاضر نشدند. بریتانیا به هواداری از شاهزاده‌ای قاجار، که افسر نیروی دریایی سلطنتی بود، گرایش داشت. دولت‌های آنان تنها پس از سه روز مرا به رسمیت شناختند. در این مدت، تظاهرات مردم به سود من به آنان نشان داد که چارهٔ دیگری ندارند.

متن اصلیThe British and Russian ambassadors had remained absent from the ceremony. The British had been inclined to support a Qajar prince who was an officer in the Royal Navy. Only after three days did their governments recognize me. During that time popular demonstrations in my favor showed them that they had no alternative.

پدرم امید داشت به کانادا یا آمریکای لاتین برود، اما بریتانیا اجازه نداد. او را که عملاً زندانی بود نخست به هند بردند، اما نگذاشتند در بمبئی پیاده شود. [...] سپس تصمیم گرفتند او را به جزیرهٔ موریس و سرانجام به ژوهانسبورگ در آفریقای جنوبی ببرند. واپسین پیامی که در تبعید از او دریافت کردم بر صفحهٔ گرامافونی بود. به من فرمود: "پسرم، از هیچ چیز نترس." دیگر هرگز او را ندیدم.

متن اصلیMy father hoped to go to Canada or to Latin America, but the British would not permit it. A virtual prisoner, he was taken first to India but was not allowed ashore at Bombay. [...] Next, they decided to take him to the island of Mauritius and finally to Johannesburg, South Africa. The very last message I received from him in his exile there was on a phonograph record. "My son," he said to me, "fear nothing." I was never to see him again.

آخرین نگاهی که پدر به میهن عزیزش انداخت از عرشهٔ یک کشتی انگلیسی بود که ویرا بجزیرهٔ موریس می‌برد. اول قرار بود که بامریکای جنوبی رهسپار شود ولی در عوض اول بجزیرهٔ مزبور که واقع در مشرق ماداگاسکار و از مستعمرات انگلیس است عزیمت نمود و از آنجا نیز بژوهانسبورگ در افریقا رفت.

فروغی افزود که "می‌توان شاه را به کناره‌گیری قانع کرد." او همچنین روشن کرد که ایرانیانی چون او تا ندانند "این کار خلاف خواست" بریتانیا نیست، برای واداشتن رضا شاه به کناره‌گیری "هیچ اقدامی نخواهند کرد." [...] سفیر به فروغی اطمینان داد که "اگر آنان به این نتیجه برسند که شاه باید برود، دولت اعلیحضرت دخالت نخواهد کرد."

متن اصلیForoughi added that "the Shah can be persuaded to abdicate." He also made it clear that Persians like him would not "take any action" to force the abdication of Reza Shah unless they knew "it will not be contrary to the wishes" of Britain. [...] The Ambassador assured Foroughi that "if they concluded that the Shah must go, His Majesty's government would not interfere."

نخست، ملاحظه‌ای عملی در کار بود: به گفتهٔ بولارد، آنان "همیشه می‌توانستند اگر [شاه تازه] نامناسب از آب درآمد، به‌سرعت از شرش خلاص شوند." پذیرفتن ولیعهد به پادشاهی این برتری را داشت که قانون اساسی پشتیبانش بود و "کمترین آشفتگی را برای کشور" در پی داشت. سرانجام، به ارزیابی سفارت، خاندان قاجار پشتیبانی اندکی داشت. در واقع، "نخست‌وزیر [فروغی] با آن خاندان مخالف است."

متن اصلیFirst there was the pragmatic consideration that, in Bullard's words, they "could always get rid of [the new Shah] quickly if he proved unsuitable." Accepting the Crown Prince as the new king had the advantage that it was sanctioned by the constitution and was the "solution least disturbing to the country." Finally, the Qajar dynasty, in the embassy's assessment, enjoyed little support. In fact, "PM [Foroughi] is against that dynasty."

در استعفانامه هم لحن دیکتاتوری برملاست. لفظ باید درین نامه نمی‌گنجد. بهتر این بود می‌فرمودند امیدوارم ولیعهد بتواند به مراقبت در نظم مملکت و تدارک رفاهیت عامه توجه ملت را بخود جلب نماید.

نیمی به اشارهٔ دولتین نیمی باقتضای افکار استعفای پهلوی پیش آمد. روسیه اساساً منکر سلطنت است. انگلیس هم پهلوی را مایل بالمان بجا آورده است.

شاهنشاه آماده بود خود را فدا کند، اما می‌خواست ایران بماند و خاندانش به خدمت کشور ادامه دهد. افزون بر این، پس از بیست سال قدرت مطلق، پذیرفتن سرزنش نمایندگان مجلس خود و خواری‌ای که قدرت‌های اشغالگر بر او تحمیل می‌کردند برایش دشوار بود؛ قدرت‌هایی که می‌خواستند خواسته‌های خود را به او دیکته کنند و با سرنیزه‌هایی که در پایتختش حاضر بود به اجرا درآورند.

متن اصلیThe Shah was ready to sacrifice himself, but he wanted Iran to remain and his dynasty to continue to serve the country. Also, after twenty years of absolute power it was hard for him to accept the rebukes of his own deputies and the humiliations inflicted on him by the occupying Powers, who intended to dictate their wishes to him and to enforce them by the bayonets present in his capital.

محمدرضا شاه وارد تالار شد. جامهٔ رسمی نظامی بر تن داشت؛ رنگ‌پریده اما آرام بود. [...] وزیران پیش‌تر بر جایگاه ایستاده بودند. نمایندگان، که آنان نیز ردنگوت پوشیده بودند، برخاستند و شاهنشاه بر قرآن سوگند یاد کرد. مراسم در چند دقیقه پایان یافت و پادشاه جوان بی‌آنکه با کسی سخن بگوید ساختمان مجلس را ترک کرد.

متن اصلیMohammad Reza Shah entered the hall. He was in parade uniform, pale but composed. [...] The Ministers had already taken their stand on the rostrum, the deputies, also in morning coats, rose and the Shah took the oath on the Qoran. It was over in a few minutes, and the young Shah left the Majles building without speaking to anybody.

شاه به این رویداد، هرچند به اشاره، پرداخت و نوشت که پدرش "ننگ ماندن در پایتخت خود را، در حالی که سپاه بیگانه آن را اشغال کرده بود، تاب نمی‌آورد. من البته ناگزیر بودم از پدرم که به من فرمان داد کار را در دست بگیرم فرمان ببرم."

متن اصلیThe Shah alluded to this episode, albeit cryptically, when he wrote that his father "could not stand the infamy of remaining in his capital city when it was occupied by foreign troops. I had of course to obey my father who commanded me to take over the job."

رضا شاه را در ۱۶ سپتامبر واداشتند که به سود پسرش کناره بگیرد. او را به تبعید فرستادند، نخست به موریس و سپس به ژوهانسبورگ، و او در ۲۶ ژوئیهٔ ۱۹۴۴ در آنجا درگذشت.

متن اصلیReza Shah was made to abdicate in favour of his son on 16 September. Reza Shah was forced into exile, first to Mauritius and then Johannesburg, where he died on 26 July 1944.

غنی رخداد را بی‌پرده روایت می‌کند: به نوشتهٔ او، رضا شاه را واداشتند که به سود پسرش کناره بگیرد و او را به تبعید فرستادند. غنی حملهٔ دو دولت را «بی‌انگیزه» می‌خواند و بهانهٔ رسمی آن را شمار آلمانی‌های شاغل در ایران می‌داند. یارشاطر در ایرانیکا می‌نویسد که رضا شاه، که به جایگاه خود می‌بالید و بر بی‌طرفی کشور پای می‌فشرد، درخواست اخراج آلمانی‌ها را نپذیرفت، و پس از ناتوانی ارتش در برابر حمله، «در پی توافق با قدرت‌های مهاجم» سلطنت را به پسر بزرگ خود سپرد. گاه‌شمار ایرانیکا نیز از «وادار شدن» رضا شاه به کناره‌گیری با موافقت متفقین سخن می‌گوید.