ورود ارتش‌های بریتانیا و شوروی به ایران، ۳ شهریور ۱۳۲۰

میلانی می‌نویسد که نیروهای بریتانیا و شوروی نزدیک به ساعت چهار بامداد ۳ شهریور ۱۳۲۰ (۲۵ اوت ۱۹۴۱) در عملیاتی با نام رمز «کانتننس» از جنوب و شمال به ایران درآمدند. به نوشتهٔ غنی، طرح دو دولت این بود که نیروهای بریتانیا از جنوب غربی و غرب ایران پیش بیایند و در قزوین به نیروهای شوروی بپیوندند که از شمال وارد می‌شدند. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که دو دولت در همان روز یادداشت‌های تازه‌ای به دولت ایران دادند و اعلام کردند که ناگزیرند رویه‌ای سخت‌تر و صریح‌تر پیش بگیرند، و در همان هنگام سپاه روس از شمال و سپاه انگلیس از جنوب به کشور تاختند.

ارفع می‌نویسد که رادیو تهران در بامداد آن روز به‌کوتاهی اعلام کرد که نیروهای شوروی و بریتانیا از مرز گذشته و به خاک ایران درآمده‌اند و نیروهای ایران از خاک کشور دفاع می‌کنند و نبرد در همهٔ جبهه‌ها جریان دارد. ارفع بی‌درنگ به ستاد ارتش رفت و از ضرغامی، از فرماندهان ستاد، خواست که او را به جبهه بفرستد. ضرغامی پاسخ داد که درخواست او را به شاهنشاه می‌رساند. به روایت ارفع، در همان بامداد هفت هواپیمای بزرگ شوروی بر فراز تهران پرواز کردند و اعلامیه‌هایی فروریختند که مردم را به آرامش و تسلیم فرامی‌خواند و می‌گفت نیروهای شوروی از آن رو به ایران آمده‌اند که دولت ایران در بیرون کردن جاسوسان و تروریست‌های آلمانی درنگ کرده است. ارفع در پایان همان روز از ضرغامی شنید که شاهنشاه او را به ریاست ستاد نیروهای دفاع تهران، زیر فرمان یزدان‌پناه، گماشته است.

میلانی رفتار رضا شاه را در این روز از زبان نزدیکانش بازمی‌گوید. به نوشتهٔ او، رضا شاه بی‌درنگ پس از شنیدن خبر حمله، سفیران دو کشور را برای دیداری فوری به دربار خواند. سفیران نزدیک به ساعت ده بامداد رسیدند و رضا شاه کوشید با این سخن آنان را آرام کند که اگر تنها ایرادشان به آلمانی‌هاست، آماده است جز چند تن، همهٔ آنان را در یک هفته بیرون بفرستد. اما ارتش‌های دو کشور در این هنگام از مرز گذشته بودند. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» همین دیدار را تأیید می‌فرماید: پدرش چند ساعت پس از حمله به نمایندگان سیاسی روس و انگلیس اعلام کرد که آماده است خواست دولت‌های آنان را بپذیرد، و آنان پاسخ دادند که نیروهای دو کشور به پیشروی ادامه خواهند داد.

میلانی می‌افزاید که رضا شاه به هنگام ناهار در جمع خانواده‌اش چنان پریشان می‌نمود که هیچ‌یک از فرزندانش، از جمله ولیعهد، جرئت سخن گفتن نداشتند. رضا شاه به آنان فرمود که متفقین به ایران حمله کرده‌اند و این «پایان کار من خواهد بود، انگلیسی‌ها ترتیبش را خواهند داد». به نوشتهٔ میلانی، رضا شاه پیش از پایان همان روز نامه‌ای فوری نیز به روزولت نوشت و در آن اعلام کرد که نیروهای روس و انگلیس «ناگهان و بی‌هشدار پیشین» از مرز ایران گذشته‌اند و شهرهای بی‌دفاع را بمباران می‌کنند. رضا شاه از روزولت خواست گام‌هایی کارساز، فوری و انسان‌دوستانه برای پایان دادن به این تجاوز بردارد.

غنی می‌نویسد که نزدیک به سی‌وپنج هزار سرباز بریتانیایی، هندی و گورکه در حمله شرکت داشتند. بمباران دریایی بندرهای کرانهٔ خلیج فارس و فرود چتربازان در نزدیکی چاه‌های نفت پشتیبان این نیروها بود و هفت اسکادران از نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا نیز در حمله شرکت کردند. محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که پنج لشکر بریتانیا از جنوب شرقی، جنوب و غرب پیش آمدند و نیروی هوایی بریتانیا هدف‌های نظامی چون اهواز، بندر شاپور و خرمشهر را بمباران کرد، اما «با دقت» از آسیب رساندن به تأسیسات نفت پرهیز کرد. به فرمودهٔ شاهنشاه، در سپیده‌دم ۳ شهریور ناو جنگی بریتانیایی «شورهام» یکی از ناوهای ایران را در نزدیکی آبادان غرق کرد.

ارفع می‌نویسد که در بعدازظهر روز نخست شنید که نیروهای بریتانیا خرمشهر را بمباران کرده و گرفته‌اند، ناوچه‌های ایران پس از ایستادگی سخت غرق شده‌اند و دریابان بایندر جان باخته است. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» از غافلگیری نیروی دریایی سخن می‌گوید: به فرمودهٔ شاهنشاه، متفقین نیروی دریایی ایران را، که چندان بزرگ نبود، بی‌آگاهی پیشین غرق کردند و تلفات زیادی بر ایران وارد ساختند. شاهنشاه می‌افزاید که سربازان ایرانی در سربازخانه‌ها زیر بمباران قرار گرفتند و ارتش یکسره غافلگیر شد.

ارفع از جبههٔ غرب نیز خبر می‌دهد. به نوشتهٔ او، نیروهای لشکر کرمانشاه ستون‌های بریتانیا را در پاتاق نگاه داشتند و بر آنان آسیب زدند، اما گردانی از چتربازان بریتانیا در مسجد سلیمان فرود آمد تا از خرابکاری در چاه‌های نفت جلوگیری کند و از کارکنان بریتانیایی منطقهٔ نفت‌خیز پاسداری کند. ستاد ارتش چند روز پیش از حمله برادر ارفع، ابراهیم، را به کرمانشاه فرستاده و به ریاست ستاد نیروهای غرب گماشته بود، و ارفع در شب روز نخست از ضرغامی شنید که او سالم است. ارفع می‌افزاید که بمباران کشتی‌های جنگی بریتانیا در ۳ شهریور تلفات زیادی در میان غیرنظامیان بر جا گذاشت.

غنی می‌نویسد که نیروهای شوروی از مرز آذربایجان گذشتند و با ایستادگی اندکی روبه‌رو شدند. ستون‌های دیگر شوروی همهٔ مرکزهای استان‌های مازندران، گیلان و خراسان را گرفتند. به نوشتهٔ غنی، هواپیماهای شوروی تبریز را بمباران کردند و نزدیک به شانزده غیرنظامی را کشتند، و بمباران شهرهای دیگر آذربایجان، مازندران و گیلان نیز سه غیرنظامی را به کشتن داد. غنی شمار دقیق نیروهای شوروی را دشوار می‌داند و بر پایهٔ ساختار یگان‌ها و درجهٔ فرماندهان، رقم صد و بیست هزار تن را برآوردی مطمئن می‌شمارد که هشتاد تا صد هزار تن از آنان در عملیات شرکت فعال داشتند. مقالهٔ «آذربایجان» در ایرانیکا رقم‌های دیگری می‌آورد: نزدیک به چهل هزار سرباز شوروی از شمال آمدند و آذربایجان و مشهد را گرفتند، و نوزده هزار سرباز بریتانیایی در جبهه‌ای به درازای ششصد مایل از جنوب وارد شدند تا از چاه‌های نفت خوزستان پاسداری کنند.

محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که نیروهای موتوری نیرومند شوروی از مرز آذربایجان گذشتند و یگان‌های دیگر در خراسان و در سراسر مرز پیش آمدند. به فرمودهٔ شاهنشاه، نیروی هوایی شوروی تبریز، قزوین، بندر پهلوی، رشت و رضاییه را بمباران کرد. ارفع می‌نویسد که در ۴ شهریور ۱۳۲۰ (۲۶ اوت ۱۹۴۱) خبر رسید که روس‌ها مرند، صوفیان، ماکو و شاهپور را گرفته‌اند، و هواپیماهای شوروی تبریز و رشت را بمباران کردند و تلفات سنگینی در میان غیرنظامیان بر جا گذاشتند. شاهنشاه در «مأموریت برای وطنم» یادآوری می‌فرماید که سربازان ایرانی در جبههٔ شمال تنها تفنگ‌های مشقی در دست داشتند.

محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» از کوشش دیپلماتیک ایران در مسکو نیز یاد می‌فرماید. به فرمودهٔ او، محمد ساعد، سفیر ایران در مسکو، نزد مولوتوف، وزیر خارجهٔ شوروی، اعتراض کرد و پرسید که چرا روس‌ها در عملیاتی نظامی بر ضد ایران که بریتانیا آن را برانگیخته بود شرکت کرده‌اند. مولوتوف پاسخی نداد. شاهنشاه می‌افزاید که «اکنون می‌دانیم» گشودن راه ایران به روسیه را چرچیل و روزولت در دیدار خود برای امضای منشور آتلانتیک تصمیم گرفته بودند.

ارفع، که در این روزها در ستاد نیروهای دفاع تهران بود، می‌نویسد که به هیچ‌یک از یگان‌های ارتش دستور عملیاتی نرسیده بود. به نوشتهٔ او، ستاد اجازهٔ ویران کردن راه‌آهن، جاده‌ها و پل‌ها را نداده بود و هیچ فرمانی برای عملیات پس‌دار در کار نبود. ارفع از این نکته داوری‌ای روشن بیرون می‌کشد: به نوشتهٔ او، آشکار بود که رضا شاه از آغاز قصد دفاع جدی نداشت و تنها می‌خواست نشان دهد که دو دولت ایران را به زور گرفته‌اند، تا بعدها ایران را مسئول این رویداد نشمارند.

هدایت نیز از فرمان دفاع و سپس فرمان خودداری یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، در آغاز فرمان دفاع صادر شده بود. هدایت می‌افزاید که در مجلس گفتند دولت، در پیروی از نیات صلح‌طلبانهٔ رضا شاه، دستور داده است که نظامیان از ادامهٔ نبرد خودداری کنند، هرچند در مرزها زدوخوردی رخ داده و تلفاتی بر جا مانده بود. هدایت داوری خود را دربارهٔ دفاع با بیتی کهن بیان می‌کند: «نه هر که دارد شمشیر حرب باید کرد / نه هر که دارد تریاق زهر باید خورد.» به داوری او، پاسداری از آبرو لازم است، اما «اهون ضررین» را نیز باید در نظر داشت، و چون دو دولت راه می‌خواستند، می‌بایست راه را به آنان داد.

محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که رضا شاه در ۶ شهریور ۱۳۲۰ (۲۸ اوت ۱۹۴۱) به نیروهای ایران فرمان داد جنگ‌افزار خود را زمین بگذارند. در «مأموریت برای وطنم» روایت دیگری آمده است: به فرمودهٔ شاهنشاه، سه روز پس از حمله نخست‌وزیر استعفا داد و جانشین او به نیروهای ایران دستور ترک مقاومت داد، اما در حقیقت پیش از صدور این دستور هر گونه ایستادگی پایان یافته بود. شاهنشاه می‌افزاید که ایستادگی ارتش ایران، جز در چند مورد کوچک، یکسره بی‌اثر بود و ارتش پس از نخستین مرحلهٔ حمله دریافت که حریف بسیار نیرومندتر از آن است که بتوان با او رویارو شد.

میلانی می‌نویسد که هواپیماهای بریتانیا و شوروی، که ستارهٔ سرخ بر بال برخی از آن‌ها پیدا بود، در روز دوم حمله نیز به بمباران پایتخت و شهرهای بزرگ ادامه دادند. به نوشتهٔ او، شمار کشتگان اندک بود و در تهران تنها دو تن در بمباران جان باختند، اما بمباران پیوستهٔ شهرهای بی‌دفاع ترس و وحشت را در میان مردم گستراند. هدایت می‌نویسد که هواپیماهای روس در شمال تهران پدیدار شدند و چند بمب فروریختند و سلطنت‌آباد، جای کارخانهٔ جنگ‌افزارسازی، و میدان فرودگاه قلعه‌مرغی را بیش از همه هدف گرفتند. به نوشتهٔ او، روس‌ها از هوا اعلامیه‌هایی پخش کردند که می‌گفت «ما را با ملت ایران اختلافی نیست»، و وحشت مردم بیشتر شد. هدایت می‌افزاید که در شهر حکومت نظامی اعلام کردند تا دست‌کم از سوءاستفادهٔ بدکاران از بازار آشفته جلوگیری کنند.

میلانی صحنهٔ تهران را از زبان فریدون جم بازمی‌گوید. جم یگان‌های پراکندهٔ ارتش و سربازان و افسرانی را دید که گاه با جامهٔ غیرنظامی و گاه با تکه‌هایی از جامهٔ نظامی دورریخته در خیابان‌ها سرگردان بودند، و بسیاری از سربازان پابرهنه بودند. به نوشتهٔ میلانی، شایعه‌هایی در شهر پیچید که سرلشکرانی در زیر چادر زنانه گریخته‌اند، و شایعهٔ دیگری از حملهٔ قریب‌الوقوع افسران ناراضی نیروی هوایی به کاخ خبر می‌داد. جم مردم هراسانی را دید که در میان دکان‌های نیمه‌بسته برای واپسین ذخیرهٔ خوراک و آب تقلا می‌کردند. شایعه‌ای دیگر می‌گفت که ارتش سرخ به‌زودی تهران را می‌گیرد و خانه به خانه نظامیان را می‌کشد، و بسیاری از نظامیان جامه و نشان‌های خود را در خانه سوزاندند.

میلانی می‌نویسد که جم در کاخ رضا شاه را تنها در باغ‌های خالی کاخ دید که قدم می‌زد، زیرا حتی نگهبانان نظامی دربار پست‌های خود را رها کرده بودند. خانوادهٔ سلطنتی، از جمله ولیعهد، به مجموعهٔ کاخ سعدآباد پناه برده بودند. به نوشتهٔ میلانی، در پایان آن شب تصمیم گرفتند که بیشتر اعضای خانوادهٔ سلطنتی، به‌ویژه زنان و کودکان، شبانه به اصفهان بروند، که هنوز در اشغال هیچ‌یک از دو ارتش نبود. رضا شاه و ولیعهد در تهران ماندند تا به کار دولت درمانده برسند. جم با تپانچه و تفنگ خودروی نخست را می‌راند و خانوادهٔ سلطنتی بی‌پیشامد به اصفهان رسیدند.

هدایت از گفت‌وگوی خود با یکی از آشنایانش در همین روزها یاد می‌کند. هدایت از او پرسید که چه می‌کنند و او پاسخ داد: «متحیریم، برای یک شب هم آذوقهٔ سفر نداریم.» هدایت این وضع را با نمایش‌های پیشین ارتش می‌سنجد و می‌نویسد که نمایش کفش و کلاه و رژه در بساط آراسته یک چیز است و تدارک میدان جنگ چیزی دیگر.

غنی می‌نویسد که ارتش ایران در برابر برتری چشمگیر حریفان در چهل‌وهشت ساعت از هم پاشید. به نوشتهٔ میلانی، فرماندهان ارتش پیش از پایان روز دوم گرد آمدند و دربارهٔ تسلیم گفت‌وگو کردند و به تسلیم بی‌درنگ ارتش رأی دادند. رضا شاه چون از این نشست، که بی‌حضور او برپا شده بود، و از تصمیم فرماندهان آگاه شد، احمد نخجوان، فرماندهٔ ارشد ارتش و وزیر جنگ، را به دربار خواند. میلانی می‌نویسد که رضا شاه در رویارویی‌ای که بعدها آوازه یافت، نخجوان را با زبانی تند خوار کرد، او را با عصا زد، درجه‌هایش را کند و تپانچه‌اش را گرفت و آهنگ کشتن او را داشت. به نوشتهٔ میلانی، ولیعهد پدر را قانع کرد که از جان نخجوان بگذرد و او را به زندان و دادگاه نظامی بسپارد. میلانی از گفتهٔ خود نخجوان نیز یاد می‌کند که فرماندهان تنها پس از تماس با ولیعهد و گرفتن موافقت او به تسلیم تصمیم گرفتند. این روایت را منبعی دیگر در این نوشتار تأیید نمی‌کند.

ارفع پیامد فرمان مرخصی را بازمی‌گوید. به نوشتهٔ او، چون ستون‌های سربازان وظیفه رو به روستاهای خود رفتند، رضا شاه از فرمان وزیر جنگ تازه آگاه شد، خشمگین شد و چون توضیح او را نپذیرفت، فرمان زندانی کردنش را داد. به روایت ارفع، ژاندارمری فرمان یافت که سربازان را بازگرداند، و بسیاری بازگشتند، اما چون دیدند خوراکی در سربازخانه‌ها نیست، دوباره آنجا را ترک کردند، زیرا جیرهٔ یک‌ماههٔ آنان به هنگام رفتن به هدر رفته بود. ارفع می‌نویسد که سرانجام ادارهٔ تدارکات خوراک فراهم کرد، بیشتر سربازان را بازگرداندند و نظم دوباره برقرار شد.

ارفع وضع استان‌ها را بدتر می‌داند. به نوشتهٔ او، در کردستان، آذربایجان، خراسان و گرگان، جایی که نیروهای شوروی پیش می‌آمدند، سربازان به محض رسیدن فرمان مرخصی تفنگ، مسلسل و توپ کوهستانی را رها کردند و به روستاهای خود بازگشتند. افسران، که از سرنوشت افسران ارتش لهستان در اسارت شوروی آگاه بودند، به سوی جنوب عقب نشستند. ارفع می‌افزاید که این افسران اگر فرمان می‌یافتند آمادهٔ نبرد بودند، اما پس از تسلیم دولت و اشغال کشور، معنایی در ماندن و کشته شدن نمی‌دیدند. به نوشتهٔ ارفع، بیشتر جنگ‌افزارهای رهاشده به دست ایل‌ها، به‌ویژه در کردستان و منطقهٔ کرمانشاه، افتاد و این ایل‌ها بی‌درنگ به رسم‌های پیشین بازگشتند و به غارت روستاهای همسایه و جنگ با یکدیگر پرداختند.

ارفع از رفتار نیروهای شوروی با افسران ایرانی در گرگان نیز یاد می‌کند. به نوشتهٔ او، بر پایهٔ شرط‌های آتش‌بس قرار بود کسی به ارتش ایران دست نزند، آن را خلع سلاح نکند و افرادش را اسیر نگیرد، اما نیروهای شوروی همهٔ افسران گرگان را بازداشت کردند و به عشق‌آباد بردند و سه ماه در آنجا نگاه داشتند. شوروی پیش از آزادی از آنان خواست برگه‌ای را امضا کنند که در آن متعهد می‌شدند بر ضد شوروی کاری نکنند و با نمایندگان شوروی در تماس بمانند. ارفع می‌نویسد که بسیاری از افسران امضا نکردند و آن چند تن که امضا کردند، آن را زیر فشار و بی‌اعتبار دانستند و پس از بازگشت به تهران ماجرا را به ستاد ارتش گزارش دادند.

مقالهٔ «آذربایجان» در ایرانیکا پیامد درازمدت این فروپاشی را برجسته می‌کند. به نوشتهٔ این مقاله، پراکنده شدن ارتش ایران کوشش‌های پیشین رضا شاه را برای مهار نیروهای گریز از مرکز، اعم از سیاسی، اداری، دینی، ایلی و اقتصادی، سست کرد و دولت مرکزی را در برابر آن‌ها آسیب‌پذیر ساخت. همین مقاله می‌افزاید که شوروی پس از ورود، پاسگاه‌های مرزی و گمرکی میان ایران و شوروی را برچید و در مرز جنوبی منطقهٔ اشغالی خود پاسگاه نظامی برپا کرد، و در عمل مرز شوروی را به درون ایران کشاند.

رضا شاه پهلوی در ۶ شهریور ۱۳۲۰ (۲۸ اوت ۱۹۴۱) علی منصور را برکنار کرد و محمدعلی فروغی (ذکاءالملک) را به نخست‌وزیری برگزید. هدایت در گاه‌شمار پایان کتاب خود «کابینهٔ فروغی ۶ شهریور» را ثبت می‌کند. به نوشتهٔ هدایت، این پیشامد بر رضا شاه سخت گران آمد و منصور، که پیشنهاد گفت‌وگو و رایزنی داده بود، سرزنش و عتاب دید. میلانی می‌نویسد که سفارت بریتانیا انتصاب فروغی را کوششی برای دلجویی از بریتانیا دانست، زیرا رضا شاه فروغی را به بریتانیا نزدیک می‌پنداشت. غنی یادآوری می‌کند که فروغی تا آن هنگام بازنشسته بود و تنها پس از ورود متفقین به کار بازگشت. به نوشتهٔ غنی، ایران در همان ۶ شهریور خواستار پایان جنگ شد.

فروغی در ۹ شهریور ۱۳۲۰ (۳۱ اوت ۱۹۴۱) در مجلس شورای ملی ماجرا را به اجمال بازگفت. هدایت می‌نویسد که فروغی نمایندگان را به شکیبایی فراخواند و به گفت‌وگوها امید داد. او از کسانی که شتاب‌زده از شهر می‌رفتند و آشفتگی افکار را بیشتر می‌کردند، و از مردمی که از سر آزمندی به جای یک من نان دو من می‌خریدند، گله کرد. هدایت در همین بخش رویدادی را ثبت می‌کند: هنگامی که فروغی شرح قرارداد با دو دولت را در مجلس می‌داد، محمدعلی روشن، یکی از تماشاگران، دیوانه‌وار سنگی بزرگ به سوی او پرتاب کرد که به او نخورد.

سفیران دو دولت در ۸ شهریور ۱۳۲۰ (۳۰ اوت ۱۹۴۱) هر یک یادداشتی به نخست‌وزیر و وزیر خارجهٔ ایران دادند. هدایت متن این یادداشت‌ها را در «خاطرات و خطرات» بند به بند خلاصه می‌کند. به نوشتهٔ او، دو دولت در بند نخست اعلام کردند که نقشه‌ای بر ضد استقلال و تمامیت ارضی ایران ندارند. هدایت در میانهٔ متن داوری خود را می‌افزاید: این «عبارتی است که در هر موقع گفته و نوشته می‌شود و ابداً اعتبار ندارد». دو دولت در دنبالهٔ همین بند می‌گفتند که ناگزیر به اقدام نظامی دست زدند، زیرا دولت ایران به پیشنهادهای دوستانهٔ آنان توجهی نکرد، و این اقدام نه بر ضد دولت ایران، بلکه بر ضد کارهای احتمالی آلمانی‌هاست. اگر دولت ایران آمادهٔ همکاری باشد، دلیلی برای ادامهٔ دشمنی نخواهد ماند.

به نوشتهٔ هدایت، دو دولت در بند دوم ضمانت‌هایی خواستند. دولت ایران باید فرمان می‌داد که ارتش ایران بی‌ایستادگی از خط خانقین تا بندر دیلم عقب بنشیند. در شمال، خراسان، مازندران، گیلان، آذربایجان و کردستان تا حدود قزوین باید از سپاه تهی می‌شد و در اشغال می‌ماند. شوروی اطمینان می‌داد که قصدی بر ضد ملت ایران ندارد و آماده است در پایان جنگ بر پایهٔ مرز قرارداد ۱۹۲۱ رفتار کند. دولت ایران باید آلمانی‌ها را در یک هفته بیرون می‌کرد و فهرست آنان را به دو سفارت می‌سپرد، از ورود آلمانی‌های تازه جلوگیری می‌کرد و گذر جنگ‌افزار را، چه از زمین و چه از هوا، آسان می‌ساخت.

هدایت در پانوشتی دربارهٔ مرزبندی منطقه‌های اشغالی داوری می‌کند. به نوشتهٔ او، مازندران را به سبب راه‌آهن، و آذربایجان و کردستان را به سبب نقشهٔ احتمالی ترکیه خواسته بودند، اما خواستن خراسان، گیلان و قزوین دلیلی جز اندیشهٔ تصرف از سوی شوروی نداشت. به داوری هدایت، عدل و انصاف حکم می‌کرد که دو دولت تنها خط راه‌آهن را بگیرند، و اگر از ترکیه بیم داشتند، می‌توانستند در مرز قفقاز و عراق نیرو نگاه دارند.

هدایت تعهدهای دو دولت را در بند سوم می‌آورد. دو دولت پذیرفتند که حق‌الامتیاز نفت و جز آن را مانند گذشته بپردازند، نیازهای اقتصادی کشور را فراهم کنند، پیشروی نیروهای خود را متوقف سازند و به محض آنکه وضع نظامی اجازه دهد، سپاه خود را از خاک ایران بیرون ببرند. دولت ایران نیز باید بی‌طرفی خود را ادامه می‌داد و در این نبرد، که به نوشتهٔ یادداشت آلمان بر دو دولت تحمیل کرده بود، کاری بر خلاف منافع بریتانیا و شوروی نمی‌کرد. به نوشتهٔ هدایت، شوروی وعده داد حق امتیاز شیلات را بپردازد، اما امتیاز نفت کویر خوریان را خواست. دولت ایران پاسخ داد که در پیمان پیشین چنین چیزی نیست و اگر گفت‌وگوهایی بوده، به گذشت زمان از اعتبار افتاده است، اما آماده است در هنگام مناسب دربارهٔ آن گفت‌وگو کند.

هدایت از گفت‌وگوهای پس از یادداشت نیز خبر می‌دهد. به نوشتهٔ او، دو دولت در گفت‌وگوهای بعدی پذیرفتند که دولت ایران در منطقه‌های اشغالی نیرویی برای پاسداری از نظم نگاه دارد، و بریتانیا پذیرفت که پس از جنگ خسارت‌های بر حق ایرانیان را بپردازد. روس‌ها گفتند که جنگ و بمباران تا هنگامی ادامه داشت که ارتش ایران ایستادگی می‌کرد. هدایت در برابر این سخن می‌نویسد که پاسداری از جایگاه دولتی مستقل ایستادگی را ایجاب می‌کرد، و اگر چنین درخواست‌هایی از سوئد هم می‌شد، کار به زدوخورد می‌کشید تا به آبروی دولت آسیبی نرسد. هدایت این را نیز از «تکالیف ناروا» می‌شمارد که دو دولت خواستند بیرون رفتن نمایندگان آلمان و برخی کارکنان آنان زیر نظر مأموران خودشان انجام گیرد، و همین درخواست را دربارهٔ نمایندگان ایتالیا، مجارستان و رومانی نیز کردند.

محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که نخست‌وزیر تازه در ۱۸ شهریور ۱۳۲۰ (۹ سپتامبر ۱۹۴۱) موافقت مجلس را برای پذیرفتن درخواست‌های متفقین به دست آورد. به فرمودهٔ شاهنشاه، متفقین در آن هنگام نیروهای خود را در فاصله‌ای دور از پایتخت مستقر کرده بودند.

میلانی می‌نویسد که روزولت پاسخ نامهٔ رضا شاه را دیر داد، زیرا نمی‌خواست امیدی بیهوده در او برانگیزد. به نوشتهٔ میلانی، این درنگ بسیاری از لیبرال‌های آمریکادوست ایران را، که امید داشتند با پشتیبانی آمریکا ایران را از نفوذ بریتانیا و روسیه برهانند، دلسرد کرد. روزولت در پاسخ خود نوشت که رویدادهای ایران را با دقت دنبال می‌کند، و با اشاره‌ای آشکار به ادعای همدلی رضا شاه با نازی‌ها، از او خواست وضع ایران را «در چشم‌انداز کامل رویدادهای جهانی» و با توجه به «جاه‌طلبی هیتلر برای فتح جهان» بنگرد.

میلانی پاسخ روزولت را جز در چند سطر پایانی آن بی‌مایه می‌داند، اما همین چند سطر را دارای اهمیتی تاریخی می‌شمارد، به‌ویژه در ماه‌های پس از پایان جنگ. روزولت به رضا شاه اطلاع داد که از دولت‌های بریتانیا و شوروی اطمینان گرفته است که «هیچ نظری بر استقلال و تمامیت ارضی ایران ندارند». میلانی در پیوند با همین پیام یادآوری می‌کند که بسیاری از رجال ایران در آن روزگار و تا دههٔ بعد، از رضا شاه تا محمد مصدق، آمریکا را هم‌پیمانی بالقوه در برابر روسیه و بریتانیا می‌دیدند. به داوری میلانی، آنان شبکهٔ گسترده و پیچیدهٔ پیوند آمریکا با هم‌پیمانی چون بریتانیا را نادیده می‌گرفتند.

ارفع می‌نویسد که رضا شاه، با آنکه ناگزیر اشغال کشور را پذیرفته بود، رشتهٔ کار را از دست نداد و همان اقتدار را به کار می‌برد، زیرا ارتش، یا آنچه از آن مانده بود، یکسره به او وفادار بود. در پایتخت حکومت نظامی برقرار بود. به نوشتهٔ ارفع، این وضع با خواست متفقین سازگار نبود، زیرا می‌خواستند کشور را یکسره در دست خود داشته باشند، و از این رو رادیوهای مسکو، لندن و دهلی تبلیغات تندی را بر ضد رضا شاه آغاز کردند. میلانی می‌نویسد که بخش فارسی بی‌بی‌سی از شب پس از حمله برنامه‌هایی هرروزه بر ضد رضا شاه پخش کرد و مردم چنان شیفتهٔ این برنامه‌ها شدند که خیابان‌های تهران به هنگام پخش خالی می‌شد. به نوشتهٔ میلانی، رادیوی آلمان نیز، که تا آن هنگام رضا شاه را برای ایستادگی در برابر بریتانیا و شوروی می‌ستود، با آغاز بیرون کردن آلمانی‌ها از ایران به او تاخت.

ارفع می‌نویسد که بر پایهٔ شرط‌های آتش‌بس، دولت ایران باید همهٔ آلمانی‌ها را بیرون می‌کرد. آنان را در باغ‌های گستردهٔ اقامتگاه تابستانی سفارت آلمان در شمیران گرد آوردند، اما چند تن از آنان ناپدید شدند و دولت ایران نتوانست آنان را بیابد. به نوشتهٔ ارفع، متفقین همین را بهانه کردند و به نیروهای خود فرمان دادند که بر تهران پیش بروند: روس‌ها از شرق و بریتانیایی‌ها از غرب. محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» می‌فرماید که متفقین چند روز پس از تصویب مجلس، به این بهانه که دولت ایران در انجام وعده‌هایش درنگ می‌کند، اعلام کردند که نیروهایشان در بعدازظهر ۲۶ شهریور ۱۳۲۰ (۱۷ سپتامبر ۱۹۴۱) به حومهٔ تهران درمی‌آیند. شاهنشاه در «پاسخ به تاریخ» می‌فرماید که رضا شاه چون شنید سپاه بریتانیا به تهران نزدیک می‌شود، به او فرمود: «گمان می‌کنی می‌توانم از سروانی کوچک از انگلیس دستور بگیرم؟»

رضا شاه پهلوی در بامداد ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ (۱۶ سپتامبر ۱۹۴۱) از سلطنت کناره گرفت و به سوی اصفهان رفت. محمدرضا شاه پهلوی روز بعد در مجلس سوگند یاد کرد. ارفع می‌نویسد که شاهنشاه در بعدازظهر روز سوگند او را به افسری رابط با بریتانیا گماشت، و ارفع همراه ژنرال فریزر، وابستهٔ نظامی بریتانیا، به کهریزک در جنوب تهران رفت تا به پیشواز ستون بریتانیا برود. به نوشتهٔ ارفع، دو طرف قرار گذاشتند که نیروهای بریتانیا شب را در ری و نیروهای شوروی در مهرآباد بگذرانند و روز بعد در ساختمان‌هایی که ستاد ارتش در اختیارشان گذاشته بود جای بگیرند. ارفع می‌افزاید که مردان آلمانی را اسیر جنگی اعلام کردند، نود تن از آنان را به مقامات شوروی سپردند و بریتانیا دیگران را در استرالیا و جاهای دیگر بازداشت کرد. مقالهٔ «آذربایجان» در ایرانیکا نیز می‌نویسد که بریتانیا در هنگام اشغال زرادخانهٔ ارتش ایران را در تهران گرفت و پس از ثبت شمارهٔ سریال جنگ‌افزارها، آن‌ها را به درخواست شوروی به آن کشور سپرد.

محمدرضا شاه پهلوی در «مأموریت برای وطنم» داوری خود را دربارهٔ رفتار متفقین بی‌پرده بیان می‌فرماید. به فرمودهٔ شاهنشاه، متفقین با این حمله به هدف خود رسیدند، رضا شاه را از میان برداشتند و راه رساندن جنگ‌افزار به روسیه را گشودند، اما کارشان «بسیار تأسف‌انگیز» بود و به دست خود بذر اختلاف و دشواری‌های آینده را کاشتند. شاهنشاه می‌فرماید که حتی اگر همهٔ گفته‌های چرچیل را درست بینگاریم، راهی که متفقین برگزیدند نادرست بود. او یادداشت‌های اعتراض متفقین را پس از بیست سال دوباره خوانده و آن‌ها را «بسیار کودکانه و مربوط به امور جزئی» یافته است، زیرا تکیه‌کلامشان تنها حضور اتباع آلمان بود و از هدف‌های بزرگ‌ترشان، یعنی گشودن راه و فرستادن جنگ‌افزار به روسیه و بستن راه آلمان به نفت خاورمیانه و هند، اشاره‌ای نمی‌کردند.

شاهنشاه می‌فرماید که پدرش مردی هوشیار و آشنا به فنون نظامی بود و اگر بریتانیا و روسیه هدف واقعی خود را بی‌پرده به او می‌گفتند، به کنه مطلب پی می‌برد. به فرمودهٔ او، متفقین نه تنها باید با رضا شاه صادقانه رفتار می‌کردند، بلکه باید پیشنهاد اتحادی سیاسی و محترمانه به او می‌دادند. شاهنشاه این ایراد را پیش‌بینی می‌فرماید که اندیشه‌های سیاسی رضا شاه مانع چنین اتحادی بود، و پاسخ می‌دهد که پدرش مردی منطقی و منصف بود و پیشرفت کشور و رفاه مردم را بر هر چیز برتری می‌داد. به باور او، رضا شاه یا پیشنهاد متفقین را می‌پذیرفت یا با سپردن تاج و تخت به فرزندش اجازه می‌داد که این کار به دست او انجام گیرد.

شاهنشاه نمونه‌ای نیز از رفتار خود آلمان می‌آورد. به فرمودهٔ او، هیتلر با سوئد و سوئیس قراردادهایی برای گذر جنگ‌افزار از خاک آن کشورها داشت و بی‌طرفی آنان را محترم شمرد، و حتی حق فرستادن نگهبانان و کارشناسان حمل‌ونقل خود را به آن کشورها نخواست. شاهنشاه می‌پرسد: «آیا متفقین قادر نبودند که بدین ترتیب بی‌طرفی ما را محترم شمارند؟» به فرمودهٔ او، اگر خود در آن هنگام به سلطنت رسیده بود، چنین پیشنهادی را می‌پذیرفت، و گمان می‌کند رضا شاه نیز آن را بر اشغال کشور برتری می‌داد. شاهنشاه می‌افزاید که چون چند ماه پس از حمله اتحادی میان ایران و متفقین برقرار شد، بهتر بود این اتحاد پیش از حمله صورت می‌گرفت تا خونی نریزد و کینه‌ای میان مردم ایران و روس‌ها و انگلیس‌ها پدید نیاید.

هدایت رویداد را در چارچوب رقابت دیرین روسیه و بریتانیا می‌بیند. به داوری او، دو دولت «راه می‌خواستند» و هدف اصلی‌شان تصرف راه‌آهن بود. هدایت بی‌طرفی ایران را در برابر این خواست بی‌اثر می‌داند و می‌نویسد: «بی‌طرفی به خرج نرفت، عهدشکنی اصل اصول بین‌الملل است.» او در عین حال بر این باور است که می‌بایست راه را به دو دولت داد و کار را به رسوایی بیرون راندن سفیران آلمان و ایتالیا نکشاند. هدایت از گفت‌وگویی با فروغی پس از تنظیم قرارداد با دو دولت یاد می‌کند. فروغی نظر او را دربارهٔ قرارداد پرسید و هدایت پاسخ داد که با این پیشامد، جز آنچه فروغی کرده بود، کار دیگری از دست او برنمی‌آمد. هدایت می‌افزاید که بریتانیا بود که در این قرارداد قاعدهٔ ترک ایران پس از جنگ را نهاد و آمریکا آن را تأیید کرد.

ارفع، افسری که سراسر این روزها را در ستاد گذراند، فروپاشی ارتش را بیشتر پیامد نبود فرمان و تصمیم‌های سیاسی می‌داند تا ناتوانی افسران. به نوشتهٔ او، افسران اگر فرمان می‌یافتند آمادهٔ نبرد بودند. ارفع رفتار رضا شاه را نیز سنجیده می‌شمارد: به داوری او، رضا شاه می‌خواست نشان دهد که ایران به زور اشغال شده است. ارفع نقش متفقین را در دامن زدن به تبلیغات بر ضد رضا شاه برجسته می‌کند و پیشروی به سوی تهران را نشانهٔ عزم آنان برای کنار گذاشتن او می‌داند.

میلانی هم بر رفتار متفقین و هم بر رفتار رضا شاه انگشت می‌گذارد. او سخن از «ستون پنجم» آلمان را برای متفقین هم نگرانی نظامی و هم ابزار تبلیغاتی می‌داند. در عین حال می‌نویسد که رضا شاه و ولیعهد هر دو در دریافتن جدی بودن دو دولت دربارهٔ خطر نازی‌ها ناکام ماندند و این ناکامی بهانه‌ای را که دو دولت برای حملهٔ از پیش طرح‌ریزی‌شدهٔ خود نیاز داشتند فراهم کرد. میلانی از اثر این رویداد بر ولیعهد نیز یاد می‌کند: به نوشتهٔ او، شتاب شرم‌آور فروپاشی ارتشی که رضا شاه این همه وقت و بودجهٔ کشور را صرف آن کرده بود، نشانی ماندگار در ذهن ولیعهد گذاشت، و او بعدها بارها پیمان بست که ارتش ایران دیگر هرگز چنین بی‌دفاع نماند.

هر جا که باشید و در هر وضعی، وظیفهٔ خود را در برابر ارتش و کشور فراموش نکنید.

متن اصلیAnywhere you may be, in any circumstances, do not forget your duty towards the Army and the country.

بی‌گمان باید در دوران جنگ کنترل نظامی کامل ایران را به دست آوریم.

متن اصلیUndoubtedly, we must acquire complete military control of Persia during the war.

سر ریدر بولارد حتی در ژوئیهٔ ۱۹۴۱ گفته بود که به نظر او "شمار آلمانی‌ها در ایران با خانواده‌هایشان از دو هزار تن بیشتر نیست."

متن اصلیAs late as July 1941, Sir Reader Bullard had indicated that, in his view, the "number of Germans in Iran is not more than 2000 including dependents."

اگر تنها ایراد [کشورهای شما] به آلمانی‌هاست ... آماده‌ام جز چند استثنا، همهٔ آلمانی‌ها را در یک هفته بیرون بفرستم.

متن اصلیIf [your countries'] only objection was about the Germans . . . I am ready to send away all Germans within one week, with few exceptions.

نیروهای روس و انگلیس ناگهان و بی‌هشدار پیشین [از مرز] گذشته‌اند [...] از جناب‌عالی درخواست می‌کنم گام‌هایی کارساز، فوری و انسان‌دوستانه برای پایان دادن به این تجاوزها بردارید.

متن اصلیRussian and British forces have crossed brusquely and without prior notice [...] I beg Your Excellency to take efficacious and urgent humanitarian steps to put an end to these acts of aggression.

روزولت به رضا شاه اطلاع داد که از دولت‌های بریتانیا و شوروی اطمینان گرفته است که "هیچ نظری بر استقلال و تمامیت ارضی ایران ندارند."

متن اصلیRoosevelt informed Reza Shah that he had received assurances from the British and Soviet governments that "they have no designs on the independence and territorial integrity of Iran."

نیروهای ما از خاک کشور دفاع می‌کنند. نبرد آغاز شده و در همهٔ جبهه‌ها ادامه دارد.

متن اصلیOur forces are defending the national territory, fighting has started and is continuing on all fronts.

دریافتم که هیچ دستور عملیاتی به یگان‌های ارتش نرسیده است، اجازهٔ ویران کردن راه‌آهن، جاده‌ها یا پل‌ها داده نشده و فرمانی برای عملیات پس‌دار در کار نیست. آشکار بود که شاهنشاه از آغاز [قصد دفاع جدی] نداشت و تنها می‌خواست نشان دهد که [ایران] به زور اشغال شده است.

متن اصلیI learned that no operational instruction had been given to the army units, no destruction of railways, roads or bridges authorised, and no rear-guard actions ordered. It was clear that from the beginning the Shah did not [intend serious] defence, and wanted only to show [that Iran had been] invaded by force.

ارتش ایران در برابر برتری چشمگیر [حریف] در چهل‌وهشت ساعت از هم پاشید و ایران در ۲۸ اوت خواستار پایان جنگ شد.

متن اصلیIn the face of overwhelming superiority the Iranian army collapsed within 48 hours and on 28 August Iran sued for an end to hostilities.

آرتش ایران کاملا غافلگیر شده بود و سربازان ما در سربازخانه‌ها مورد بمباران قرار گرفتند و نیروی دریائی ما را که چندان بزرگ نبود بدون اطلاع قبلی غرق و تلفات زیادی بر ما وارد ساختند. جای تعجب نیست که پدرم و سایر ایرانیان بگویند که متفقین بکشور ما نیرنگ زده و خیانت کردند.

امروز همه با من هم‌عقیده‌اند که اگر متفقین راه‌های ایران را برای رساندن مهمات ضرور نداشتند باحتمال قوی کشور مرا در جنگ دوم جهانی اشغال نمی‌کردند.

ما مجبوریم مقدار زیادی مهمات جنگی بکشور روسیه [برسانیم] ... ما حاضریم در ازای استفاده از بنادر و راه‌آهن سرتاسری ایران و جاده‌های این کشور مبلغ منصفانه‌ای پرداخت کنیم و هیچگونه تجاوز و تخطی به بیطرفی و استقلال کشور ایران نخواهیم کرد.

این واقعیت نبود، بلکه افسانه بود. پدرم از همان آغاز به هیتلر بدگمان بود، دست‌کم از آن رو که خود فرمانروایی مقتدر بود و به فرمانروای دیگری که چنین شیوه‌های بی‌رحمانه‌ای در حکومت به کار می‌برد سخت بدگمان بود.

متن اصلیThis was not fact but myth. My father mistrusted Hitler from the very beginning, if for no other reason than as an authoritarian ruler he was deeply suspicious of another who used such brutal methods of rule.

در سپیده‌دم ۲۵ اوت، ناو جنگی شورهام از نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا یکی از ناوهای ما را در نزدیکی آبادان غرق کرد. نیروی هوایی شوروی تبریز، قزوین، بندر پهلوی، رشت و رضاییه را بمباران کرد.

متن اصلیAt dawn on August 25, a Royal Navy warship, the H.M.S. Shoreham, sank one of our frigates off Abadan; the Soviet Air Force bombarded Tabriz, Ghazvin, Bandar-Pahlavi, Rasht, and Rezajeh.

او می‌دانست که این کار به بازگشت جنگ‌های ایلی می‌انجامد، زیرا چون او و ارتش از میان می‌رفتند، چه کسی کشور را یکپارچه نگاه می‌داشت؟ بیش از همه، می‌دانست که بریتانیا تا چه اندازه از او می‌ترسد و از او بیزار است. [...] بدگمانی او به نیت بریتانیا به جنگ جهانی نخست و تقسیم کشور در ۱۹۰۷ بازمی‌گشت، که اکنون احساس می‌کرد تکرار می‌شود.

متن اصلیHe knew that meant a resurgence of tribal warfare, for who would keep the country together once he and the army were gone? Above all, he knew how much the British feared and hated him. [...] His distrust of British intentions went back to World War I and to the 1907 partition of the country, which he now felt was being repeated.

نه هر که دارد شمشیر حرب باید کرد / نه هر که دارد تریاق زهر باید خورد. راه می‌خواستند می‌بایست داد شاید بافتضاح اخراج سفرای آلمان و ایطالیا نمی‌کشید.

دولت انگلیس و شوروی هیچ نقشه برعلیه استقلال ایران و تمامیت اراضی آن ندارند (عبارتی است که در هر موقع گفته و نوشته میشود و ابداً اعتبار ندارد).

با آنکه بر پایهٔ شرط‌های آتش‌بس قرار بود کسی به ارتش ایران دست نزند، آن را خلع سلاح نکند و افرادش را اسیر نگیرد، نیروهای شوروی در گرگان همهٔ افسران را بازداشت کردند و به عشق‌آباد بردند و سه ماه در آنجا نگاه داشتند.

متن اصلیAlthough according to the stipulations of the Armistice the Iranian Army was not to be interfered with, disarmed, nor taken prisoner, the Soviet forces in Gorgan arrested all the officers and took them to Askhabad where they were kept for three months.

اهمیت این راه رساندن کالا را از این واقعیت می‌توان دریافت که در سال‌های ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۵، هفت میلیون و نهصد هزار تن کالا، از جمله صد و هشتاد هزار کامیون و چهار هزار و هشتصد و هفتاد و چهار هواپیما، از راه ایران به شوروی رسید.

متن اصلیThe significance of the supply route is suggested by the fact that 7,900,000 long tons of imports crossed Iran into the Soviet Union in the years 1941-45, including 180,000 trucks and 4,874 airplanes.

نخست‌وزیران، وزیران، استانداران و نمایندگان مجلس را دو سفارت دست‌چین می‌کردند.

متن اصلیPrime ministers, ministers, governors and members of parliament were hand-picked by the two legations.

غنی حمله را «تجاوزی بی‌انگیزش» از سوی دو قدرت می‌خواند و بهانهٔ رسمی آن را شمار اتباع آلمان در ایران می‌داند. یارشاطر در ایرانیکا روایتی کوتاه‌تر دارد: به نوشتهٔ او، متفقین حق گذر از ایران را برای رساندن خوراک و جنگ‌افزار به شوروی و بیرون کردن آلمانی‌ها را خواستند، و رضا شاه، که به جایگاه خود می‌بالید و بر بی‌طرفی کشور پای می‌فشرد، نپذیرفت. مقالهٔ «آذربایجان» در ایرانیکا انگیزهٔ اشغال را ساختن راه رساندن کالا و پاسداری از منافع متفقین در برابر خطر آلمانی‌ها می‌داند.