عصر ناصری
۱۲۵۳
شاهنشاهی
۲۴۳۳
میلادی
۱۸۷۵
این ورقه بخشی از انشقاق بهایی و ازلی و تبعید سران بابیه است. رسالهٔ مدنیه همان شاخهٔ بهایی است که از جهاد بابی برید و اصلاح ملک را به زبان قانون نوشت.
خلاصه
تألیف «رساله مدنیه» توسط عباس افندی (عبدالبهاء) در عکا، سه دهه پیش از مشروطیت ایران. تبیین ضرورت حکومت قانون، سلامت نظام نمایندگی پارلمانی و اثبات عدم مغایرت اقتباس تمدن و علوم غربی با تعالیم دینی.
زمینه
عباس افندی، پسر بزرگ بهاء، در عکا با سیاست غرب انس گرفت. چون رهبر دینی تبعیدی ماند، در فهرست متعارف منورالفکران ایران کمتر آمد. رساله مدنیه سه دهه پیش از فرمان مشروطه نوشته شد.
چه رخ داد
۱. سه دلیل جواز اقتباس
رساله میگوید ساختار پارلمانی غرب با جامعه مسلمان ناسازگار نیست و مخاطب را از این وهم درمیآورد که فرنگی شدن یعنی ترک دیانت. سه مثال میآورد: احکام اسلام در ماههای حرام و پرهیز از گوشت خوک و گاهشماری قمری با عادات جاهلی همانند است؛ در روایت آموختن خلق نیک از وحوش آمده، پس آموختن فن از ملت بیگانه سزاوارتر است؛ فقهای کامل طب و ریاضی را از ارسطو گرفتند.
«شریعت مقدسه سمائیه در بعضی احکام مطابق عادات مألوفه اهل جاهلیه نازل شده... آیا از قدرت حق بعید و ممتنع بود که شریعت مبارکه را من دون مشابهت عادتی از عادات امم جاهلیه نازل فرماید... پس چون تعلم اخلاق حسنه از حیوان صامت جائز، به وجه اولی از ملل اجنبیه... اکتساب و اقتباس فنون جسمانیه جائز.»
۲. سلامت نظام انتخابی
عبدالبهاء میگوید وکیل منتخب برای آبرو ناچار است مصلحت عام را نگه دارد. بحث هنوز در مرحله فتح باب است: آیا نظام انتخابی ذاتاً از سلطنت مطلق بهتر است. کتاب کمتر به تفکیک ارکان دموکراسی میپردازد و بیشتر با خواننده فرضی که دموکراسی را به درد ایران نمیداند جدل میکند.
۳. تمثیل بخار و رد بومیسازی از صفر
حزبی میگفت ایران خود باید اساس ترقی را بسازد نه از ملل دیگر بردارد. پاسخ رساله این است که قرون بر تجربه غرب گذشته و چشمپوشی اتلاف عمر است:
«مثلاً ملاحظه نمایید که در ممالک سایره مدتی مدیده کوشیدند تا آنکه قوه بخار را کشف و معلوم... حال اگر چشم از آن پوشیده شود تا آنکه در خود مملکت به نحو دیگر اسباب فراهم آید که ترقی مأمول حاصل گردد، اولاً آنکه اعصار کثیره بگذرد و مطلوب میسر نشود.»
بهاء جهاد را برداشته بود. پسر نیز خواننده را به انقلاب مسلحانه نمیخواند. سهم بهایی در مشروطه نظری بود نه خیابانی.
پیامد
رساله مدنیه از کهنترین متنهای فارسی در جواز اقتباس نهاد قانون و پارلمان است. همزمانیاش با یک کلمه و اختر نشان میدهد قانونخواهی از چند مسیر به ایران رسید.
داوری منابع
عبدالبهاء در رساله مدنیه با تمثیل کشف نیروی بخار استدلال کرد که بازآفرینی مجدد دانش آزموده غرب اتلاف وقت تاریخی است.
دوره
پادشاه
کسان
- میرزا یوسفخان مستشارالدولهنظریهپرداز قانونخواهی؛ مؤلف رسالهٔ یک کلمه
همافق بودن در انطباق فلسفه سیاسی قانونخواهی با مبانی دینی.