جنبش مشروطه
۱۵ تیر ۱۲۸۶ تا ۱۰ شهریور ۱۲۸۶
شاهنشاهی
۱۵ تیر ۲۴۶۶ تا ۱۰ شهریور ۲۴۶۶
میلادی
۶ ژوئیه ۱۹۰۷ تا ۱ سپتامبر ۱۹۰۷
خلاصه
تهاجم بیش از پنج هزار تن از قوای ایلیاتی و نظامی عثمانی به خاک آذربایجان و تصرف مناطق مرگور و ترگور و پیشروی تا دروازههای ارومیه. این بحران با غارت روستاهای منطقه، التهاب گسترده در مجلس، اعزام عبدالحسین میرزا فرمانفرما و وساطت مشترک دیپلماتهای روس و انگلیس مهار گردید.
زمینه
مرزهای غربی ایران در آذربایجان به دلیل آشفتگی مالیه تهران و اشتغال شاه و مجلس به منازعات داخلی دستخوش ناامنی شد. امپراتوری عثمانی با استفاده از ضعف مفرط قشون قاجار، پنج هزار تفنگچی ایلیاتی و نظامی را در قالب جنگی نیابتی روانه خاک ایران ساخت.
چه رخ داد
۱. شبیخون عثمانی و تصرف درههای ارومیه
در تیرماه ۱۲۸۶، قوای عثمانی با شبیخون به اردوی مرزبانی ایران در روستای تولی، مناطق ترگور، مرگور و سیلوانه را اشغال کردند و تا روستای بند در حومه ارومیه پیش راندند. آبادیهای شیعه، ارمنی و آسوری غارت شدند و دامنه ناامنی تا حاشیه دریاچه ارومیه گسترش یافت.
۲. طوفان اعتراض در مجلس و نطق تلخ مخبرالسلطنه
در جلسه ۱۴ مرداد ۱۲۸۶ مجلس، نمایندگان به شدت برآشفتند. مهدیقلیخان مخبرالسلطنه (وزیر علوم) پرده از فقر مطلق خزانه و بنبست تسلیحاتی ارتش برداشت:
«شما چند نفر وزیر مسئول دارید اما معنی مسئولیت را نمیدانیم چیست. برای تجهیز قشون پول و باروت لازم است. به رئیس قشون آذربایجان گفته شد افواج حاضر شوند، گفت پول میخواهند. در این حالت انقلاب و هیجان مملکت، اتصالاً چماق استعفا را بر سر ما میکوبید. اقدام فوری ابزار میخواهد؛ کو راهآهن ما؟ کو پول؟ کو فشنگ؟»
۳. انتصاب فرمانفرما و مهار بحران با فشار دیپلماتیک
اتابک اعظم شاهزاده عبدالحسین میرزا فرمانفرما را به حکومت آذربایجان و فرماندهی قشون غرب گمارد. همزمان سفرای روس و انگلیس در استانبول بر پایه هماهنگیهای قرارداد ۱۹۰۷، باب عالی را برای توقف پیشروی زیر فشار دیپلماتیک گذاشتند و کمیسیون مرزی تشکیل گردید.
پیامد
پیشروی عثمانی مهار شد، اما این رویداد ضرورت مبرم نوسازی ارتش و اصلاحات مالیاتی را در برابر مجلس قرار داد.
سالشمار
۱۵ تیر ۱۲۸۶
شاهنشاهی ۱۵ تیر ۲۴۶۶
میلادی ۶ ژوئیه ۱۹۰۷
تهاجم نظامی عثمانی به ارومیه
اشغال مناطق مرزی ترگور و مرگور توسط قوای عثمانی.
۱۴ مرداد ۱۲۸۶
شاهنشاهی ۱۴ مرداد ۲۴۶۶
میلادی ۵ اوت ۱۹۰۷
مذاکرات پرشور مجلس در باب ارومیه
نطق مخبرالسلطنه درباره بیپولی ارتش و اعزام فرمانفرما به غرب.
داوری منابع
دولت عثمانی با استفاده از ضعف مفرط بنیه مالی تهران، نوعی جنگ نیابتی ایلیاتی را برای دستاندازی به جلگه ارومیه پیش برد.
عثمانیان با لشکرکشی به مرزهای آذربایجان، آبادیهای شیعه و مسیحی را غارت کردند و مجلس در غیاب پول و سپاه منظم دستخوش اندوه شد.
دوره
پادشاه
کسان
- میرزا علیاصغرخان امینالسلطانصدراعظم سهپادشاه قاجار؛ کشتهٔ بهارستان
تلاش برای مهار بحران از طریق مذاکره سیاسی با سفرای عظام و انتصاب فرمانفرما به ایالت آذربایجان.
- عبدالحسین میرزا فرمانفرمافرمانده نظامی و دولتمرد ارشد قاجار در ادوار مشروطه
پذیرش فرماندهی قشون غرب و حرکت با سواران قزوینی و خمسه برای حراست از سرحدات ارومیه.
- میرزا یوسفخان مستشارالدولهنظریهپرداز قانونخواهی؛ مؤلف رسالهٔ یک کلمه
هشدار به وکلا و دولت پیرامون لزوم حراست از تمامیت ارضی و تجهیز نیروهای ملی آذربایجان.