ترور حسنعلی منصور

حسنعلی منصور، نخست‌وزیر ایران، در بامداد ۱ بهمن ۱۳۴۳ هنگام ورود به مجلس شورای ملی هدف گلوله قرار گرفت. او برای ارائهٔ قراردادهای تازهٔ نفت به مجلس می‌رفت. ضارب، محمد بخارایی، جوانی بیست‌ساله بود که قرآن و عکس سید روح‌الله خمینی را همراه داشت. منصور پنج روز بعد، در ۶ بهمن ۱۳۴۳، درگذشت. محمدرضا شاه پهلوی امیرعباس هویدا، وزیر دارایی کابینهٔ منصور، را به نخست‌وزیری برگزید. محمدرضا شاه پهلوی در کتاب «پاسخ به تاریخ» این ترور را کار «متعصبان مسلمان» می‌داند. اسناد آمریکایی و تاریخ‌نگاران در نسبت ضاربان با خمینی هم‌رأی نیستند.

عباس میلانی، تاریخ‌نگار، در کتاب «شاه» می‌نویسد که منصور و هویدا در اواخر دههٔ ۱۳۳۰ گروهی به نام «کانون مترقی» بنیاد نهادند. به نوشتهٔ میلانی، منصور با پشتیبانی محمدرضا شاه پهلوی به عضویت شورای عالی اقتصاد درآمد و وزارت یافت. میلانی می‌نویسد که شاهنشاه پس از قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ قصد خود را برای برکناری امیراسدالله علم و گماشتن منصور به نخست‌وزیری با یکی از مقام‌های سفارت آمریکا در میان گذاشت. به نوشتهٔ میلانی، شاهنشاه در همان گفت‌وگو از نیاز به «خانه‌تکانی» در میان اطرافیان خود، از جمله برکناری جعفر شریف‌امامی و عبدالله انتظام، سخن گفت و از قصد خود برای پدید آوردن حزبی فراگیر خبر داد که در آینده نیروی اصلی سیاسی کشور باشد. میلانی می‌افزاید که شاهنشاه چندی بعد پشتیبانی خود را از کانون مترقی آشکار کرد. اندرو اسکات کوپر، تاریخ‌نگار، در کتاب «سقوط بهشت» منصور را «درخشان‌ترین» چهرهٔ اصلاح‌گران جوان لیبرال و جانشین برگزیدهٔ شاهنشاه برای علم می‌خواند. به نوشتهٔ کوپر، شاهنشاه در این دوره تکنوکرات‌ها و بازرگانانی را برگماشت که با دیدگاه‌های نوگرایانهٔ او هم‌سو بودند.

میلانی پیشینهٔ خانوادگی منصور را نیز بازگو می‌کند. به نوشتهٔ او، پدر منصور، علی منصور، خود پیش‌تر نخست‌وزیر بود و در میان مردم به انگلیس‌دوستی و نادرستی بدنام بود. میلانی می‌نویسد که حسنعلی منصور پس از دانش‌آموختگی از دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران به وزارت امور خارجه رفت و در نخستین مأموریت خود در اروپا، در ماه‌های پس از جنگ جهانی دوم، با امیرعباس هویدا آشنا شد و این دو دوستان همیشگی شدند. به نوشتهٔ میلانی، منصور به داشتن «دوستان آمریکایی» می‌بالید و رئیس پایگاه سازمان سیا در تهران مستأجر و هوادار پرشور او بود. میلانی برآمدن شتابان منصور را، که پشتیبانی آشکار شاهنشاه آن را پیش می‌برد، اشاره‌ای سنجیده به دولت‌های آیزنهاور و کندی دربارهٔ عزم شاهنشاه به اصلاحات می‌داند. او می‌افزاید که کانون مترقی یکی از «دوره»‌های اواخر دههٔ ۱۳۳۰ بود که با رضایت شاهنشاه سرانجام به حزب ایران نوین بدل شد.

عبدالرضا انصاری، که بعدها استاندار خوزستان و وزیر کشور شد، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران روایتی از درون این حلقه به دست می‌دهد. انصاری می‌گوید که در دولت منوچهر اقبال، روزی که خود او وزیر کار شد، منصور، که تا آن روز وزیر کار و دبیرکل شورای عالی اقتصاد بود، وزارت بازرگانی را به دست گرفت. انصاری رویدادی از همان روز را مهم می‌شمارد. به روایت او، هنگامی که منوچهر اقبال، نخست‌وزیر، منصور را به‌عنوان وزیر بازرگانی به شاهنشاه معرفی می‌کرد، دکتر اعتبار، وزیر بازرگانی وقت، پشت تریبون مجلس به پرسش‌های نمایندگان پاسخ می‌داد. انصاری می‌گوید که یکی از نمایندگان یادداشتی برای اعتبار فرستاد و او را از معرفی وزیر تازه آگاه کرد، و اعتبار سخنش را برید و از مجلس بیرون رفت. انصاری این کار را سنتی نادرست می‌داند، چون به روایت او، بر پایهٔ قانون اساسی وزیر یا خود استعفا می‌داد یا دولت استعفا می‌کرد، و می‌افزاید که دوستان اقبال نیز او را برای آن سرزنش کردند. به گفتهٔ انصاری، جمشید آموزگار روزی به او خبر داد که منصور گفته است نمایش‌هایی که به نام حزب ملیون و حزب مردم برپاست دردی از کشور و از نسل آنان دوا نمی‌کند و باید فکر دیگری کرد. انصاری می‌گوید که منصور پیشنهاد کرد آموزگار یکی از دوستانش را برگزیند و خود او نیز دوستش امیرعباس هویدا را، که در شرکت نفت کار می‌کرد، بیاورد تا چهار نفری هر هفته گرد هم آیند.

انصاری می‌گوید که این نشست‌های هفتگی نزدیک به یک سال ادامه یافت و در آن‌ها طرح‌هایی چون بنیادگذاری بانک توسعهٔ صنعتی و معدنی ایران را بررسی کردند. به گفتهٔ او، منصور کم‌کم در برخی نشست‌ها حاضر نشد، و انصاری دریافت که منصور می‌خواست این گروه را در دست بگیرد و آن را پایهٔ حرکتی سیاسی کند. انصاری می‌افزاید که چون دیگر اعضا رهبری منصور را نپذیرفتند، منصور آرام کنار کشید و نزدیک به یک سال بعد خبر رسید که کانون مترقی را بنیاد نهاده است. به گفتهٔ او، منصور از او و از آموزگار نیز دعوت کرد، اما هیچ‌یک نپذیرفتند، و منصور گروهی از همکارانش در شورای عالی اقتصاد و کسانی با عنوان دکتری یا مهندسی را گرد آورد تا ظاهری آبرومند به کانون بدهد. نیره ابتهاج سمیعی، که بعدها نمایندهٔ رشت شد، نیز در گفت‌وگو با همین برنامه می‌گوید که منصور گروهی از جوانان و روشنفکران، و در میان آنان چند زن، را به کانون مترقی فراخواند.

یادداشتی از وزارت خارجهٔ آمریکا در ۱۱ اسفند ۱۳۴۲ (۲ مارس ۱۹۶۴) تشکیل حزب ایران نوین را مهم‌ترین رویداد سیاسی داخلی ایران می‌خواند. به نوشتهٔ همین سند، حزب بر پایهٔ هواداران روشنفکر و دیوانی برنامهٔ اصلاحات شاهنشاه در مجلس تازه شکل گرفت. یک برآورد اطلاعاتی ملی آمریکا در ۳۰ اردیبهشت ۱۳۴۳ (۲۰ مه ۱۹۶۴) می‌نویسد که روی کار آمدن دولت منصور اعتماد بازرگانان را تا اندازه‌ای بازگردانده است. میلانی می‌نویسد که لایحهٔ مصونیت مستشاران نظامی آمریکایی پس از آن تصویب شد که منصور آگاهانه دربارهٔ محتوای واقعی آن به مجلس دروغ گفت. به نوشتهٔ او، سرسخت‌ترین مخالفت با لایحه از سوی خمینی بود که سرانجام تبعید شد. میلانی می‌افزاید که منصور به‌زودی «بهای» نقش خود در این ماجرا را با جانش پرداخت.

کوپر از علی کنی، از اعضای سرشناس دستگاه سیاسی ایران و وزیر کابینهٔ امیراسدالله علم، نقل می‌کند که علم پس از سرکوب قیام خرداد ۱۳۴۲ می‌خواست خمینی زیر نظر در ایران بماند، اما منصور، جانشین علم، از شاهنشاه خواست او را به ترکیه بفرستد. به روایت کوپر، کنی لایحهٔ مصونیت مستشاران آمریکایی را برای حکومت چیزی جز «فاجعه» نمی‌دانست.

انصاری، که در دولت منصور استاندار خوزستان بود، از این دوره نیز خاطراتی دارد. به گفتهٔ او، منصور، که هم نخست‌وزیر و هم دبیرکل حزب ایران نوین بود، با هیئت دولت به خوزستان آمد تا شاخهٔ حزب را در اهواز و آبادان بنیاد گذارد. انصاری می‌گوید که منصور دربارهٔ نامزدهای شورای حزب در استان پنهانی با او رایزنی کرد و پیشنهاد او را برای جایگزینی یکی از نامزدها پذیرفت. به گفتهٔ انصاری، دکتر کلالی، مسئول تشکیلات حزب و هم‌کلاسی پیشین او، از این‌که استاندار شورای حزب را تعیین کند رنجید و در مراسم آبادان حاضر نشد. انصاری می‌گوید که منصور به او اطمینان داد که خود کار را سامان می‌دهد و پس از گفت‌وگو با کلالی، او را به همکاری بازگرداند، اما این برخورد بعدها بر روابط آنان اثر گذاشت. انصاری همچنین روایت می‌کند که وقتی خواست نخستین بار زنی، حشمت یوسفی، را به معاونت استانداری خوزستان بگمارد، منصور به او گفت که این کار پیشینه ندارد و اگر می‌خواهد آن را انجام دهد، باید مسئولیتش را بپذیرد و خود به عرض شاهنشاه برساند. به گفتهٔ انصاری، او همین کار را کرد و برنامه‌های اجتماعی استان، از جمله آزادی بدهکاران تهی‌دست از زندان با پولی که از نیکوکاران گرد می‌آوردند، با همکاری زنان داوطلب به رهبری یوسفی پیش رفت.

به نوشتهٔ میلانی، همگان گمان می‌کردند نخست‌وزیری هویدا موقت باشد و پس از گذشتن بحران سیاستمداری کارآزموده‌تر جای او را بگیرد. اما هویدا، به نوشتهٔ میلانی، سیزده سال نخست‌وزیر ماند. گزارش ادارهٔ اطلاعات و پژوهش آمریکا هشدار داد که نخست‌وزیری کسی که شایعه‌ها او را بهایی می‌خواندند، ممکن است دشمنی مذهبی را افزایش دهد. همین گزارش نشانه‌هایی می‌دید که ترور، دولت را به لزوم حل اختلاف شاهنشاه با مخالفان مذهبی آگاه‌تر کرده است. در ۲۱ فروردین ۱۳۴۴ (۱۰ آوریل ۱۹۶۵) یکی از افراد گارد شاهنشاهی با مسلسل به کاخ مرمر یورش برد و به گزارش وزارت خارجهٔ آمریکا ظاهراً می‌خواست به محمدرضا شاه پهلوی برسد. دو نگهبان و خود ضارب کشته شدند. کوپر می‌نویسد که این سرباز نیز، چنان‌که بعدها آشکار شد، از اعضای شبکهٔ زیرزمینی بهشتی بود. کوپر همچنین بهشتی را از گردانندگان اصلی ترور منصور می‌داند. کوپر می‌نویسد که هویدا، دوست منصور، از ۱۳۴۳ برخلاف همهٔ پیش‌بینی‌ها در چند دوره اعتماد شاهنشاه را نگه داشت. به نوشتهٔ کوپر، امیراسدالله علم، وزیر دربار، هویدا را اثری فرساینده و بدبینانه بر زندگی سیاسی کشور می‌دانست. کوپر خود هویدا را هوشمند، دلربا و فرهیخته، اما فرمانبردار و چیره در هنر چاپلوسی درباری توصیف می‌کند و یادآوری می‌کند که هویدا از سوی خانواده با آیت‌الله‌العظمی خویی، مرجع ساکن نجف، خویشاوندی داشت.