لایحهٔ مصونیت مستشاران و تبعید خمینی

مجلس دیروز کنوانسیون وین و لایحهٔ وضعیت کارکنان نظامی آمریکا را با ۷۴ رأی در برابر ۶۱ رأی تصویب کرد. این اکثریت ناامیدکنندهٔ اندک عوامل گوناگونی داشت... اما آنچه برجسته است این است که رهبری حزب ایران نوین مهار شمار درخور توجهی از پیروان خود را از دست داد.

متن اصلیMajlis yesterday passed Vienna Convention and status bill re U.S. military personnel, by vote 74 to 61. Disappointingly, slim margin was due to number of factors as analyzed below, but what stands out is that New Iran Party leadership lost control over substantial number of its own followers.

نه تنها منصور بلکه تا اندازه‌ای رژیم شاه نیز برای انجام این کار بهایی به‌گونه‌ای غیرمنتظره سنگین پرداخته است.

متن اصلیnot only Mansur but to some extent also the Shah's regime has paid an unexpectedly high price in getting this done.

به گزارش موثق، آیت‌الله خمینی، رهبر مذهبی مخالف، دیروز در قم بازداشت، به تهران آورده و از مرز به تبعید در ترکیه برده شد.

متن اصلیReliably reported that Ayatollah Khomeini, dissident religious leader, was arrested in Qom yesterday, brought to Tehran, and taken across the border to exile in Turkey.

خمینی آشکارا از حد گذشت، هنگامی که در انتقاد از لایحهٔ وضعیت که به مستشاران نظامی آمریکا مصونیت می‌دهد، نه تنها تصویب لایحه در مجلس را ننگین، غیرقانونی و "ضد اسلام و قرآن" خواند، بلکه ارتش شاهنشاهی ایران را به برانداختن دولت فراخواند.

متن اصلیKhomeini clearly over-stepped bounds when, in connection with criticism of the Status Bill according immunities to U.S. military advisors, he not only attacked approval of bill by Majlis as disgraceful, illegal, and “against Islam and the Koran” but also called for overthrow of the govt by the Imperial Iranian Army.

مردم ایران را از سگ آمریکایی پست‌تر کرده‌اند. اگر کسی سگ آمریکایی را زیر بگیرد، تعقیب می‌شود... اما اگر یک آشپز آمریکایی شاه، رئیس مملکت، را زیر بگیرد، هیچ‌کس حق تعرض به او را ندارد.

متن اصلیThey have reduced the Iranian people to a level lower than that of an American dog. If someone runs over a dog belonging to an American, he will be prosecuted... But if an American cook runs over the Shah, the head of state, no one will have the right to interfere with him.

وزارت خارجه با پافشاری بر چنین قانونی مخالف بود و پیش‌بینی می‌کرد که احساسات ملی‌گرایانه را برخواهد انگیخت و احیای عادت کهن استعماری حقوق کاپیتولاسیون شمرده خواهد شد.

متن اصلیThe State Department was against the idea of insisting on such a SOFA, predicting that it would give rise to nationalist sentiments and would be considered a revival of the old colonial habit of Capitulation Rights.

شاه همین چندی پیش، به اصرار ما و با خطر بزرگ برای موقعیت داخلی خود، اقدامی بسیار نامحبوب را که مصونیت‌ها و امتیازهایی به کارکنان نظامی آمریکا در ایران می‌دهد، از مجلس ایران گذراند.

متن اصلیThe Shah has just rammed through the Iranian Parliament, at our insistence and with considerable risk to his domestic position, a highly unpopular measure extending immunities and privileges to American military personnel in Iran.

تردیدی نیست که تأسیسات افزودهٔ پیشنهادی می‌تواند دینامیت سیاسی باشد، به‌ویژه پس از پیروزی پیروسی ما در پاییز گذشته در گرفتن تأیید قانونی مصونیت‌ها برای آمریکاییان این‌جا.

متن اصلیthere no question proposed additional facilities can be political dynamite, particularly after our pyrrhic victory last fall in obtaining legislative approval for immunities for Americans here.

و مجلس، در رویدادی بسیار نامعمول، سرکشی کرد و به‌زحمت این را تصویب کرد. بسیار نزدیک بود. و سخنرانی‌های آتشینی شد.

متن اصلیAnd the majlis, in a very unusual development, kicked up its heels and barely approved this. It was very close. And there were fiery speeches.

سفارت آمریکا در تلگرافی به تاریخ ۲۲ مهر ۱۳۴۳ گزارش داد که مجلس روز پیش کنوانسیون وین و لایحهٔ وضعیت کارکنان نظامی آمریکا را با ۷۴ رأی در برابر ۶۱ رأی تصویب کرد. به نوشتهٔ سفارت، مجلس در آن زمان ۱۸۸ نماینده داشت که ۱۳۸ تن از آنان عضو حزب ایران نوین بودند. سفارت برآورد کرد که حدود پنجاه نمایندهٔ حزب ایران نوین غایب بودند و دست‌کم دوازده تن از حاضران به زیان دولت رأی دادند. به گزارش سفارت، مخالفان توانستند رأی‌گیری مخفی را تحمیل کنند. سفارت می‌افزاید که روزنامه‌های همان روز از تصادفی خبر دادند که در آن یک نظامی آمریکایی یک راننده تاکسی ایرانی را سخت زخمی کرده بود. به نوشتهٔ سفارت، زهتاب‌فرد و سرتیپ‌پور، دو نمایندهٔ مستقل، تندترین مخالفان لایحه بودند.

میلانی می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی، با آگاهی از خشم عمومی، حتی برخی نمایندگان را به مخالفت با لایحه تشویق کرد. کوپر می‌نویسد که لیندن جانسون، رئیس‌جمهور آمریکا، وامی دویست میلیون دلاری برای خرید جنگ‌افزار پیشنهاد کرد. یک پانویس اسناد سیاست خارجی آمریکا می‌نویسد که تصویب وام دویست میلیون دلاری کمتر از دو هفته پس از لایحه، این باور را گسترش داد که لایحه بهای وام بوده است.

سفارت آمریکا در ۱۲ آبان ۱۳۴۳ گزارش داد که حسنعلی منصور، نخست‌وزیر، در ۹ آبان در سنا برای نخستین بار پیشینه و دامنهٔ لایحه را آشکارا توضیح داد. به نوشتهٔ سفارت، این سخنرانی فضای عمومی را آشکارا بهتر کرد، اما چند نادرستی آشکار دربارهٔ دامنهٔ لایحه داشت. سفارت می‌نویسد که منصور گفته بود خانواده‌ها مشمول قانون نیستند و مصونیت تنها جرم‌های هنگام انجام وظیفه را دربر می‌گیرد. میلانی می‌نویسد که منصور «آگاهانه» دربارهٔ محتوای واقعی قانون به مجلس دروغ گفت.

کوپر می‌نویسد که خمینی در ۵ آبان ۱۳۴۳ در برابر خانهٔ خود در قم به شاهنشاه و دولت حمله کرد و این بار به احساسات ملی مردم متوسل شد. سفارت آمریکا در ۱۳ آبان گزارش داد که خمینی تصویب لایحه را «ننگین، غیرقانونی و ضد اسلام و قرآن» خوانده و ارتش شاهنشاهی را به برانداختن دولت فراخوانده بود. به گزارش سفارت، مأموران دولت خمینی را روز پیش، ۱۲ آبان، در قم بازداشت کردند، به تهران بردند و از مرز به ترکیه تبعید کردند. کوپر می‌نویسد که خمینی یازده ماه نخست تبعید را در خانهٔ سرهنگ علی چتینر، افسر اطلاعاتی ترکیه، گذراند تا دولت ایران پذیرفت که به نجف برود.

سفارت آمریکا در ۱۸ آذر ۱۳۴۳ گزارش داد که مبادلهٔ یادداشت‌ها دربارهٔ مصونیت هیئت‌های نظامی آمریکا انجام شد. به نوشتهٔ سفارت، یکی از یادداشت‌های ایران تصریح کرد که مصونیت‌ها شامل «کارکنان نظامی و غیرنظامی آمریکایی» می‌شود که بنا بر توافق‌های دو دولت در ایران‌اند. سفارت می‌افزاید که آمریکا پذیرفت درخواست ایران برای چشم‌پوشی از مصونیت در موارد مهم را با نظر مساعد بررسی کند، اما این بند شامل تخلف‌های رانندگی و جرم‌های کوچک نمی‌شد.

روزنامهٔ کیهان اینترنشنال، به نقل سفارت آمریکا، نوشت که سخنرانی منصور «جبران» شیوهٔ دولت در برخورد با لایحه بود. به نوشتهٔ این روزنامه، منتقدان از «پناهگاه منبرها یا مخفیگاه‌های ستون پنجم» این دروغ را پراکندند که استقلال و حاکمیت ایران سودا شده است.

سفارت آمریکا در تلگراف ۲۲ مهر می‌نویسد که نه تنها منصور بلکه دولت شاهنشاهی نیز بهای «به‌گونه‌ای غیرمنتظره سنگین» برای تصویب لایحه پرداخت. یک یادداشت وزارت خارجهٔ آمریکا به تاریخ ۲۸ آذر ۱۳۴۳ می‌نویسد که شاهنشاه این قانون بسیار نامحبوب را «به اصرار ما و با خطر بزرگ برای موقعیت داخلی خود» از مجلس گذراند.

آرچی بولستر، کارمند سیاسی سفارت آمریکا در تهران که در آن سال‌ها پیوند با مخالفان و گزارش کار آنان را بر عهده داشت، در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران می‌گوید که آمریکا با این قانون می‌خواست نظامیانی که به ایران فرستاده می‌شوند در رویدادهایی چون تصادف حقوقی داشته باشند، به گونه‌ای که برای مردم آمریکا پذیرفتنی و برای ایرانیان ناخوشایند نباشد. به روایت بولستر، این کار بسیار دشوار بود، زیرا در خاورمیانه سنت کاپیتولاسیون و رفتار ویژه با بیگانگان وجود داشت، ایرانیان به آن بسیار حساس بودند و روحانیان با مهارت این قانون را با کاپیتولاسیون همانند می‌کردند. بولستر می‌افزاید که خود در برخی جلسه‌های مجلس حاضر شد و از دیدن مجلسی که آن را فرمانبر می‌پنداشتند و اکنون سخنرانی‌های آتشین در برابر فشار آمریکا می‌شنید، شگفت‌زده شد. به روایت او، منصور که می‌خواست به شاهنشاه نشان دهد اوضاع را در دست دارد، از این واکنش جا خورد، و دیپلمات‌های آمریکایی با یاد رویدادهای ۱۳۴۲ نگران شدند که جوششی پنهان در زیر سطح جامعه در کار باشد. به روایت بولستر، سفارت در آن سال‌ها کمابیش آگاه بود که روحانیان توانمندترین گروه مخالف برای رهبری خیزشی در برابر شاهنشاه‌اند، و خود با یکی از روحانیان میانه‌پایه در تهران دیدارهای گاه‌به‌گاه داشت تا دیدگاه روحانیان را دریابد.

احمد احرار، روزنامه‌نگار و سرمقاله‌نویس روزنامهٔ اطلاعات، در ۱۳۶۲ در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران یادآوری می‌کند که این امتیاز ویژهٔ ایران نبود و آمریکایی‌ها در چند کشور دیگر نیز همانند آن را گرفته بودند. با این همه، احرار درخواست آمریکا را کاری بی‌پایه می‌داند و می‌گوید که هنوز نمی‌داند آمریکایی‌ها از این امتیاز چه می‌خواستند. به نظر او، آمریکا سودی از این کار نمی‌برد و تنها احساسات مردم را برمی‌انگیخت. احرار می‌افزاید که روح‌الله خمینی از هر فرصتی برای بیان مخالفت بهره می‌برد و در این مورد نیز اعلامیه‌ای در مخالفت صادر کرد.

کوپر از علی کنی، از دوستان امام موسی صدر، نقل می‌کند که اسدالله علم می‌خواست خمینی زیر نظر در ایران بماند و منصور تبعید او را از شاهنشاه خواست. به نوشتهٔ کوپر، کنی این قانون را «فاجعه‌ای» برای حکومت می‌دانست.