حکومت نظامی و رویداد میدان ژاله

بنا بر قانون اساسی ما، چنین اقدامی باید ظرف یک هفته از برقراری آن به تأیید مجلس برسد. بر این پایه، امامی در ۱۰ سپتامبر تأیید لازم را برای یازده شهر دیگر و نیز تهران درخواست کرد و به دست آورد.

متن اصلیUnder our Constitution, such an action must be approved by the Majlis within a week of its imposition. Accordingly, on September 10, Emami requested and received the required approval — for eleven other cities as well as Teheran.

خشونت تظاهرات آن آدینه چنان به قتل و غارت و آتش‌افروزی رسید که نیروهای امنیتی چاره‌ای جز شلیک نداشتند. شمار ۸۶ کشته را فرمانداری نظامی تهران در ۱۰ سپتامبر اعلام کرد.

متن اصلیThe violence of that Friday's demonstrations reached such a pitch of murder, pillage, and arson that the security forces had no choice but to fire. The death toll of 86 was reported by the Teheran Martial Law Office on September 10

جمعیت‌های مهارنشده‌ای که همرزمان آنان را بی‌رحمانه کشته بودند، نتوانستند آنان را به انتقامی به همان اندازه خونین برانگیزند. افزون بر این، حکومت نظامی به سختی اجرا نشد.

متن اصلیUncontrolled mobs who had savagely murdered their comrades in arms failed to provoke them into equally bloody revenge. Moreover, martial law was not strictly enforced.

شهر ناگهان پر از شایعهٔ "هزاران کشته" به دست سربازان شد. به گفتهٔ سفارتخانه‌های خارجی، شمار واقعی چیزی میان دوازده تا سیصد تن بود. آن روز بی‌درنگ "جمعهٔ سیاه" نام گرفت.

متن اصلیThe city was suddenly awash with rumors of “thousands killed” by soldiers. According to the foreign embassies, the actual number was anywhere from a dozen to 300. The day was immediately labeled “Black Friday.”

جمعیتی سنگ‌انداز و چماق‌به‌دست در میدان ژاله به سربازان حمله کرد و آنان جز تفنگ‌هایشان سلاحی برای پاسخ نداشتند. کلاه‌خود داشتند اما سپر نداشتند. هنگامی که رگبار هوایی جلوی پیشروی جمعیت را نگرفت، کشتار ناگزیر شد.

متن اصلیtroops were attacked by a stone-throwing, club-wielding crowd at Jaleh Square, they had had no weapons with which to retaliate other than their rifles. They wore helmets but carried no shields. When their rifle bursts into the air failed to stop the advancing crowd, the resulting slaughter was inevitable.

در میدان ژاله کسانی در میان جمعیت بودند که تفنگ به کار بردند. یک احتمال این است که هر دو طرف به سوی هم شلیک کردند.

متن اصلیAt Jaleh Square there were people among the crowd who used guns. One probability is that both sides shot into each other.

سال‌ها بعد، بنیاد شهید جمهوری اسلامی شمار کشتگان را ۸۸ تن تأیید کرد، ۶۴ تن در میدان و ۲۴ تن در خیابان‌های پیرامون، یعنی دو تن بیش از برآورد نخستین دولت شاه.

متن اصلیMany years later, the Islamic Republic’s Martyrs’ Foundation confirmed a death toll of eighty-eight—sixty-four in the square and twenty-four in surrounding streets—or two higher than the original estimate provided by the Shah’s government.

بی‌گمان برنامهٔ اصلی، یعنی آزادسازی و دموکراتیک کردن کشور و سپس انتخابات واقعی و آزاد، ادامه خواهد یافت. حکومت نظامی شش‌ماهه است و پیش از آغاز انتخابات پایان خواهد یافت.

متن اصلیIt is certain that the main program, which is the liberalization and democratization of the country and then real, free elections, will continue. Martial law is for six months, and it will end before the elections start.

تیراندازان فلسطینی که با لباس مبدل در میان مردم و یا بر فراز بام‌ها در کمین بودند، به سوی سربازان شلیک کردند.

میلانی می‌نویسد که تا ساعت هشت بامداد ۱۷ شهریور حدود هشتصد تن در میدان ژاله گرد آمدند و در کمتر از یک ساعت شمار آنان به حدود ده هزار تن رسید. کوپر میدان ژاله را فلکه‌ای کوچک در محل پیوند جادهٔ فرح‌آباد و خیابان ژاله توصیف می‌کند. به نوشتهٔ او، جمعیت به هشدارهای پلیس و افسران ارتش برای پراکنده شدن اعتنا نکرد و به سخنرانی آیت‌الله نوری گوش داد. کوپر می‌نویسد که در میان جمعیت گروهی از چریک‌های مجاهدین که در اردوگاه‌های سازمان آزادی‌بخش فلسطین آموزش دیده بودند، و اعضای هفت گروه مسلح زیرزمینی وابسته به کارگزاران خمینی حضور داشتند.

شهبانو فرح پهلوی در کتاب خاطرات خود، «کهن دیارا»، می‌نویسد که مخالفان پس از تظاهرات ۱۶ شهریور از مردم خواسته بودند که فردای آن روز بار دیگر به خیابان‌ها بیایند، و دولت تازه همان شب حکومت نظامی را در تهران و یازده شهر دیگر برقرار کرد و تیمسار غلامعلی اویسی را به فرمانداری نظامی تهران گماشت. شهبانو پرسش اساسی آن شب را این می‌داند که دولت چگونه مردم را از حکومت نظامی آگاه خواهد کرد. به نوشتهٔ او، رادیو این خبر را تنها از بامداد زود آدینه پخش کرد، هنگامی که صدها تظاهرکننده در راه بودند و گروه‌هایی که شب را در خیابان گذرانده بودند از آن خبر نداشتند. مهشید امیرشاهی، نویسنده، نیز در گفت‌وگو با برنامهٔ تاریخ شفاهی بنیاد مطالعات ایران به یاد می‌آورد که خود بامداد آن روز با خبر حکومت نظامی از خواب برخاست و می‌گوید که بسیاری از مردم به‌موقع از آن آگاه نشده بودند. امیرشاهی می‌افزاید که یکی از روحانیان، که نامش را درست به یاد نمی‌آورد، مردم را به گردهمایی در میدان ژاله فراخوانده بود.

کوپر می‌نویسد که درگیری در ساعت ۹:۲۰ بامداد آغاز شد. به نوشتهٔ او، یکی از دو خبرنگاری که از میدان به رضا قطبی، مدیر رادیو و تلویزیون ملی ایران، گزارش می‌دادند، خبر داد که از آپارتمان‌های مشرف بر میدان تیراندازی شد. کوپر می‌افزاید که هرگز به‌قطع روشن نشد چه کسی نخست شلیک کرد، اما خبرنگار رادیو و تلویزیون و شاهدان دیگر اصرار داشتند که دست‌کم یک تیرانداز از پنجره‌ای بلند به جمعیت شلیک کرد. به نوشتهٔ کوپر، فرماندهٔ واحد پس از آماج قرار گرفتن سربازان، فرمان تیراندازی به سوی جمعیت را داد. کوپر از علی حسین، از انقلابیان مذهبی، نقل می‌کند که در میان جمعیت کسانی تفنگ به کار بردند. به نوشتهٔ کوپر، سفارت آمریکا با فرستادن یک کارشناس بالستیک بررسی کرد و نتیجه گرفت که سربازان در برابر جمعیت سنگ‌انداز و چماق‌به‌دست جز تفنگ وسیلهٔ دیگری نداشتند. میلانی می‌نویسد که سربازان نخست کوشیدند حکومت نظامی را اجرا کنند و از تظاهرکنندگان خواستند پراکنده شوند و سپس گاز اشک‌آور و گلولهٔ جنگی به کار بردند.

کوپر می‌نویسد که تا نیمروز دود بیش از صد آتش‌سوزی بر فراز شرق و جنوب تهران به چشم می‌خورد. به نوشتهٔ او، آشوبگران دوازده بانک، دو فروشگاه و یک رستوران را به آتش کشیدند و هتل آرمسترانگ در آتش سوخت. کوپر می‌افزاید که فریدون علاء، رئیس سازمان انتقال خون، در راه بیمارستان با سنگرهایی روبه‌رو شد که چریک‌های مجاهدین، نه سربازان، نگهبانی می‌کردند.

محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» می‌نویسد که فرمانداری نظامی تهران در ۱۹ شهریور، همان روزی که مجلس دولت جدید را تأیید کرد، شمار کشتگان را ۸۶ تن اعلام کرد. میلانی به نقل از سفارتخانه‌های خارجی شمار واقعی را میان دوازده تا سیصد تن می‌نویسد. کوپر می‌نویسد که خبرنگار خبرگزاری آسوشیتدپرس از بی‌سیم ارتش شنید که شمار کشتگان از نود تن بیشتر نیست و بیست تا سی کشتهٔ دیگر را در خیابان‌های پیرامون برآورد کرد. به نوشتهٔ کوپر، مخالفان رقم رسمی را سرپوش خواندند و از دو تا سه هزار کشته سخن گفتند. کوپر می‌افزاید که دفتر بهشت‌زهرا تنها چهل جسد تازه را ثبت کرده بود. به نوشتهٔ او، بنیاد شهید جمهوری اسلامی سال‌ها بعد ۸۸ کشته را تأیید کرد: ۶۴ تن در میدان و ۲۴ تن در خیابان‌های پیرامون.

محمدرضا شاه پهلوی می‌نویسد که بنا بر قانون اساسی، حکومت نظامی باید ظرف یک هفته به تأیید مجلس برسد. به نوشتهٔ او، شریف‌امامی در ۱۹ شهریور تأیید مجلس را برای تهران و یازده شهر دیگر گرفت و در همان روز رأی اعتماد دریافت کرد. شاهنشاه می‌افزاید که شریف‌امامی آشکارا مسئولیت کامل پیامدهای حکومت نظامی را بر عهده گرفت.

محمدرضا شاه پهلوی در «پاسخ به تاریخ» از خونسردی پلیس و سربازان ستایش می‌کند. به نوشتهٔ او، جمعیت‌های مهارنشده که همرزمان آنان را بی‌رحمانه کشته بودند، نتوانستند سربازان را به انتقامی به همان اندازه خونین برانگیزند. شاهنشاه می‌نویسد که حکومت نظامی به سختی اجرا نشد و سربازان تنها به سوی آتش‌افروزان، غارتگران و خرابکاران مسلح شلیک کردند.

کوپر می‌نویسد که شاهنشاه از شنیدن خبر کشته شدن ده‌ها غیرنظامی در خیابان‌های پایتخت درهم شکست. به نوشتهٔ او، ویلیام سالیوان، سفیر آمریکا، به واشنگتن گزارش داد که شاهنشاه «مردی درهم‌شکسته» به نظر می‌رسید. کوپر می‌افزاید که شاهنشاه به تیمسار اویسی فرمان داد که رویداد ژاله تکرار نشود. میلانی رویداد ژاله را نشانهٔ شکست کامل سیاست دلجویی شریف‌امامی می‌داند.

شهبانو فرح پهلوی در «کهن دیارا» می‌نویسد که ارتش در میدان ژاله با دستورهای دقیق تیمسار اویسی چشم به راه تظاهرکنندگان بود، هر دو سو جنگ‌افزار داشتند و برخورد ناگزیر بود. به نوشتهٔ شهبانو، تیراندازان فلسطینی که با جامهٔ مبدل در میان مردم یا بر بام‌ها کمین کرده بودند، به سوی سربازان شلیک کردند. شهبانو می‌نویسد که محمدرضا شاه پهلوی به خواست مردم برای آزادی‌های سیاسی پاسخ مثبت داده بود، اما گردانندگان آشوب نمی‌خواستند اصلاحات، به‌ویژه انتخابات وعده‌داده‌شده، به نتیجه برسد. به گفتهٔ او، اعلام حکومت نظامی جنبهٔ هشدار داشت و سربازان تنها به روی آتش‌افروزان و غارتگران مسلح آتش گشودند.

امیرشاهی در گفت‌وگوی تاریخ شفاهی خود می‌گوید که اندکی پس از پراکندن جمعیت به خیابان ژاله رفت. به روایت او، در آن‌جا گروهی منظم از سربازان در انتهای خیابان ایستاده بودند و کسانی چند جای خیابان را با آب شسته بودند. امیرشاهی کشتار را فاجعه و کاری نادرست از سوی هر دولتی می‌داند، اما از آن‌چه دید نتیجه گرفت که شمار کشتگان نمی‌توانست به اندازه‌ای باشد که مخالفان پراکندند. نیره ابتهاج سمیعی، که در دورهٔ بیست‌ویکم به نمایندگی رشت به مجلس شورای ملی راه یافته بود، که در آن روز در تهران بود، در گفت‌وگو با همین برنامه می‌گوید که دربارهٔ کشتار جمعهٔ ۱۷ شهریور بسیار گزافه‌گویی شده است. به روایت او، چون میدان ژاله نزدیک مجلس بود، از آگاهان پرس‌وجو کرد و آنان گفتند که رویداد به آن شکلی که می‌گویند نبوده است.

کوپر می‌نویسد که مخالفان در بعدازظهر همان روز این شایعه را پراکندند که شاهنشاه از هلیکوپتر بر فراز میدان به جمعیت تیراندازی کرده است. به نوشتهٔ او، هواداران خمینی اعلامیه‌هایی پخش کردند که کشتار را کار چتربازان اسرائیلی با لباس سربازان ایرانی می‌خواند.